I. Vane ligus frustraque animis elate superbis, nequiquam patrias temptasti lubricus artes, nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno. Virgilianis te versibus ideo compellare volui quod te ligurem, me romanum professus nomine isto ligustico mihi insultasti et, quasi te iuvet cum romano pugnare, nulla prorsus a me lacessitus iniuria, bellum intulisti, vir litigiosus semper et durus ac certaminis ubique quam pacis amantior; utque antehac in alios, ita nunc in me invectus es, cassas quasdam et inanes irarum causas fingens quo fulgorem meum opteras, quo viam tibi ad lucra munias, quo denique aliquid gloriole compares, more veterum adolescentium in causis forensibus auspicandis, qui, ut se disertos, ut probos, ut rei publice studiosos ostenderent, claros viros in iudicium vocabant, criminibus responsuros. Quo deterior mihi certaminis huius conditio proponitur quod colluctandum habeo cum adolescente, non annis adolescente, sed sensu, sed temeritate et qui ‘cum victus erit – quemadmodum est apud Ovidium – mecum certasse feretur’, ut maior gloria secutura sit eum victum quam me victorem. Turpe quidem contendere erit, sed cedere visum / turpius, ut idem inquit. Utcunque tamen, et si pacem semper bello preoptavi, cuius rei fides est quod scriptis meorum temporum lesi neminem, facile patior me ad pugnam esse provocatum. Nam ne ab eiusdem gentis mentione discedam, ut ‘ligur hostis natus erat ad continendam Romanis militarem disciplinam – sicut a Livio scriptum est – nec alia provincia militem romanum magis ad virtutem acuebat’, ita ligur iste mihi materia et continende oratorie discipline et acuende virtutis erit. Quanquam Ligures hunc non agnoscunt, et si ex viculo, non ex urbe est, sed ad Scythas ortum ipsius referunt, ut illud Ciceronis in eum aptissime cadat ‘quorum hominum esset nesciremus, nisi se ligurem esse diceret’: nam pater scythes esse fertur, necnon, ut greco verbo utar, scyteus, idest sutor, piscatoribus, e quorum corpore ipse est, calceos faciens; a quo pre inopia vix puer hic veluti mancipium, ut parens mancipium fuerat, Spinole familie traditus est. Quod absit ut exprobrande fortune causa dicam: dico causa notande insolentie, qui non intellegit quanto deformius sit huiusmodi hominem superbum esse atque petulantem. ‘Secundas fortunas – ut ait Plautus– decent superbie’. Nam illud minus deforme ipsius generi est quod furto, quod proditione, quod scelere aggressus, bellum non indixit mihi, sed intulit nullaque humanitatis et amicicie ratione habita provinciam meam consuetis sibi latrociniis infestat Ex quo victo captoque et si triunphum non merebor, tamen importunum magis quam insignem latronem atque piratam coercuisse cum iocundum tum utile erit; qui nisi me post alios invasisset, profecto non tantum mihi sumo ut ceterorumquoque vicem ulturus fuerim: nunc illorum pariter ac meas ulciscar iniurias, ultimo quidem, sed gravissime omnium lacessitus, ut omnis belli huius invidia penes eum sit qui provocavit - si provocasse dici potest qui non suo magis consilio ad hoc descenderit quam alterius iussu atque persuasu (neque enim debeo sic lesus irasci ut graviorem videri velim quam leviorem plagam ac vulnus quod accepi). Sua ille quidem sponte ad me ledendum inductus est et fatuo consilio (quid ni, cum nonnunquam pro Facio Fatuus vocetur?), sed ab inimico meo Antonio Panormita (qui se ex Bononia appellat, licet quidam ex Bona, idest ex Hippona Africe oppido oriundum dicant) impulsus, precipitatus, incensus et ex fatuo plane insanus furiosusque factus, qualis ipse magister est. Cuius, ut ceteros mores impresentiarum omittam, de quibus postea dicam, ea natura est ut Rome Alfinus quidam, imprimis solers medicus, ei nescio quid consulenti dixerit: «Si faber ferrarius fuisses, furiosus eras futurus.» Multi, hoc de ipso referente, audierunt, non solum ego. Neque a medicorum iudicio vulgaris dissentit opinio ac sermo negoque usquam gentium esse quempiam qui hominem norit, nisi vel consuetudine vel morum similitudine isti coniunctum, qui non idem et sentiat et loquatur. Nam, quod ad vitam attinet, plerique mirantur cur non hunc aut deus olim ad inferos detruserit, aut homines velut omnis memorie teterrimum monstrum vel in ultimas terras deportaverint, vel nova aliqua morte mulctaverint. Peream si cuiquam illud plautinum de milite glorioso magis convenit eum odere tam viri quam mulieres. Nefandissime Panormita, multum te, multum decepit opinio, qui Fatuo histrione sperasti in me agere tragediam, qui, te lanista, me ac Fatuum in arena ut par gladiatorum dimicaturos tibi promisisti cum voluptate summa, cum aliorum quorundam, tum precipue tua. Dedisti fuscinam tuo mirmilloni, dedisti arenaria Fatuo arma, instruxisti furiosum telis ut me in theatro quiescentem inermemque invaderet. Non abnuo pugnam, ne fugere videar. Certabo equidem, quando ita vis, sed te vicissim de spectaculis detraham et in medio consistere compellam, non prius dimissurus quam utrunque petendam ad veniam male mulctatos adegero ac circum ora consessus mihi plaudentis, vos deridentis atque exsibilantis, victos vinctosque traduxero. Ac ne diutius legentes expectatione suspendam ac differam quam atrox ista iniuria sit aperire, ad rem veniam. Sed quo liquidius iis qui inter nos iudicaturi sunt ius et iniuria patescat, repetam altius, illud affirmare ausus, cum me Bartholomeus et prior et atrocissime lesisset, non modo nihil in eum a me irato vel factum vel dictum esse, cuius ultionem ille expetere deberet, sed etiam, si id esset quod ab eo pretenditur, neque a me potuisse levius offendi amicum, cum iam hic esset inimicus, neque a se gravius ledi inimicum, cum adhuc essem ei amicus, quantum in ipso fuit, quam me lesit, si tamen fatuus ledere et furiosus iniuriam facere potest. Qui nisi illam ipsam quam sui ulciscendi causam allegat falsam dissimulare nescit palamque ostendit invidiam mei et Panormite persuasionem fuisse, non recuso quominus animum ledendi non habuisse videatur, quod solum fatuus ac furiosus potest. Itaque non tam alieno quam suo ipsius testimonio iugulandus est. Hic igitur gravis atque moderatus vir, ante paucos admodum menses quam historias regis, ab illo iam aliquotiens epistolis iussus, inciperem, exegit a me ut historias suas quas Genue incohaverat de bellis Genuensium cum Venetis (nam que scripserat de bellis Genuensium cum Catalanis suppressit) perlegerem annotaremque siquid displiceret: ostendisse enim se illas nonnullis, quorum nemo ultra primas sane paginas evolvisset, pigritia, ut ipse dicebat, lectitandi. Ego, ut qui nunquam in huiusmodi genere fui fastidiosus, acceptos ab isto libros perlegi idque eodem biduo, cum plus quinque milium versuum esset, neque hos modo, sed etiam invectivam adversus nescio quem genuensem, contumeliis ac conviciis plenam, quod diceret sibi ab illo obiectum in quadam epistula quod esset ingratissimus et totus ex invidia factus et dignus suo genere suisque maioribus; cuius invective quid alia vitia dicam, cum versum quendam trivialem, cuius nunc non memini, et partem alterius que verba sunt astrologi Ptolemei ‘sapiens dominabitur astris’ vellet esse Virgilii? ut mihi, qui ex ineptiis familiarium molestiam contrahere soleo, risus excusserit. Huius rei cum ceteri qui legerunt testes sunt, tum ipsa oratio: nam eam, ut audio, emisit, ubi versus isti aut falso auctore, aut nullo nominato reperientur. Sed redeo ad historiam, in qua quid attinet enumerare quot ego mendas emendarim? amice tamen et molliter, cum, meo consilio, illam et correxerit et nondum emittere sit ausus: recte utrunque (nec enim eum sua laude fraudabo). Correxit quidem, duabus orationibus que totidem principibus in eandem pene sententiam tribuebantur in unam coarctatis. Non est autem ausus emittere quod, cum in describendis preliis neque tempus, neque locum, neque modum compertum habens ac ne bellorum quidem causas atque origines omnia ex se plus quam poetica licentia excogitasset, etiam atque etiam a me admonitus est ne committeret ut scriptores rerum venetarum non modo se refellerent, verum etiam deriderent (quanquam sunt qui affirment non antea emissurum quam historiam bellorum que Genuenses cum Catalanis gesserunt emittere liberum erit: en qui historias regis Catalonie scribendas suscipere audeat!). Illud vero ut se retractaturum promitteret impetrare non potui, licet ab eo vehementer contenderem (nam citius isti vitam quam maledicentiam dempseris), ne in Venetos tanta verborum petulantia inveheretur, licet auctoritatem Raphaelis Adorni, tunc genuensis ducis, cuius filii preceptor hic erat, attulerim, plane gravis iurisconsulti atque oratoris, quarum doctrinarum alterius professor atque antistes est, alterius admodum studiosus. Is cum privatus Mediolani ageret, quodam die apud me negavit ullam se magis inconsultam orationem vidisse quam Antonii Panormite exhortatoriam ad Genuenses de bello Venetis inferendo; nam, preterquam quod nota est Venetorum dignitas, dicebat: «Siquando nobis fuerunt in preliis superiores, eo deformius civitati nostre videri debet a talibus nos hostibus fuisse superatos, sin victi a nobis, quod tandem decus nostrum imbellem et qualem ille esse ait vicisse gentem?» Hac in re maluit Fatuus noster Panormite factum quam aut ducis sui aut meam sequi auctoritatem.

II. Hec sunt que ego feci, fideliter, graviter, amice. Referam nunc que iste vicissim egerit. Non ita multos post dies misi ad hunc libellum quendam quem nullidum recitaveram ostenderam ve, utpote nondum satis detextum atque purgatum, ut quid de veritate disputationis illius sentiret diceret et, si dissentiret, rationes que se ad dissentiendum inducerent aperiret, si me ad suam revocare sententiam vellet, ut moris est inter doctos atque amicos fieri: soleo quibusvis operum meorum iudicibus hunc honorem deferre verborum. In eo libello erat verbum ‘parciturus’ certo desuper signo notatum, ut soleo, quotiens in opere nondum exacto de verbo aliquo dubitatio incidit, facere. Hunc librum, ut postea comperi, amicus egregius ad inimicum meum Antonium Panormitam detulit communique consilio transcribendum curavit, ne mihi quod peccassem emendare in integrum foret; denique rumorem dissipant me, qui de grammatica ipsumquoque Priscianum reprehendere non verear, in verbo notissimo proinde turpissime esse prolapsum. Rem toti civitati cognitam dico, suntque qui ex illo furtivo exemplari alia transcripserunt. Tandem cum remisso codice hominem forte habuissem obvium, «Quid – inquam – de mea sentis opinione?» «Nihildum – inquit – pro compertum habeo, ideoque ad Guarinum preceptorem meum istam questionem rettuli.» Commotus ea re nonnihil sum, haud ignarus perverso eum animo fecisse. «Et cur ita? – inquam – Nam ad tantum virum opus nondum expolitum mittere immaturum fuit; certe non expolitum esse significatum oportuit, et si mearum laudum illum scio cupidissimum. Ceterum audio Panormitam reprehendere quod ‘parciturus’ scripserim, quod aliunde quam ex te scisse non potuit.» Hic iste, ut solent irasci qui se iure defendere non possunt (preterea instigatione Panormite qui, dolens me parare omnia ad regis historias componendam, Fatuum suum ad eam spem solicitabat), «Non scripsisses – inquit – si reprehendi nolebas.» «Atqui – inquam – non verborum te, sed rerum iudicem feceram, nec publice reprehendere oportet que publicata non sunt. Tamen hec nihil volo momenti habeant, nisi sepe alias ‘parsum’ scripsi et istud si vitium est ipse vobis prior animadverti, quippe quod nota suprascripta signavi, que nota vos ad istam considerationem evocavit.» «Non signasses – inquit ille – sed emendasses.» «Quid, si dubitabam?» «Non dubitasses in eo quod apertum est.» «An apud memetipsum mihi dubitare non licet?» «Tenuisses apud temetipsum, non alteri exhibuisses ut iudicaret.» «Utrum exhibui, ut apud me solum, an ut ad populum indicares ac buccinares?» «Admonuisses me istius rei, hoc est errorem tuum plane confessus esses.» «Quid ais? Malim ne videri errasse idque ipse confiteri quam domi locum emendare ne errasse videar?» «Quid tu malis facere nescio, certe in hoc verbo apud me aliosque peccasti.» «Ita ne peccavi, quasi nescirem a ‘parco’ fieri ‘parsum’, cum hoc ipsum apex ille testetur?» «At istuc – inquit – peccasti, quod dubitaris ‘parcitum’ non reperiri, quod nec inter homines, nec inter inferos unquam fando est cognitum. Unum enim supinum ‘parsum’ ex duobus preteritis ‘parsi’ et ‘peperci’, aut ex solo ‘parsi’ formatur.» «O te improbum – inquam – et a moribus alienum meis! Ista ne ego adversus te in emendanda invectiva atque historia ratione sum usus? Ita decet inter litteratos, inter amicos, inter bonos agi? Verum si vis modeste audire et equior esse iudex quam adhuc fuisti, fateberis nonnulla me ratione dubitasse, ut non modo intra parietes, sed in lucequoque debeat tolerabile videri factum meum, tum arte, tum analogia, tum auctoritate. Etenim Servius grammaticus ita scriptum reliquit: ‘Sed et multa alia usus contra antiquitatem vindicavit. Illi enim ‘parsi’ dicebant, nos dicimus ‘peperci’.’ Hoc Servius pro arte tradidit: quod si igitur ‘parsi’ in usu non est, nimirum nec ‘parsum’ quod ab illo descendit. Quod cum ita sit, ad supinum preteriti alterius recurrendum est, quod quale sit analogia docet, quod est ‘parcitum’, sicut a ‘poposci’ ‘poscitum’ et a ‘didici’ ‘discitum’, ut est apud Apuleium. Quem ipsum Apuleium si Priscianus auctorem habet in ‘discitum’, cur ego, quod ad auctoritatem attinet, Hieronymum non habeam auctorem? qui sic ad Heliodorum scribit: ‘Qui te iurasti non patri parciturum esse, non matri’.» Vix hec dixeram, cum ille insanire cepit et Hieronymum carpere tanquam indignum quem imitemur. «An eum lectitasti?», inquam. «Ne vellem quidem afrum et barbarum lectitasse!» «Si non legisti - inquam - quo pacto damnare potes? Sed facile laberis in noticiaclarorum scriptorum: in invectiva volebas Virgilium esse qui non erat et nunc Hieronymum, qui non afer seu africanus – sed Augustinus –, verum nequaquam barbarus fuit; quorum neutrum, quantum intelligo, satis cognitum habes.» «Ac ne cognitum quidem habere velim, nec ecclesiasticum aliquem, quorum auctoritas nullius in grammatica momenti est.» «Quid, maioris ne — inquam — est Apuleius? Ne de eo dicam opere quod de asino aureo blateravit!» «Quid blateravit ais? — inquit — Hieronymus potius ipse blateravit eiusque similes, qui ‘parcitum’ dixit.» Sub hec ad alia magis stomachosa cum pergeret, «Non est – inquam – causa cur Hieronymo convicium facias, quasi contra te dixerit, qui neque inter homines, neque inter inferos est, quod tute ipse dixisti.» Cumque ad hec vehementius excandesceret, cum et multi iam confluxerant, cum sua sibi iracundia reliqui. Cum quo nihil aliquandiu colloquii habui, nisi apud prelustrem ex Aragonia virum Ioannem Iscerensem, cum iste conaretur multos etatis nostre scriptores preponere Senece in noticia atque usu lingue latine, neque hunc latino ore locutum vellet. Ego contra, non modo quod scirem summe venerationi Senecam esse cum ceteris Hispanis, tum precipue Ioanni, sed etiam ratione defendende veritatis, affirmarem apud neminem non eorum quos ipse nominabat aliqua me inventurum minus latine dicta, cum apud Senecam ne unus quidem locus sit non latinus. Hanc, postea, nostram disputationem nescio an regi, certe nonnullis aliis Ioannes ipse narravit, haud dubie inter nos exortam cum ex natura, tum ex invidia hominis. Siquidem cum audisset me, acceptis ultimis ab rege litteris, quotidie adire primarios viros qui gerendis rebus Ferdinandi regis non modo interfuissent, sed etiam prefuissent, adire eosdem ausus est: a quibus (ita mihi ipsi rettulerunt) reiectus est, quod dicerent se citra regis iussum res illius domesticas neminem edocturos, nisi me de quo scripsisset. Neque tamen post has lites inter nos salutare intermisimus nullumque signum dedimus amicicie nostre iam dissute, nedum scisse. Cuius rei vel hoc argumentum est quod pridie quam iniuriam de qua conqueritur ei fecissem, bellaria que manu sua inter proceres rex mihi porrexerat, ut solet post Livii aut alterius auctoris auditionem, cum hoc divisi qui tum forte mihi stabat a tergo. O ignaram rerum hominum cogitationem! Porrexi cibum ei qui iam me prodiderat et inimicis meis in modum lude vendiderat, ut postero die apparuit. Sed hec paulo post. Nunc institutum ordinem sequar.

III. Ubi tres libros de vita regis Ferdinandi prima manu feci, ut quibus componendis duos omnino menses impendissem, raptim manu librarii eoque non in membranis, sed in chartis transcriptos regi tradidi, id ipsum testatus ut audacius adderet demeretque quod vellet: ita enim se facturum constituerat quod res paternas ipse ex omnibus maxime notas haberet. Id quo facilius ageret, summas rerum in marginibus, quos de industria spatiosiores feceram, rubrica subnotaveram, neque hoc meo solum consilio, sed etiam gravissimi viri Ioannis Olzine secretarii (neque est in re notissima mendacio locus): adeo num soluti quinterniones offerrentur, an compaginati dubitavimus. Quid plura? cum multa loca vacantia in libris illis inspiciantur et precipue de nominibus urbium regionumque Hispanie que regi hispano sperabam notiora esse quam mihi sunt, quale est Granata, que olim vocabatur. Neque vero attinet alia rei huius testimonia conquirere, cum optimus omnium testis, ut mox ostendam, rex ipse testimonium dixerit. Hoc ideo dico quod, siquid illis in libris errati reperiatur, ut isti sacrilegi mentiuntur, suam potius inscitiam probantes quam meam, nefas sit id velle reprehendere. Nec deprecor quin omnia que mihi obiecerunt vera planaque sint, siquem nominare possunt preter unum Olzinam cui libros illos, sicut in aliis semper factitavi, legendos exhibuerim. Rex eos perlibenter cum accepisset recogniturumque se respondisset, porrexit bibliothecario suo qui forte tum aderat iussitque ut ocioso sibi subinde, noctu presertim, exhiberet; nec multis postea diebus Neapoli discessit frequenterque illis mensibus, ut superioribus fecerat, ab urbe abfuit. Interea libri mei in manus istorum pervenerunt. At quomodo? Nempe eo quo res bone in manus malorum, ut sacra in sacrilegorum, ut publica pecunia in peculatorum, ut innocentes viatores in predonum perveniunt. Delenito enim ac persuaso bibliothecario, a quo rem erat edoctus Panormita utpote compater, opus meum complures per dies domi sue tenuerunt annotationesque in illud cum conquisissent, tanquam aliunde exemplar habuissent, me apud regem secreto malignissime vituperarunt, promittentes multo preclarius illam materiam a Bartholomeo scribi posse; denique, ut coniectura est, regem ad perlegendum tardiorem reddiderunt. Et hec omnia me insciente, donec is dies quem supra promisi advenit. Quo die, sicut superioribus frequenter consueramus, inter me et Panormitam apud regem exorta contentio est de intellectu et emendatione, cum scriptura mendosa est, Livii: ut nunc aliquando contingit inter me legentem et assidentes assistentesque, quos facile patior, immo rex facile patitur dicere quid sentiant ac movere questiones. Fuit igitur eo die contentio de nomine ‘Leontini’, cum ille vellet nihil significari nisi homines hac voce, ego vero etiam ipsam urbem, idque non modo ex inspectione auctoris palam esse affirmabam, sed etiam aliorum rum testimonio confirmabam, apud quos legeram sic dici Leontinos pro oppidanis pariter et oppido, ut Delphos, eoque modo cum Plinium Ptolemeumque cosmographum, tum vero Thucydidem esse usum dicebam. Neque dissimulavit sapientissimus rex mecum facere rationem. Altera questio fuit quod volebam ‘statum sacrificium’, non ‘statutum’ legendum esse. De quo verbo cum procederet longius controversia, impatiens ire ac doloris Antonius veritusque ne non ita palam ut clam videretur audere reprehendere, «Hic, – inquit – qui me, qui codices, qui Priscianum reprehendit, plus quam quingenta vitia in historiis suis admisit: tot enim Bartholomeus Facius collegit.» Tum ego ad tantam rei indignitatem sane commotus prope exclamavi: «Quomodo ad thesaurum meum fures pervenistis?» Sed mihi temperans, «Quis – inquam – fecit vobis copiam inspiciundi aliena secreta? Verum generose, non furtive bellum gerendum est, nec veneno, sed ferro. Ille vero pergat. Non enim magni facio quod mihi detrahat minutorum minutissimus.» Hic finis illo die altercationum. Postridie, ecce tibi iste iubatus draco, tum suum, tum Panormite virus ore illo vasto hanelans, cum aliquot advocatis, cum petulanter in me esset invectus, Panormitam vera commemorasse confirmat seque plus quam quingenta vitia in lingua latina ex meis historiis collegisse tantumque annotasse: non ausus tamen litterate loqui, qui me minus belle locutum videri volebat, et, quod deformius erat, me id ipsum exprobrante! Attulerat iste preterea secum Priscianum quo probaret a ‘sto’ fieri ‘statum’, non a ‘sisto’: de quo verbo cum ad obiecta respondebo satisfaciam. Ubi de eo disputatum est, ita discessimus ut nunquam ab eo die collocuti fuerimus, nec de Bartholomeo apud regem mentionem fecerim. Illi interea notationes in libros referre, neque hoc contenti omnia maledictorum genera in me congerere, ut ipsum indicat opus. Ego vero expectabam quotidie ut libros ederent, quibus responderem. Sed quid expectarem, cum ipsi me propediem ire Romam cum summo pontifice locuturum constituisse scirent et, ut est aviditas credula, non reversurum sperarent? Itaque me vix profecto, libri circunferuntur, passim ostentantur, publice recitantur. Sic necessarii mei ad me scribebant, hortantes ut primo quoque tempore remearem et, si nihil aliud, hac certe ratione remearem. Veni altero a profectione mea mense. Cognito illi preter spem adventu meo, libros supprimunt. Comperio multos vidisse, neminem habere. Quid agerem? Curandum mihi erat ulcus ad quod nulla via pervenire possem. Tandem, quod solum supererat, mitto quendam communem amicum qui meis verbis a Bartholomeo, adhibitis honestis hominibus, postularet ut librorum suorum mihi faceret copiam, ut equo campo certaremus, nec e muris vellet, si sibi fideret, cum hoste pugnare. Ne sic quidem aliquid profeci: respondit enim se facturum copiam cum vellet, non cum postularetur. Post hec, cum acciperem ab iis qui notationes legerant quedam reprehendi que non agnoscebam, ob hanc et alias quasdam causas, in frequenti hominum cetu, poposci ab rege ut, si cognoscendos ei libros de vita patris emendandosque tradidissem, iuberet Antonium (aderat autem homo) mihi reddere quos per bibliothecariiquoque culpam intervertisset, quo diligentius elimatos, si maiestas eius annueret, publicarem. Et ille: «Recte tu» inquit moxque Antonio imperat codicem restituat, quod hic postridie se facturum respondit, prout et fecit: sed quonam modo opere pretium est audire. Veniunt postero die duumviri litterarum utroque cum codice suo et meo, plane furtum suum confitentes, exiguntque ab rege ut liceat sibi coram omni frequentia recitare notas in historiam meam et, rege admirante, Bartholomeus incipit locum illum, quem premere se maxime posse sperabat, legere, quasi perquam fedum dictu esset atque abominandum, quod rex Martinus propter obesitatem corporis perque valitudinem cum uxore virgine coire, nisi aliorum adminiculo, nequisset. Quam ego furentis hominis animadvertens vesaniam et similem illi antoniane, qui furtum impudentissimum manu teneret, «Quam decorum est – inquam – eos qui suarum notationum inspiciendarum potestatem non fecerunt, sepius rogati, nunc postulare ut in hoc tumultuario iudicio respondeam? si modo ut respondeam postulant et non rixari volunt. Vide, rex, ut mihi reclamant! Ad conviciandum huc omnes isti venerunt, quod indignum est tua maiestate. Scriptis adversus me egerunt, scriptis et ipse agere debeo.» Et rex: «Tu vero – inquit – probe. Neque hic locus, neque hoc tempus, neque hi iudices satis idonei sunt ad discutiendam hanc litem; neque civile est quos auctor ipse non prompsit in publicum libros in publico eos carpi. Tanquam retractandas tibi iterum, Laurenti, historias mihi ut cognoscerem tradidisti, ut tibi iusseram: quas legi, nec per occupationes potui perlegere, ut tibi iam bis respondi, mihique illas placere admodum; easdem nunc si retractare vis, tibi retradere debeo.» Simul hec dicens, sumptum ex Antonii manifestarii furis ac sacrilegi manibus codicem, dolentis una cum suo Fatuo ac lugentis, mihi porrexit. Alia multa ultro citroque iactata sunt que referre non attinet, cum ad extremum, rege iudice, victoria penes me fuerit, penes eos duo inter se contraria rubor et pallor. Quis non putaret, post hec, istos ab editione suorum librorum temperaturos fuisse? At hi quartum addiderunt descriptumque in multa exemplaria opus per Italiam dimiserunt: ita ut propinqui mei, quod Neapoli habere nequieram, ad me, Porcelii beneficio, Roma transmiserint ex eo exemplari transcriptum quod isti ad Pogium miserant.

IV. I nunc et dic non oportere contumeliis respondere, non esse illos a forti animo asperius insectandos! Hec est rei geste expositio, ex qua constat unde conflatum sit bellum, que ve mea, que fuerit illius iniuria. Que quanquam constant, tamen respondendum est iis que de iniuria sibi Bartholomeus per me facta conqueritur. Sed huic confutationi parumper illam preverti ratio postulat, narrationi coniunctam maxime atque cognatam, ex ultime invective principio, quod interpretantur diffidentie signum esse libros me ab rege repetisse. Sic enim aiunt: «Erras, Laurenti, si putas veniam esse datam erroribus tuis quod librum tuum ab rege repetieris et quod illum non editum et nondum correctum dixeris. Ista enim repetitio plane confessio est erroris tui, non purgatio. Quam tamen, et si impudens es, ipse negare non es ausus presente rege, cum ego errata tua coram maiestate sua proferre contenderem: neque enim passus es ista a me legi et recitari que tu ipse sciebas a te nulla via, nisi solita pertinacia tua, defendi posse.» Duplex ad hoc mihi responsio offertur, una simplex, aperta, mitis, non ideo me repetisse libros quod a vobis reprehensi fuissent, sed quod ea lege tradidissem ut recognoscerentur recognitique, ut sic dicam, redhiberentur mihi ad retractandum poliendumque: neque, enim, si donassem regi fas erat ulla ratione repetere; itaque, etiam si nulla inter nos altercatio intercessisset, illos fueram ab rege repetiturus. Quid dico repetiturus? immo iam aliquotiens repetieram; repetere enim nimirum est exigere an quis libros quos recognoscendos accepit recognoverit. Altera asperior, ut concedam vestra me provocatum causa repetisse, ideo me id fecisse non dico ne libri, idest liberi mei diutius hostium potirentur utque patris ope quamprimum postliminio redirent, non dico ne quid vobis furunculis subtrahere ex illis neve quid mutare aut addere liceret utque res ipsa, siquid a me scriptum aut non scriptum esset, presenti fide probaretur, sed ut vos, sicut estis, invidos, furaces, malignos et ante omnia stultissimos esse convincerem, et hoc cum aliis proceribus, tum ipso rege teste et iudice. Sed fac diffidentia me fecisse. Non te pudebit verecundiam meam insectari, urgere pudorem, confessionem errati non donare venia? Dixi illos me non satis repurgasse, tanquam prius ab rege reformandos, ideoque nullisdum recitasse, nemini copiam inspiciundi fecisse. Sub hanc vocem tuum erat, siquid humani tibi sanguinis foret, strictum gladium deponere atque in vaginam recondere: iterum, cum libros edidissem, resumpturus et siquid in corpore corrupti fuerit recisurus. Sed videlicet ira impatiens res est, dolor ingens regi nescit, cupiditas ulciscende iniurie cecum facit. Quotus enim quisque habet affectus in sua potestate? Videamus igitur quenam a me sibi facta ab hoc profertur iniuria, quam vindicandam gladio existimat, ut non modo corpus meum petat, sed etiam umbram, tanquam Turnus, inanem Enee imaginem persequens ‘nec ferre videns sua gaudia ventos’. Opinor laceratam a me eius famam, aut libros reprehensionibus notatos aut saltem minatum me hec esse facturum. Ait me absenti sibi contumeliam fecisse quod se dixerim minutorum minutissimum. Nullum est aliud crimen meum, ullam aliam a me sibi factam iniuriam ne fingere quidem potest. Hoccine ultionis hec merebatur oratio? Tantum ne tibi de aliquo supplicii sumendum fuit? ut duo levia verba tribus gravissimis ulciscenda vulneribus existimares, quod de nullo unquam quamlibet truculento atque immani et plus quam Atreo auditum est, ut qui tantam indignitatem in ulciscendo legent haud dubie exuisse hominem, si unquam homo fuit, hunc et canem induisse sint iudicaturi: cuius canis rabiem ut brevi complectar, omnia que in me potuit oblatravit donec raucesceret, credens mordere cum latrat. Non igitur tantam merebatur ultionem talis offensa. Quid si ego non nisi propulsande iniurie causa hoc dixi, idest si ille ledere prior cepit et quidem gravissime, ut probatur ex adversarii verbis optimo probationis genere? Sic enim circa principium scribit: «Et sane nondum tela e pharetra mihi depromenda existimassem, nisi tam impudenter coram inclito rege nostro, in tot clarissimorum procerum virorumque consessu, te locutum de me esse nuper accepissem. Apud quos, cum in Antonium Panormitam, virum ingenio, doctrina et existimatione prestantem, invehereris acerbius et ille a te lacessitus me forte nominasset, ea de me dicere non puduit que ne de indoctissimo quidem homine sine summo rubore quispiam sanus diceret. Sed profecto regis causa minus graviter eam rem tuli, quoniam pro sua summa sapientia ac singulari iudicio satis intelligit quanti sis quantum ve absis ab eo homine quem te facis; ceterum id fuit multo gravius ac molestius quod illud persuadere conatus sis aliis quibusdam qui aderant, qui propter parvam litterarum scientiam non tam bene neque tam recte possunt de ingeniis ac scientia iudicare, a quibus nescio quomodo suscepta est, te ipso de te predicante ac refellente nullo, falsa quedam de te opinio. Quam profecto, siquid erit in me in dicendo facultatis, totam evertam atque eruam. Patefaciam igitur in primis tuam litterarum ignorantiam» et cetera. Taceo ceteras tuas verborum rerumque ineptias quod dixisti ‘procerum virorumque consessu’, quasi proceres viri non sint et cuncti qui aderant assederint regi, nullus astiterit; quod ‘coram’ et ‘apud’ confudisti, de quorum differentia postea dicam; quod ‘ve’ pro ‘que’ ponis; quod quem non puduit non aperis; quod sanos vis ea loqui de aliis ob que ipsi erubescant, presertim cum de doctrina loquuntur; quod regis ludicium sapientissimi singularisque non reformidas, reformidas eorum qui de eo quod audiunt nec recte possunt iudicare, nec bene; quod ab eis de me presumptam ut de perdocto homine opinionem vis sperasque convellere, profecto nihil aliud laborans nisi ut imperiti non de me, sed de te bene sentiant, fatui nimirum capitis insanique propositum; quod negas te scire quomodo hec de me suscepta sit opinio et tamen ais quomodo sit suscepta, quia ego de me predicem et nemo predicantem refellat. Quis adeo rerum imperitus, quis adeo hebes ac stolidus crimen quod velut capitale obiicit idque in iudicio non exponat? iniuriam quam non aperit iure se videri velit ulcisci? propter rei indignitatem quam nescit ostendere terras ac maria misceat? Verum non fatuis modo, sed etiam prudentibus solet excidere simulatio, erumpente per obstantia veritate. Simulat enim iste a me sibi factam iniuriam, que nulla fuit, non convicium, non contumelia, ideoque nihil aperte commemorat, aperte ostendens prius se in me composuisse quam ego lacessitus dixi ea que ipse, ut est preposterus, circa finem huius invective, nonnihil tamen depravate, refert: «Me vero, ut etiam aliquid de me dicam, qui nullam tibi iniuriam feceram, quod sciam, conviciis insectaris, minutissimum appellans inter minutissimos.» Heccine sunt propter que erubescere debui, si sanus eram? Sed omittamus imminuere nostram, siqua est, offensam et tue aggravare ultionis immanitatem. Sileamusquoque iniuriam illam quam mihi in libello meo carpendo, ut te Panormite venditares, proditoris ritu fecisti. Pretereamus etiam quod te hic aliena, non tua causa significas ad accusandum descendisse. Quid est quod quamobrem ad hoc ego convicium, si convicium est, eruperim taces? ‘Cum Antonius – inquis – Panormita a te lacessitus me nominasset’: non est, non est hominis lacessiti contra eum qui in ipsum invehatur acerbius tantum nominare aliquem; necesse est ut sic de te adversus me ille mentionem fecerit ut se ulcisceretur: hoc profecto nihil aliud est quam dixisse de vitiis te meis in historia scribere. Nam quis credat, si de re non plane constaret, Panormitam aliter tui mentionem fecisse, et te non consulto nominasse, sed forte, ut ais? quod impudentissime ais, ut cetera, qui altercationi non interfuisti, sed Panormite credis adversario, nisi ipse fingis ad tempus. Quanquam, o vere fatue ac fatuorum princeps, si te quis nominat ego protinus in te invehar? ego te carpam? quasi vero tu plectendus sis alio delinquente. Tam et si, cur aut ille delinquat si te nominet me presente? aut tuum nomen, qui nunquam, si tibi credimus, iniuriam feceris, mihi stomachum moveat? Quid? siquis me referat abs te laudari, predicari, diligi, continuo ne tibi maledicam atque convicium faciam? Incredibile est, sine fide est, dictu stultissimum est quod loqueris atque confingis. Fatere igitur, fatere, minutorum minutissime cum tuo premonstratore Panormita, me prius accepisse abs te et per te ab illo iniuriam et ideo adversus inimicos cum contemptu tui locutum. Nec te pudet hoc dissimulare, sycophanta, quod ipso meridie, ut aiunt, est clarius, cum tot sint testes qui interfuerunt et tu in primis, dementia ipsa dementior, qui postridie tanquam ad ulciscendam iniuriam cum venisses, te infinita prope vitia ex primo libro collegisse dixisti, que quia nondum pure conscripta essent, non posse tunc exhibere, sed exhibiturum propediem. Vides ut probo nullam me maledicentie tue prebuisse materiam, sed perversum ingenium tuum, sed cecum livorem, sed vesanam ambitionem, Panormita vel impulsore vel addente calcaria. Cuius de inimicicia que illi mecum est locus suus in sequentibus dabitur dicendi. Vides ut ultio mea non modo necessaria, verum etiam lenta, mollis et prope nulla fuit. Volo enim imminuere crimen meum. Nam quid aliud facerem? Mirum est non etiam me dixisse te furere solitum, te bonis doctisque detrahere glorie tibi ducere, te in regem, cum ex parte hostium stares, quam petulantissime scripsisse, scripsisse etiam victorias Genuensium contra Catalanos. Quid enim ultionis esse satis debuit? cum, suptracto ex regis bibliotheca meo codice, quem nulli nisi regi cognitum volebam ac ne ipse quidem rex, Antonius, ut me repelleret apud regem proceresque, diceret te libros de erratis meis conscribere. Vides ut de secunda iniuria loquar, ut ultio tua, si ultio et non odii saturatio fuit, inhumana, crudelis, truculenta et vere canina sit. Debeo etenim, postquam probavi nullam penes me iniurie culpam, sed penes adversarios esse, omisso reo, agere accusatorem et illorum crimen exaggerare. Adeo ne non satis tibi fuit, furiose, que postero die in me oblatrasti evomuistique in ultionem contumelie accepte? Nunquid ego vitia operum tuorum aut scripsi, aut aliis patefeci, cum facere possem? Num, cum tu longe abhorrens a modestia mea vitium, ut tu ais, in opere meo deprehensum inimicis meis ac populo ostentasses, tibi talionem reddidi, nedum quadruplum, ut tu nunc facis, ac potius centuplum ac plus quam centuplum? Et ego tantum de insectatione litterarum loquor. Quid illud quod in vitam moresque meos capitali odio invecti sunt? Quid attinebat, cum certamen inter nos et, si placet, iniuria mea de litteris sit, ad insectationem morum prorumpere? at quos homines, quam probos, quam innocentes, quam castos et ferrum armare veneno, ut inquit Virgilius! Nam quid istud ad victoriam proficit ei cum quo pugnes ingerere convicia? Nisi fallor, diffidere viribus est hoc genus advocare certaminis. Cuius diffidentie, ut hec differamus ubi meos tuendo istorum mores attingam, illudquoque est signum quod pessimo exemplo ex multis meis operibus id solum invaserunt quod nondum publicatum est. Quod crimen nescio an sacrilegium, an peculatum, an expilationem, an plagium vocem, an simul omnia. Nam ex sacra regis bibliotheca surripere libros sacrilegium est, ex domo principis arcanoque peculatus, thesauros opesque cuiuslibet expilatio, alienos liberos, idest libros plagium. Que cuncta quanquam a vobis admissa sunt et, quod ad me attinet, maxima me iactura afficitis, multo tamen est ipso damno maior iniuria: perinde ac si mortuum meum in sepulcro religiose iacens ac quiescens protrahatis et deforme spectaculum populo ostentetis. Conditi libri mei sunt ac sepulti, sive, ut magis idoneo utar exemplo, intra uterum parentis sunt, seu adhuc implumes in nido evolare nondum queunt, adhuc cibos quos volitando comparo meo allatos ore illis impartio. Hos, o facinus indignum, vos, parente in pastus discurrente, exturbabitis ex cubili, fugitantes persequemini, assecuti pedibus conculcabitis et conteretis, atque, ut immanitati cumulus accedat, etiam hoc egisse gloriabimini, ut nemo non nisi vestri similis ista facta ac dicta improbet ac detestetur? Quot sunt enim que, post interiectum tempus, scripsisse nos penitet? que quantum placebant cum invenirentur, tantum retractata displicent? ut ait Ovidius: Cum relego, scripsisse pudet, quia plurima cerno mequoque qui feci iudice digna lini. Habeo recitare primum paucis, mox pluribus amicis habeo mittere, ut de multis operibus feci ad principes latine lingue. Horum ego sicui libros meos cognoscendos misissem, vos in bibliothecam illorum adulterinis clavibus introeundum vobis putaretis? et, quod sceleratius est, vos introisse, surripuisse, nolle sublata reddere et omnia loci illius arcana, fortassis inepta ac ridicula, passim hominibus monstrare gloriaremini? Nisi vero quod in privata domo facinorosum sit id in regia minus meretur ultionis: immo, nisi fallor, et regis et meo nomine gravissime est coercendum. Nihil igitur ex meis libris, vel meo, vel amicorum iudicio detraham? nihil immutabo? nihil ad eos adiiciam, ut non auctor, sed inimicus in publicando plus habeat potestatis? Neque tibi, Bartholomee, novum hoc est, impudentissime proditorum, libros nondum publicatos invadere, idem auso facere in libello cuius superius memini. Sed nunc multo deformius, quod ea que te inspicere, nedum iudicare nolui, iudicas, licet illius criminis Panormitaquoque affinis sit. Publicasti itaque opus meum invito me et per urbes alligatum cum carnifice dimisisti, idest accusatione tua. In quo illud magnopere demiror, et si nihil de tam perversa mente demirandum, cum ad me scribantur libri illi accusatorii, non ad me, qui reus agor, eos mitti, sed ad alios, quo prius reus peragerer quoque prius condemnarer (siqui modo condemnare velint altera parte non audita) quam audirer. Qua in re isti, ne ob improbitatem suam nimis sibi placeat, vicem reddam.

V. Hactenus de infandissima adversariorum mente, qua ad me confodiendum incubuerunt, dictum sit. Nunc superest videre an vere confoderint, an ut ipsi confodi possint obnoxios se oportunosque prebuerint. Itaque, ut illinc unde accusator exorsus est ordiar, ad confutationem obiecte mihi imperitie venio, dum meminerint legentes non cum uno mihi, sed cum duobus esse certamen, scytha et afro. Quis crederet tam disiunctis patria hominibus, qui pariter, ut docebo, tela conficiunt, alter propalam, alter ex abdito, sive alter a fronte, alter a tergo? Venio autem ea prefatione ut non recusem quin omnia pro veris habeantur si vel unum verum sit et nisi vicissim quadruplum in eis peccatorum probavero quam ipsi obiecerunt. «Quos putarem forte negligentia quadam cecidisse, nisi scirem a te sepius in huiusmodi rebus erratum esse, quem, me teste et contradicente, defendere non puduerit nec a ‘pendo’, ‘pendis’ preteritum ‘pependi’, sed ‘pendi’, nec a ‘frigeo’, ‘friges’ ‘frixi’, sed ‘frigui’ fieri.» Primum videte hominis eximiam stultitiam, sive malumus ut in Fatuo dicere fatuitatem, qui ait se teste id factum esse eodemque contradicente. Idem ergo potes et testis esse et actor? Tu tibi de te et contra adversarium postulas haberi fidem? Non hoc in aliquo meorum operum dictum est, non rege, non cetu hominum, non paucis, non duobus denique audientibus, sed te uno teste, qui et tunc contradicebas et nunc accusas? Quod et si verum fuisset, tamen plus quam stultissimum est id obiicere, et quidem primo loco, quod probare non possis. Ubi quantopere mentiaris (et si amicum est tibi mentiri) vel hinc probari potest quod, ut de primo verbo respondeam, nonnunquam aliis in libris ‘pependi’ a ‘pendo’ et hic in secundo historiarum sum usus, sicut ipse testaris. Et nihilominus nemo est qui libros veterum legit quin evolverit Salustium, cuius hec verba sunt: ‘Et quas victi ab hostibus penas metuerant, ipsi volentes pependere.’ Taceo ceteros apud quos idem reperitur, a me diligentissime lectos cum de elegantia lingue latine composui, quod etiam omnium artes precipiunt. At a ‘frigeo’ ‘frigui’ fieri non precipiunt, nec eo auctores utuntur, sed ‘frixi’. In hoc nescio mendacium ne potius obiiciam, an stultitiam. Si enim legit meminitque in a me scriptum a ‘frigeo’ et ‘frigesco’ ‘frixi’ fieri, mendacium dixit, seu, quod turpius quidam volunt esse, mentitus est; sin nescivit, stulte vel alicui dicenti credidit, vel ex me audisse se opinatur, si modo ex animo loquitur et non dolo. Nam ex me audisse qui potuit contrarium eius quod scripsissem? Cuius operis plus quam centum exemplaria multis iam annis conscripta calumniam hominis coarguunt. At ‘frigui’ quoque fieri confes sus sum. Scribendo ne? At tu de scriptis meis non sentis. An loquendo? Si apud alios, nihil habes preter auditum, quod nunc in accusando sequi calumnie est, sin apud te, mentiri convinceris, cum, a me semel ratione superatus quam mox proferam, non fueris ad certamen reversurus nisi te fatuum plane et plus quam pertinacem iuvet ostendere. Habes igitur, Fatue, quod est accusatori maxime optandum, presertim ei qui probare non potest, confitentem reum, sed ita confitentem ut stultitie sit hoc obiecisse, peritie argumentum non negare. Lege Priscianum in undecimo dicentem: «Pleraque tamen neutrorum secunde coniugationis in ui divisas desinentia preterito deficiunt in supinis, ut ‘horrui’, ‘rubui’, ‘tepui’, ‘ferbui’, ‘senui’, ‘egui’, ‘frigui’, ‘rigui’, ‘durui’, ‘stupui’.’ Hunc tu locum, grammaticorum columen, non legeras, hunc ego contra te, si vera controversia inter nos fuisset, attulissem: sed mentiris fuisse. At non sunt usi auctores ‘frigui’. Immo, si queras, fere ne ‘frixi’, sed in composito ‘refrixi’, ‘perfrixi’. Neque ipse usus esse dicendus sum, qui cum de grammatica loquerer illud exempli loco attigi, dicens incohativa mutuari preteritum a primitivis, ut ‘calesco’ ‘calui’, ‘tepesco’ ‘tepui’, ‘frigesco’ ‘frixi’ vel ‘frigui’: ut pessimi hominis sit me sic locutum velle reprehendere. Eo quidem magis quod ‘frixi’ a ‘frigo’ videtur proprie proficisci, cuius supinum erit ‘frixum’, siquidem ‘frixum cicer’ legimus et alia huiusmodi. An ‘frigo’ negas reperiri? Audi Plinium libro duodevicesimo: ‘Greci perfusum aqua ordeum siccant nocte una et postero die frigunt, dein molis frangunt.’ De quo cur Priscianus non preceperit ipse viderit. «Et a ‘parco’, ‘parcis’ ‘parcitum’ et ex eo ‘parciturus’ participium trahi. In qua quidem heresi te adhuc perstare deprehendi in hoc tuo preclarissimo opere.» Cur dissimulas quamobrem, quo ve modo altercatum inter nos est de isto verbo? Cur ita nude rem incredibiliterque proponis, scytice orator? Sed de eo superius in rei narratione satisfeci ut hic nihil tibi respondere debeam, nisi te ubique tui similem esse, qui, cum a me in hac ipsa disputatione fueris confutatus, tanquam tu victor inde discesseris insultas, greco verbo utens, quod apud Ciceronis inventum, cum non intelligas, prave, ut alia infinita, posuisti. Ille enim de Catone loquens sic ait: Estque in ea heresi que nullum sequitur florem orationis neque dilatat argumentum.’ De Stoicorum loquitur Cicero secta, que grece dicitur ‘heresis’, quod nomen tu pro opinione accipis, quippe meam huius vocis opinionem reprehendis, non aliquam sectam. «Preterea ‘sisto’, ‘sistis’ ‘statum’ supinum facere.» En stilus limatus tersusque! Quid attinet dicere a ‘pendo’, ‘pendis’, a ‘frigeo’, ‘friges’, a ‘parco’, ‘parcis’, a ‘sisto’, ‘sistis’? Quasi vero non intelligatur quod verbum sit ex prima persona! Pueros te adhuc docere existimas, qui nisi adiuncta secunda persona nesciant cuius sint hec verba coniugationis: quod apud iam doctos cum loquimur scribimus ve facimus in verbis ancipitibus, ut ‘lego’, ‘legis’ – ‘lego’, ‘legas’, ‘appello’, ‘appellis’ – ‘appello’, ‘appellas’, ‘colligo’, ‘colligis’-‘colligo’, ‘colligas’, ‘educo’, ‘educis’-‘educo’, ‘educas’; at in tuis istis verbis non est prima positio nisi singulorum verborum, ideoque nec in loquendo, nec in scribendo ambigua. «Cum, auctore Prisciano, nullum ex eo neque ex ‘sterto’ oriatur supinum dicaturque ‘status’, ‘stata’, ‘statum’, eodem Prisciano teste, a ‘statum’, ‘statu’, eius verbi supino quod est ‘sto’.» Priusquam de re ipsa respondeo quam hic minime probabiliter refert, ut multaquoque alia peccat, nonnihil, ut modo feci, de loquendi ineptia dicam ipsius correctoris. In eo ubi voluit elegantius loqui infantius locutus est. Quid sibi vult ‘eius verbi quod est ‘sto’? Nonne sic loquens fateris ‘statum’, ‘statu’ ab alioquoque verbo fieri quam a ‘sto’? Siquidem non nisi in ambiguis dictionibus ita loquimur; quale est nostrum in ex Aulo Gellio: ‘Mei te rogandi et tui mihi respondendi: ‘mei’ hoc in loco Plautus non ab eo dixit quod est ‘meus’, sed ab eo quod est ‘ego’.’ Vides ut in ‘mei’ quod ancipitem significationem et originem habet Aulus Gellius dixit ab eo, sive eius pronominis, quod est ‘ego’, cum esset aliud pronomen unde etiam ille genitivus oriretur. Igitur tu necesse est doceas quo ex alio verbo quam ex ‘sto’ oriatur supinum ‘statum’, ‘statu’. Atqui hoc ipsum negas. Ergo tecum tuaquoque confessione dissentis. Sed non est quod timeas: te enim ego, quem tibi fingis inimicum, sublevabo doceboque ex alio etiam verbo fieri ‘statum’. Ait preterea ‘auctore Prisciano’, cum sciamus Priscianum ceterosque grammaticos et prope omnes artifices ab aliis petere preceptorum suorum, non ipsos habere auctoritatem, hoc est non esse auctores, ideoque que tradunt ea omnia superiorum testimoniis confirmare. Quod siquando locos aliquos rationibus probant, tunc ipsam eorum rationem sequimur, non auctoritatem. Ac ne teste quidem Prisciano recte dici affirmarim, nisi siquid ait ille se apud eos legisse quos ipsi non legimus, quale est quod apud hunc invenimus ‘teste Capro’, ‘teste Diomede’, ‘teste Donato’; sed quia sic Priscianus multique alii loquuntur, dicamus eiquoque licere. Nunc ad sententiam Prisciani revertamur; cuius hec verba sunt: ‘In ‘sto’ unum ‘sisto’, cuius preteritum quando activam habet significationem tam in simplici quam in composito deficit, quando absolutam et similem ‘sto’ verbo commune cum eo habet preteritum, ut ‘resisto’, vel ‘resto’, ‘restiti’.’ Paulo post: ‘A ‘stertui’ enim supinum non inveni, nec a ‘sisto’.’ Aperi, Fatue, aperi tuum istud vastum et agreste quiddam ac rude et barbarum sonans os atque oblatra mihi reclamaque Priscianum impugnanti, sicut apud regem reclamasti. Ubi victus cum fueris, rebellas ac prostratus in terram surgere conaris de genuque pugnare, invidia vesanus et rabidus, ut appareat te non de ‘status’ participio,sed de ‘status’ conditione pugnare. Prius tamen Prisciano me purgatum volo, quod adversus eum locuturus sum. Ego vero, Prisciane, nihil admodum quod precepta tua convelleret, duntaxat in hac parte, dicere constitueram; nunc quicquid dixero istis assignato, qui initium introduxerunt non tam ut te protegant inducti, quam ut me impugnent tuis, nisi fallor, vestigiis insistentem. Ut enim tu de lingua latina optime meritus es, sic ego, quod cum bona venia tua dictum sit, pro mea virili mereri studebo. Ais‘sisto’ quando activam significationem habet preterito defici, supino etiam quando absolutam. Cur ita? Quia non invenisti. Sententiam igitur mutes oportet ubi inveneris, indicatis tibi per me in quibus utrunque invenias locis. Celsus iurisconsultus apud Iustinianum libro quadragesimo quarto scribit, titulo de stipulationibus et verborum obligationibus: ‘Si ita stipulatus fuero te sisti et nisi steteris hippocentaurum dari, perinde erit atque si te sisti solummodo stipulatus essem’. Et eodem loco Paulus: ‘Ita stipulatus sum te sisti certo in loco, si non steteris, quinquaginta aureos dare spondes’. Hoc de preterito activo. De passivo autem, cuius fons est supinum, idem libro secundo de divisione rerum et qualitate: ‘Si plurium servorum nomine iudicio sistendi causa una stipulatione promittitur, penam quidem integram committi, licet unus status non sit, Labeo ait, quia verum sit omnes statos non esse.’ Et aliis etiam locis participium passivum a ‘statum’ supino, de quo lis nostra est, licet reperias in iure civili, cuius iuris caput Duodecim Tabule ita scriptum habent, teste Cicerone atque Varrone, ‘dies status cum hoste’; quem locum quidam legunt ‘statutus’, quasi ‘constitutus’, sic legendum negante Plauto in : Quo te hoc noctis dicam proficisci foras cum istoc ornatu cumque hac pompa, Phedrome? Quo Venus, Cupido imperat suadetque Amor: si media nox est sive est prima vespera, si status, condictus cum hoste intercedit dies, tamen est eundum quo imperat ingratis. Que verba Festus Pompeius exponit cum inquit: ‘Status dies vocatur iudicii causa constitutus.’ Nec non in eadem pene verba Macrobius. Iam vero ‘stator’ ab eodem nascitur fonte, ut apud Livium ‘Iuppiter stator’, videlicet a sistenda, vel, ut apertius dicamus, a stata fuga Romanorum. Quod non minus lucide Cicero declarat inquiens: ‘Tu Iuppiter, qui iisdem quibus hec urbs condita est auspiciis a Romulo es constitutus, quem statorem huius urbis atque imperii vere nominamus.’ Et alibi: ‘Teque Iuppiter stator, quem vere huius imperii statorem maiores nostri nominaverunt.’ Certe a ‘sto’ non diceretur stator urbis et imperii, cum natura huius verbi repugnet. Ergo erit a ‘sisto’ et quidem significationis active, quasi firmator urbis, stabilitor imperii; unde ‘state res’ que firme sunt ac stabiles et certo suoque tempore sepius redeuntes, ut idem Cicero de responsis aruspicum, que verba Valerius Maximus in principium operis sui transtulit: ‘Maiores nostri statas solemnesque cerimonias pontificum, scientia rerum bene gerendarum’ et reliqua, ‘statas’ atque ‘solemnes’ pro eodem pene accipiens. Nam solemnes frequentissime legimus pro fixas et, ut sic dicam, anniversarias etiam febres morbosque ut statos ita solemnes, quod certo ac rato tempore hominem repetant. Unde Pompeius Festus exponens inquit: ‘Solemnia sacra dicuntur que certis temporibus fiunt.’ Age vero, quid aliud exemplum melius quam Ciceronis pro Milone, ubi eadem verba sunt de quibus nostra extitit controversia, que nusquam prave scripta reperiuntur? ‘Lanubii stata sacrificia nosset’. Quod congruit cum illo apud Ovidium de Fastis: ‘Et stata sacra facit’, Pompeioquoque Festo exponente: ‘Stata dicebantur sacrificia que certis diebus fiebant. Cato: Sacra stata, solemnia sancta servasti.’ Ideoque legendum apud libro primo: ‘Solemne et statum sacrificium’, non ‘statutum’. Ita apud Livium illud, de quo rege disceptante contendimus. Quod cum ita sit, profecto optinui palmam liquetque vos et tunc iniuste contendisse et nunc me improbe accusasse. Adde ex abundanti, ut materie satisfaciam plenius, quod Priscianus ipse Lucani verba ponit: ‘Stata tempora flatus’, quasi constituta et non aberrantia unquam a suo ordine, quale est apud Livium: ‘Et fretum ipsum Euripi non septies die, sicut fama fert, temporibus statis reciprocat, sed temere in modum venti nunc huc, nunc illuc verso mari’ et apud Plinium patrem titulus ‘De statis tempestatibus’ et alibi milies, et apud Plinium filium epistola ad Licinium; ait enim de fonte quodam sic: ‘Ter in die statis auctibus ac diminutionibus crescit decrescitque’ statimque: ‘Ille certis dimensisque momentis vel suptrahitur, vel assurgit’ et iterum paulo post: ‘Per quasdam obluctantis anime moras crebris quasi singultibus sistunt quod effundunt.’ Vides ut aperte hic auctor ostendit a ‘sistendo’ fieri ‘statum’. At enim Priscianus vult hoc non a ‘sisto’ fieri, sed a ‘sto’. Vult ille quidem, sed nec a ‘sto’ venire docet, nec a ‘sisto’ non venire, cum ratio hoc velit, tum quam dixi, tum vero hec quod ‘statum’ a ‘sto’, siquid probat analogia sui derivativi ‘staturus’, habet primam longam, hic brevem, ut a ‘sisto’ venire dubium non sit. Verum quid rationes consectamur cum tot tantorumque scriptorum assit auctoritas? Ideo ad reliqua pergamus. «Illud vero est omnium vitiosissimum quod dicis ‘horresco’ ‘horrui’ preteritum mittere et incohativa preteritum habere, cum solum ‘descisco’, auctore Prisciano, preteritum ‘descivi’ faciat, quod tamen, et id est verisimilius cum cetera eius forme verba preteritis careant, a ‘descio’ magis fieri putat.» Ubi tecurn aut quando de isto verbo contendi? Non respicis, Fatue, nequaquam te loqui apposite ad faciendam fidem? Nam si tecum hac de re contendissem, profecto non alia quam que scripseram protulissem eaque defendissem: que te nunc potius quam verba mea, que negari impune possunt, redarguere decebat. Itaque si meum de elegantia opus legisti, quid ita de incohativis a me ais dictum, quasi non scripserim? cur rationes meas non refellis? cur non evertis omnium scriptorum auctoritates? Nec de preterito tantum, sed, quod maius multo est, de significatione: ubi probavi nullum quod dicitur incohativum significare incohationem, quod ne Priscianus quidem ipse, si excitetur ab inferis, vel refellere possit, vel negare audeat. Sin non legisti, quid tibi faciam, nisi ut iubeam ire ad ipsum opus ut sciam velis ne posthac desistere an litigare? Et tamen breviter sic habeto. ‘Horrui’ si ab ‘horreo’ veniret significaret idem quod ‘horridus fui’, quod falsum est, cum significet idem quod ‘horridus factus sum’ talisque aliquandiu permaneo. Ergo ab ‘horresco’ descendit, quod significat ‘horridus fio’, ut ‘acesco’ ‘acidus fio’, cuius preteritum est ‘acui’, idest ‘acidus factus sum’, non autem incepi talis esse, quod ad significationem incohativi, aut ‘acidus fui’, quod ad primitivi confutandam attinet; cuius ipsum primitivum ‘aceo’ me legisse non memini, sicut nec ‘saneo’, cuius derivativum ‘sanesco’ posuit Cornelius Celsus sepe, ut ibi: ‘Arteria incisa neque coit neque sanescit’, idest sana fit, vel sanatur, non autem incipit esse sana; et apud Columellam et Plinium ‘herbescit’, ‘arborescit’, ‘grandescit’ et alia complura quorum nec primitiva usquam leguntur, nec significatio est incohativa. At enim tu ais Priscianum velle unum ‘descisco’ habere preteritum ex incohativis. Desino pluribus in illum argumentari, qui si foret in rebus humanis non contra me hoc in loco sentiret, sed contra te. Quid est quod tu aut facias incohativum ‘descisco’, cum non facias suum simplex, aut si hocquoque facis, preterito prives, quod est ‘scivi’ et inde ‘scitum’, ex quo ‘plebiscitum’? Negas? Audi verba : ‘Creatio magistratuum, iudicia populi, iussa, vetita, cum suffragio eo sciscentur, optimatibus nota, plebi libera sunto.’ Et mille in locis legimus ‘plebs sciscat’, ‘plebs scivit’. At hoc preteritum a ‘scio’ mutuatum est. Esto: et si alius significationis est ‘scivi’ a ‘scisco’, alius a ‘scio’. Cur non etiam ‘descivi’ a ‘descio’? An quia ‘descio’ non reperitur? At istud contra superiorem tuam rationem facit. Sed, ut ita sit, fateare necesse est ‘conscisco’, ‘ascisco’, ‘rescisco’, que eiusdem nature sunt, habere sua preterita ‘conscivi’, ‘ascivi’, ‘rescivi’. Quod si adhuc in sententia ac pertinacia permanes, ito, ut dixi, ad opus, ubi latius ista disserui; sin vero ne sic quidem acquiesces, perge et moribus tuis utere, dum scias te non posse mihi refragari, nisi doctis omnibus a quibus illi probati sunt libri refrageris, precipueque Guarino, quem preceptorem tuum facis, atque Aurispe, qui primi de laudibus ad me operis illius scripserunt; quorum alter inter cetera inquit ut Pallas olee fuit inventrix, ita me inventorem esse elegantie lingue latine (quale quiddam in alio opere fecerat, ad me scribens his verbis: ‘Laurenti laurea et Valla vallari corona ornandus es’), alter cum multa alia, tum vero illud se permultum argenti ex opere meo si voluisset potuisse lucrari. Sileo Leonardum Arretinum ceterosque, ne cui forte preter necessitatem cause videar velle gloriari.

VI. «Sed his omissis, ad operis tui disquisitionem veniamus.» Bene tibi habent principia, strenue tibi prelusio acta est. «Quod maiori cura et studio excogitasse et confecisse te verisimile est quam ea que disputationis causa aliquando in medium protulisti.» Disquirere opus meum vis, quasi non possim tua verba vicissim ego disquirere atque rimari! Ego vero et in superioribus rimatus sum et in sequentibus sic rimabor ut nulla prorsus rima me fallat: itaque ut superius te volentem percutere percussi prior, ne dicam tot vulneribus sauciavi, ipse adhuc, ut spero, absque vulnere, sic nunc toto irruentem impetu preveniam et ut confido vulnerabo. Quero enim nunquid accurate an incuriose ista verba protuleris ‘que disputationis causa in medium protulisti’? Quorum verborum, idest ‘proferre in medium’, hoc significatum est aliquid non dissimulare, sed ex animi conscientia quadam in commune proferre, qualecunque sit aliis cognoscendum ac iudicandum. Neque enim preceptor apud discipulos, aut disputator apud eos quibuscum disputat, docendi aut vincendi causa, quid profert, sicuti tu ais, dicitur ‘proferre in medium’. Adde quod vis ea que in disputando dixi excogitasse et confecisse. An non ita sunt tua verba intelligenda ‘quod maiore cura et studio excogitasse et confecisse te verisimile est quam ea excogitasti et confecisti que disputationis causa aliquando in medium protulisti’? Quid est istud ‘confecisti disputandi causa’? Agnoscis non esse verba eruditi et qui alios ut ineruditos possit incessere. «Ut quo ingenio qua ve doctrina sis et eloquentia a doctis hominibus iudicari possit.» Superius de indoctis loquebaris, quos a me decipi aiebas, nulla habita mentione doctorum, cum illa adderes: «Ut posthac fallere indoctos homines ista futili vaniloquentia et loquacitate desinas»; nunc oblitus quid dixeris, de doctis solum facis mentionem, quos, o cerebrum fatuum, docere vis, quasi vero sine te preceptore nequeant docti de ingenio meo doctrinaque iudicare. «Quod opus dicere non potes a te non esse editum, cum illud iam regi optuleris et in eius bibliotheca iampridem reponendum dederis.» Cur non inquisti ‘quod opus dicere non prodest tibi a te non esse editum, non emendatum’ (id quod in quarta facis invectiva), sed tantum inquis ‘dicere non potes a te non editum’, quasi inquias ‘si forte respondebis a te non esse editum’? Ergo nondum sic responderam: quo patet te prius contra me scripsisse hec quam ulla a me contumelia affectus esses. Sed ut, omissa iniurie materia, presenti obiectioni respondeam, quam verum est proverbium illud ‘conscientia mille testes’! Quia scis non esse editum, ideo ad sic loquendum inductus es. Edideram. Cur non ab aliis commodato accepisti? In bibliothecam reponendum dederam. Cur non ab rege legendum petisti? Sed quid argumentis colligo quod regis pronuntiatione finitum est? «Primo autem loco quod ad elegantiam, secundo quod ad dignitatem historie et ad artem pertinet errata tua demonstrabo.» Non de dignitate orationis, qua de et elegantia Cicero adhuc iuvenis precipit, sed de dignitate historie loqueris. Esto, lapsus sis: de dignitate que pars elocutionis est dicere volebas, aut supervacuum est illud ‘historie’. Atque ut hic superat, ita illic verbum deest. Ais enim ‘artem’, quasi sine apposito intelligatur oratoria. Est ne hic purus et integer sermo? quod tu in me requiris, inquiens: «In operis tui titulo, qui esse debet omni vitio purus et integer, sic scribis.» Agnosce hicquoque quam pure dixisti et integre. Non scribo titulum, sed in titulo. Quid in ipso scribo? Nempe titulum. Quid hoc sermone minus purum? Quanquam que pars operis esse debet non omni vitio pura nec integra vel minus quam titulus? Quid? Illud integre dicitur quod verba ista que mox reprehendis ais tituli esse, cum longe absint non modo a tituli natura, quod sunt plus quam sexaginta numero, ut ipse scis, verum alia in pagina scripta sunt quam qua historia incipit una cum titulo, qui hic est: ; est autem pagina hec nuda preter quam subscripto circulo quodam velut orbis terrarum tumultuarie facto. « que gessit. Ut omittam hoc loco quod ad explanationem attinet, in latinitate abs te vehementer peccatum est: antecedenti enim, quod est feminini generis, relativum, quod est neutri generis, reddidisti, quod etiam turpe esset puero prima elementa discenti.» Stultitia vestra singularis facit ut non maligne vos facere existimem, malignitas ut non stulte: sed quia omnis malus stultus, stultitie vos pariter ac malignitatis accuso. Stultitie quidem quia vitio datis quod non vitiose dictum queat defendi, accipiendo non feminini generis relativum, quasi ad historias referatur, sed neutri, subintellecto antecedente, quod est ‘eorum’, ut sit ‘earum rerum quas gessit’. Malignitas autem quod non modo mentimini de nomine ac loco tituli, ut dixi, verum etiam disiungitis que iuncta sunt et que disiuncta copulatis. Nonne, spurcissimi delatores, punctum intercedit inter quatuor priora verba et sequentia? Nonne ipsum ‘Que’ maiuscula littera scriptum est, tanquam principium sequentis orationis, que hec est: ‘Que gessit et antequam rex esset et factus rex’ et reliqua, ut ipse est indicio codex? quasi superior exponeretur oratio: ‘tres historiarum libri Ferdinandi’, id est ‘gesta Ferdinandi’, sive ‘ea que gessit ille et antequam rex esset et factus rex’. Nam historie etiam gesta dicuntur quia in eis gesta continentur, ut siquis legens Livium nihil intersit an gesta Romanorum se legere dicat, an historias Romanorum. Verum ineptum sit pluribus ad ineptias respondere. «Europam tertiam orbis terrarum esse partem fere traditum est, eamque Africa haud multo maiorem quam Asia minorem. Magistrum te grammatice profiteris et ignoras hoc latine dici non posse; ut enim dicimus ‘Cesar quam Pompeius felicior fuit’, sic dici necesse est, si infinito uti volumus quod ante se quartum casum postulat, ‘Dico Cesarem feliciorem fuisse quam Pompeium’.» Aut ego tardus sum, aut mei Aristarchi dormitant. Quid enim attinet de infinitivo et accusativo loqui? Ad hec quid simile vestro exemplo cum verbis meis? Preterea nihil aperte reprehensionis affertis. Id tamen significare videmini uno mihi comparativo fuisse utendum, ut uno vos usi estis in emendando. At Priscianus non vetat duo committi comparativa in suo precepto, utens hoc exemplo: ‘Tam iustior quam felicior Eneas Hectore fuit’; qui si dixisset ‘Tam iustior Paride quam felicior Hectore fuit Eneas’, nihil admodum a superiore forma recessisset, quale fuit illud nostrum, quod paulo post sequitur: ‘Petrus multo maior ceteris fuit, tanto minor Maria quanto maior Helianore sororibus.’ Quem locum si probavistis non reprehendendo, et hunc probatum vobis iri necesse est. Qui nequaquam insolentior modus loquendi est quam ille quem idem Priscianus eodem in loco affert pro exemplo Ciceronis in : ‘Quis interpretari potest, impudentior ne, qui in senatu, an improbior, qui in Dolabellam, an impurior, qui patre audiente, an crudelior, qui in illam miseram tam spurce, tam impie dixeris?’, aut ille Livii: ‘Eo magis ruere in suos belue tantoque maiorem stragem edere quam inter hostes ediderant, quanto acrius pavor consternatos agit quam insidentis magistri imperio reguntur’, aut ille Cornelii Taciti: Callistus priorisquoque regie peritus et potentiam cautius quam acribus consiliis tutius haberi perstitit.’ Sed quid plura in vos magis dormitantes quam loquentes? «Horum lingua similior est mediterraneis Castellanis quam Catalanis aut Valentinis. Magis latine si dixisses ‘quam catalane aut valentine’, quoniam subaudis hngue, non hominibus aut linguis.» O Fatue, cum dicitur catalane aut valentine quomodo subaudiri potest hominibus, idest numerus pluralis? At dicere volebas ‘quoniam hic quidem subaudis lingue, ibi vero hominibus’, et ideo es fatuus, quanquam necdum scio quid dicas. Subauditur ne an non in meo sermone ‘hominibus’? Ais? Quid ergo inquis ‘quoniam subaudis lingue, non subaudis hominibus’? Negas? At istud omnem superat stultitiam, cum adeo subaudiatur, ut iam pro supervacuo propemodum habeatur apponi nihilque differat an dicatur Romani an romani homines. Atqui significare volebas linguam lingue, non hominibus similem a me fuisse dicendum. I nunc et alios parum pure, parum integre, parum latine locutos accusa, qui tam inquinate loqueris. ‘Magis latine, inquis, dixissem’. Non igitur preter latinitatem dixi, sed poteram latinius. Ita ne? Non hoc satis est tibi, presertim in opere nondum castigato et expolito? Quis unquam ita totus ex odio et invidia factus hoc cuiquam crimini dedit? Ex quo quidem quantopere caninam eloquentiam exerceas in me datur intelligi; ex eo autem quod subiungam, quam vere arguas. Cesar ita inquit: ‘Quoniam ad hunc locum perventum est, non alienum esse videtur de Gallie Germanieque moribus et quomodo differant he nationes inter se proponere. Cur non dixit ‘Gallorum Germanorumque’? Nunquid Gallia et Germania que loca sunt mores habent? Cur nationes, quod nomen ‘homines’ significat, cum locorum nominibus confudit? Quod ego non facio, qui linguam hominum cum ipsis hominibus misceo. Ceterum, ut hanc pecudem doceam, exempla repetam ex , ubi de hac re trado precepta: ‘Tu maiorem laudem assecutus es patre tuo tuisque maioribus, quasi laus tua sit maior quam tuus pater et non potius quam patris laus. Virgilius: Non secus ignipotens, nec tempore segnior illo. Cicero: ‘Maiorem opinione omnium cepi dolorem’, quasi maior sit dolor quam opinio et non potius quam ille dolor quem omnium opinio fert me habere: quod sermonis genus habet nescio quid plus latinitatis et elegantie. Et tu, perversissime, vis me qui sic locutus sum minus latine locutum. «Quibus ob spem potiundi oppidi hactenus par citum erat. Nunquam ulla ratione abduci a pertinacia tua poteris quin perstare in eo velis ut ‘parco’, ‘parcis’, contra Prisciani auctoritatem et omnium veterum ac iuniorum usum, ‘parcitum’ supinum faciat, cum a ‘parsi’, ‘parsum’, a ‘peperci’ vero nullum oriatur supinum.» Immo vero tu nunquam poteris abduci neque a pertinacia quin auctoritatem Hieronymi arte et analogia fulctam nullam putes (nam Prisciani, ut ostendi, nulla est), neque a temeritate, qui mihi libertate doctos consulendi de hoc vocabulo interdicis, supra quod solitam notam aspexisti que te ab ista temeritate retinere debuerat. Nunc postquam tibi respondi, te invicem interrogo. Quid opus fuit addere ‘tua’? quasi possim abduci ab aliena pertinacia. Quid etiam addere ‘quin perstare in eo velis’? quasi non satis esset ‘abduci a pertinacia poteris, qui perstare in eo velis’. Cur etiam Priscianum sequi malueris dicentem: ‘Quanto iuniores tanto perspicaciores’ quam ceteros qui ‘iuniores’ accipiunt in etate iuvenili positos, ut ‘seniores’ in senili? Igitur novos recentesque debueras aut alio (multi enim sunt) modo dicere. Et sperabas me, quod Priscianum non utique sequar expavescere fateri, qui te, quod illum sequaris coarguere non reformido! Nec video cur hanc reprehensionem tot aliis ordine prioribus prevertendam putaveris, circiter e medio libro traductam. Quominus dubitabo unam et ipse nec longius quatuor gradibus prevertere, non ferens incredibilem etiam in homine cerebroso vesaniam ut carpere audeat que a me scripta non sunt. «Ut dimidium regni, qua parte ad hostes obiectum est, velut fiduciarum pignus cedat. Fidei, non fiduciarum a te dicendum fuit: fiduciam enim non pro fide, sed animi fortitudine a sanis hominibus usitatum invenies, grammaticorum princeps.» Quenam sententia eliceretur, malefice scytha, ex his verbis velut ‘fiduciarum pignus’, si sic scripsissem? Legisti ne in illo tu codice ‘pignus’? quod scriptum non erat. Legisti ‘fiduciarum’, quod scriptum erat ‘fiduciarium’. An non aperte scriptum erat et quidem mea manu suprascriptum, cum librarius omisisset? Neque est quod te errasse in legendo causeris, quod aperte lucideque scriptum est. Nam vere possum in hoc gloriari (si in minimis gloriari fas est), cum plurimi in figuris elementorum ducendis me antecellant, vix tamen aliquem planius, apertius, distinctius scribere. An fortassis ipse lapsus sum in scribendo? Nec verisimile est in uno verbo, cum presertim genitivos plurales prime ac secunde declinationis * figura semper scribam, ut tertie nunquam, et testis est ipse codex eritque perpetuo, quem non modo quam plurimis ostendi, sed iis etiam quos certum haberem utrique falsario renuntiaturos, quanquam, ut aiunt, glorie sibi ducit calumniari, utens ea sententia que est in Virgiliano versu: Dolus an virtus, quis in hoste requirat? Neque enim solum que scripta sunt non legit, sed etiam que sunt scripta non legit, ut eodem tempore adiiciat et demat. Nam sic scriptum erat: ‘Ut dimidium regni, qua parte ad hostes obiectum est, velut fiduciarium ditioni ac procurationi Ferdinandi cedat’ Imitatus enim sum Titum Livium qui ait: ‘Nabidilleam Lacedemoniorum tyranno velut fiduciariam dare ut victori suo restitueret’ et rerum Cesaris commentarium: ‘Paratam omnem multitudinem esse, confectam tedio puelle fiduciario regno, dominatione crudelissima Ganymedis ‘et iterum: ‘Obstrictum fide, eoque esset officium legati, qui fiduciariam operam optineret’; et in iure civili: ‘Fiduciaria tutela’ et in Caii : ‘Fiduciarius pater’ et in Pauli: ‘Res fiduciaria’. Sed quia de iure civili fecimus mentionem, quis C. Aquilius aut Sulpicius aut Scevola alius ve qui his successerunt iurisconsultorum torum tam scite ac perfecte diffinire te docuit: ‘fiduciam pro animi fortitudine usurpari a sanis’, idest a tui dissimilibus? An cum imperator in militibus, negociator in pecuniis, mulier in forma fiduciam habet (sicut tu in mendaciis qui sunt milites tui, in furtis que sunt pecunie tue, in dolis que est formositas tua) animi fortitudinem habere dicetur? Minime. Quia maior etiam sine his, quam cum his fuerit animi fortitudo. Nec tu fortis fuisti, qui tantam fiduciam habuisti in tua malitia nunquam codicem meum in manus meas reversurum. Ideo etiam quod sequitur, quitur, ut ad tuum ordinem redeam, eadem fiducia depravasti.

VII. «Res primo prospere ire, neminem predatoribus cum armis obviam se ferre, pastores et eos raros ad primum incursum diffugere. ‘Ne hoc quidem tacebit Parmeno’. Est enim maximum vitium et puerilis error. Que enim per nominativum casum efferre debuisti ea contra per accusativum protulisti. Sic enim latine dicendum fuit: ‘Res enim primo,’» et cetera. Finxisses saltem rem apud eos qui legerent credibilem. Taceo quod istud ipsum ego precepi, debere nominativum dari huiusmodi infinito quod vim habet imperfecti temporis indicativi, quod, ante Priscianum Diomedemque ac ceteros grammaticos, Quintilianus, quem prope ad verbum teneo, de figuris verborum tradiderat; desinam cetera de coniectura loqui. Nonne plus decies isto loquendi modo in ipsis historiarum libris usus sum? Mentior nisi tu, barbaro potitio stultior, ut ait Plautus, unum illorum locorum in alium usum repetisti, ‘Nostri stupere, dolere’, de quo posterius faciam mentionem. Quod si hic somniculosa stultitia imperfectam orationem, sicut proxime, reliquisti, cum ita a me scribatur ‘diffugere vident’, id ego cordi tuo aut cerebro vitiato attribuo. Nisi, quo tecum minus acerbe agam, incuriosius verba mea collegeras ad reprehensionem, et in hoc et in superiore loco, que postea, recuperato cuperato a me codice, cum illo tibi conferre non licuit. Sin, quod verius est, malitia, optorto te collo in iudicium traho et apud Paulum iurisconsultum convenio. Itaque velut ad presentem Paulum ac iudicem loqui volo. Scribis, Paule, ad legem Aquiliam corrupisse tabulas recte dici et qui eas interleverit: possum ne contra Fatuum agere actione falsi, qui huius testamenti mei tabulas clausi atque signati non modo aperuit, sed etiam falso transcripsit, parte verborum omissa? Interlevisse quidni dicendus est qui idem vitii tabulis imposuit quod qui interlevit? Nisi fallor, falsi te Paulus, ni fatuitatem excuses, omnibus bonis approbantibus condemnaret, cum presertim idem scribat libro quarto in Sententiis: ‘Lege Cornelia testamentaria tenetur qui testamentum quodque aliud instrumentum falsum, sciens, dolose scripserit, recitaverit, subiecerit, suppresserit, admoverit, resignaverit, deleverit’; nam hoc tu meum vel instrumentum, vel testamentum saltem falso doloseque recitasti. Atque iterum ait: ‘Qui rationes, acta, libellos, album propositum, testationes, cautiones, chirographas epistolas, sciens, dolo malo in fraudem alterius deleverit, mutaverit, subiecerit, subscripserit, falsi pena coercetur’; huius tu criminis manifestus es. Ut hoc loco falsarius, ita in sequentibus ineptissimus extitisti. «Tubicines autem cum fremitus hostium ac tumultum misceri cepisset. Ego semper hic ‘tumultus’ masculino genere legi, tu vero ubi hoc ‘tumultum’ reppereris nescio: sed illud magis puto somniaveris.» Cur tute ipse, diligentie magister, in eo exemplari quod recognovisti et manu tua emendasti, quod nunc penes me est, te licet invito, non emendasti illud in quarta invectiva, sive tuum, sive librarii vitium: ‘Mihiquoque persuadeo quamvis multa correpserim’? cum scribendum fuerit ‘correxerim’ illudque a ‘correpo’ veniat, hoc a ‘corrigo’, nisi pro ‘corripuerim’ posuisti ‘correpserim’. Verum hic forte magis abs te ipso peccatum est quam a manu oculoque erratum. Queramus aliquid similius nostro. Inquis in secunda invectiva: ‘Miserando conspecto’. Ubi abs te invicem quero, ubi gentium ‘conspectum’ generis neutri inveneris? Aut, si masculini vis esse, ubi secunde declinationis? Quam inscitiam, et si inscitus es, cadere in te non existimo, sed librarii incuria accidisse, aut forsitan tua, duntaxat errante manu oculoque, non animo, quemadmodum interdum lingua fit. Quod non modo cuilibet frequenter usu venit, sed etiam Ciceroni legimus accidere solitum ideoque scripta sua illum Tironi liberto relegenda fere tradidisse admonitum forte aliquo huiusmodi errato quale est quod in prima contra Verrem actione, intra primos statim versus, ut Pedianus notat, admisit solecismum, inquiens: ‘Siquis iudices aut eorum qui adsunt forte mirantur me qui tot annos in causis iudiciisque publicis ita sim versatus ut defenderim multos, leserim neminem, repente mutata voluntate ad accusandum descenderim’, cum dicere deberet ‘ad accusandum descendisse’. Quod si huiusmodi error in tantos viros cadit, non ignorantia, quod absit, sed securitate quadam, ut in loco perfacili, quanto tolerabilius erit in librario celeriter scribente et in me celerius legente? presertim facili occasione mutandi ultimam litteram dictionis precedentis in eam a qua inciperet sequens, quod est usitatissimum, ut in tuis verbis finiendi eadem vocali substantivum qua suum adiectivum sibi iunctum finiebatur. Quo fit ut si vis me tibi tui peccati dare veniam, des invicem mihi tu mei, siquod meum est, dum intelligas multo te stultius in hoc labi, qui scias tua scripta in manus adversarii ventura et illum in tali genere insecteris, quam me qui prima deformatum opus manu ei viro privatum ostendi cuius sapientiam, non elegantiam multam sciebam. Illud, autem, librario aut incurie quod plane obsoletum et barbarum est assignare non potes, in quo non semel laberis, quod subiunctivum ponis pro indicativo: ‘Sed illud puto magis somniaveris’, quod dicere debebas ‘somniasti’ (nam nemo aliter locutus est), aut adiecta coniunctione ‘puto quod somniaveris’. Sed ut suspicor cum hec diceres vere somniabas. At etiam pergis ad ineptias. «Per id tempus temptata. Ubique hoc participium per m et p litteras scribis, nescius illud non a ‘temno’, sed a ‘teneo’ duci, quod supinum facit ‘tentum’ per n solam; sic etiam ‘tento’ absque p scribi debet, quod ipsa verbi significatio demonstrat. Tentare enim experiri est, vel inquirere et verbo vel re quasi manu tenere. Cicero in : Tentare volui an ita dici possent ut probarentur’; idem in : Tentata res est ab omni genere hominum’. Virgilius in II : vix primi prelia tentant portarum vigiles. Idem in IV: Tentaturum aditus et que mollissima fandi tempora. Nam si a ‘temno’ veniret, spernere utique, non experiri aut exquirere significaret.» Si velim huius nebulonis (cum de hoc dico, de Panormita etiam dico) vitia in scribendo persequi, rem faciam legentibus odiosam. Unum tantum dixerim: qui greca ignorant, ut isti duo, eos nequaquam posse recte scribere duntaxat ex se. Affert mihi opinionis sue hic et rationes et exempla: ad utrunque respondebo. Ais a ‘teneo’ fieri ‘tento’ eiusque me verbi participium semper (quasi nunquam nisi participio utar) scribere per p et per consequens cum m, que littera non est in ‘teneo’ unde formari frequentativum hoc significatio ipsa demonstret, que est experior et inquiro. O simia, quid magis contrarium quam experiri sive inquirere et manu tenere? Quod inquirimus non tenemus, manu presertim, et quod tenemus minime inquirimus. Ut amator Clinia apud Terentium, cum peregre ad amicam redisset, inquit: teneo te, Antiphila mea, hoc est non inquiro te amplius; et Livius, capto a Sabinis Capitolio, inquit: ‘Tenuere arcem Sabini’. Sed quid in solem lychnorum lumen inferimus? At exempla tecum faciunt? Immo vero mecum. Per p enim et m scripta sunt. Negas? Et ipse invicem nego sine p et m esse scripta, ut intelligas te aperte nihil aliud quam simiam esse, qui auctores pro librariis in testimonium citas et voce uteris, cum sit oculis opus. Siquidem exhibenda sunt vetera exemplaria quibus, si emendate in ceteris scripta sunt, in hoc fidem habeamus: quorum ego multa vidi et fere omnia cum mea opinione facere. Adeo his diebus Virdecem exemplaria vetuste littere inspeximus, in quibus erat cum in istis ipsis versibus, tum in ceteris scriptum p littera. Et tu, mendacio patre genitus, audes mihi inculcare exempla tanquam tecum facientia. Confutatis obiectis, ostendam tibi, magister sapientissime, si sine pscribendum sit ‘tento’, aliam longe meliorem reddi potuisse rationem que sese ingerit oculis nostris, tibi uni velut ceco obscuram. ‘Tendo’ certe facit ‘tentum’, unde ‘tentigo’, familiare Panormite nomen, et ‘tentorium’ et eius composita, ‘intendo’, ‘intentum’, unde intenti nervi vel cithararum vel arcuum; ‘extendo’, ‘extentum’, ut Virgilius et siquem extenta plagarum quatuor in medio dirimit plaga solis iniqui; ‘contendo’, ‘contentum’, unde apud Ciceronem: ‘Contenta voce dicendum’; ‘pretendo’, ‘pretentum’, ut Virgilius: pretentaque litora velis; ‘ostendo’, ‘ostentum’, unde ‘hoc ostentum’; ‘portendo’, ‘portentum’, unde ‘hoc portentum’; cum haud dubie ‘intineo’, ‘extineo’, ‘pretineo’, ‘ostineo’, ‘portineo’ non dicitur. Erit igitur ‘tento’ a ‘tendo’ et ab eius compositis sua derivativa ‘intento’, ‘pretento’, ‘ostento’ et siqua sunt alia, que a ‘teneo’ venire non nisi simia dixerit. Astipulatur huicquoque analogie verbi ipsius significatio. Qui enim tentat quasi manum tendit aut aliam corporis partem in id quod experiri vult et exquirere. He mihi rationes cum forent probe note, melior tamen ea visa est que probat hoc verbum per p scribendum, quam probabo non qualibus tu exemplis. Etenim qui temptant quodammodo temnunt, audendo, experiendo, nec refugiendo, quod ipsa exempla tua et cetera omnia confitentur: temptare enim prelia et aditus et similia prope est contemnere harum rerum periculum. Et si nonnihil fortassis ab origine sua obliquatur significatio, ut fit in ‘tracto’, quod a ‘traho’, in ‘nuto’, quod a ‘nuo’, in ‘delecto’, quod a ‘deligo’ venit. Sed exempla rem magis patefacient, quibus distinguentur frequentativa a ‘temno’ et ‘tendo’, vel potius a ‘temno’ et ‘teneo’, de quo nostra est controversia. Plinius, , libro nono: ‘In eodem genere coclee aquatiles terrestresque exserentes se domicilio binaque ceu cornua protendentes contrahentesque. Oculis carent ideoque corniculis pretemptant iter.’ A ‘tempto’ hoc verbum componitur et a ‘temno’ venit, non a ‘tendo’, quia cornicula pretenduntur, non iter. Quintilianus: ‘Vestigia plura semper errantium que non valent suspensis pretemptatisque gressibus librare corpus.’ Gressusquoque non pretenduntur, sed pedes ut faciant gressus. Et hec de ‘temno’ et ‘tendo’. Audi apertius de ‘temno’ et ‘teneo’. Horum alterius compositum ‘retineo’ facit frequentativum ‘retento’, cuius aperta significatio est, ut apud Virgilium pars corpore tarda retentat. Qualis nequaquam est in illo Ovidiano Officioque pedum nymphe contenta duorum erigitur metuitque loqui, ne more iuvence mugiat et timide verba intermissa retemptat. Et iterum: Concidit et digitis morientibus illa retemptat fila lyre casuque fuit miserabile carmen. Addis alia magis inepta. «Supter dextrum femur. ‘Supter’ per p enuntias, quod per b apud veteres scribitur et apud eruditos etatis nostre.» Quos tandem veteres? Eos ne quos superius ementitus es? At in eorundem libris lego ‘optinet’, ‘optutus’ et similia et in multis ‘suptus’. Ergo non aliter apud veteres scribitur, licet tu, ut es hebes, dicas a me enuntiari alia littera dictionem hanc, quasi sic enuntiaverim, non scripserim. Scripsi itaque magis belle dictionem hanc sine b quam tu illam cum b in principio prime invective, ‘substinui’, cum b redundet quod necessarium est in ‘substitui’. Transeo quod ‘sustinui’ pro ‘continui’ accipis; ita enim inquis: ‘Meque substinui ad hunc diem ne quid omnino in te scriberem.’ De hac ipsa re post duo capitula iterum me reprehendis, tanquam magnum fuerit hec duo loca coniungere, quod ego pro te faciam: «Quos dux ipse putavit supticendos egoquoque supticebo. Tu utrunque per p litteram, Teutonicorum more, ego vero per b, antiquorum more, enuntiandum puto, quem errorem ubique servas. ‘Sub’ enim quando componitur cum dictione incipiente a c, vel f, vel g, vel m, vel p, in eas transit litteras, ut ‘succino’, ‘sufficio’, ‘suggero’, ‘summitto’, ‘suppeto’; in reliquis vero manet integra, auctore Prisciano. Sic dicimus ‘subblandior’, ‘subduco’, ‘subiicio’ et ‘subtraho’, licet Quintilianus dicat b sequente t sonum habere p, quod non debet mirum videri, cum Caius, Cneus et Amurca, ut placet Servio, quamvis per c littera scribantur, tamen per g proferri debeant»! Sperasti te mihi contumeliam facturum ex teutonice gentis similitudine, quasi deforme sit aliquid cum illis simile habere. At ego tibi apud illos invidiam conflabo. Existat igitur ex eis aliquis qui te calumniatorem ut barbarum reprehendat, tum que servari, quod vitium nullus unquam teutonicus admisit, cum error non dicatur servari, sed admitti vel non vitari. Quid ais teutomcorum accusator? Ego ne cum teutonicis barbare scribo. Ergo Quintilianumquoque barbarum facis, qui idem et facit et precipit (non enim preciperet nisi faceret). At enim tu Quintiliani mentionem facis. Hoc stultius, hoc insanius, qui et tibi non constas et eum impugnas quem nolles impugnatum. Si Quintilianus hoc precipit, si ita esse non debet mirum videri, quid est quod me illius preceptum sequentem accuses, quem plurimi sequuntur, ut vetusta auctorum exemplaria indicant, si modo sequuntur hunc et non prius ita scriptitabatur? Et Priscianus cum ait ‘scribo’, ‘nubo’ similiaque mutare b in p in supino, euphonie gratia, velit nolit, idem debere fieri in ceteris confitetur, cum non plus loci habeat euphonia in ‘scriptum’, ‘nuptum’ quam in ‘optineo’ (quo exemplo Quintilianus utitur) aut in ‘supticeo’ (quo ego sum usus). Nam quod ais de Caius, Cneus, Amurca, fatua ratio est, quoniam de scribendi differentia agimus, non de proferendi. Nemo enim negat ista aliter proferri ac scribuntur, ut apud priscos etiam ‘gemma’, cum videlicet g littera carerent. Hic autem constat sic pronuntiandum esse ut scribitur: at quomodo sit scribendum, id est in controversia. Ego Quintilianum sequens dicentem magis audire aures illud p et sic scribendum quicquid ut sonat, preter illa vetusta, ut Caius et Cneus, per p, ut pronuntio, sic scribo, quod tu negas esse faciendum: immo pariter negas et ais adversariumque accusas et purgas in eadem re, quod nunquam fando est cognitum, calumniator et prevaricator. Quod tamen mihi causam scienti minime mirum est. Scripserat enim hic contra me cum p ‘supter’ ‘supticeo’que scribentem, nulla Quintiliani mentione habita: quid ni? quem nunquam legit eoque nusquam eius alibi meminit. Is locus, cum eum Zonibus Tauromenitanus vir bonus et litterarum amator, qui , rogatu auctorum, ad Ioannem Olzinam attulerat, me tunc Rome agente, legeret, illi notatus est ab adolescente quodam, quem ego, Romam proficiscens, per manus Ioanni tradideram, allataque Quintiliani auctoritas ex libro primo; ab illo enim, quod ab his reprehenderetur, pro arte tradi meque hoc preceptum ubique servare. Et Olzina se et precepti meminisse et usum in scribendo meum agnoscere confirmavit. Hec ubi Fatuus accepit, nec tollere reprehensionem volebat, ne perperam reprehendisse videretur, et me vulnerare duobus ictibus in ‘supter’ et ‘supticeo’ cupiebat et tamen tollere stultitie sue testimonium necesse habebat. Tandem fecit quod malivolus, quod pertinax, quod fatuis solet: iratorum infantium ritu, maluit inutile telum iacere in longe positum hostem, quam continere. Addidit itaque Quintiliani, ultimo loco, mentionem et in illo ipso codice qui legebatur, ad marginem, ut multi viderunt qui etiam sine adiectione viderant. At enim Priscianus hoc tradit. Nunquid te, quod illum imitere, reprehendo, ut tu me, quod Quintilianum, ut ostendi? Quod si de facto utriusque nostrum vis diudicari, uter maiorem in grammatica sequatur ducem, sic habeto Priscianum vix idoneum esse qui sit Quintiliani, velut Agamemnonis, aut Achillis, aut Aiacis Diomedis ve, aut Hectoris auriga, plusque hunc artis grammatice, dum oratorem instituit, per transitum aperuisse quam ex suo ingenio illum omnibus suis libris, omni suo studio, omni sua etate.

VIII. «Cervicibus suis imminentem. Male usus es ablativo casu: non enim hic locus imminet in capite meo, sed capiti meo dicimus, si grammatice loqui volumus.» Ergo et Livius male usus est parumque grammatice, qui ait libro XXIII :‘Non castris metuens sed ne urbis prodende occasionem nimis multis in eam imminentibus daret.’ Idem libro XXV: ‘Hanibal non Capuam neglectam neque ut in tanto discrimine desertos volebat socios, sed prospero ex temeritate unius romani ducis successu in alterius ducis exercitusque occasionem imminebat.’ Ergo non per solum dativum sic loquimur, sed etiam per accusativum. Accipe nunc etiam per ablativum. Idem libro XXXIII: ‘Nam Thaumagi a Pileis sinuque Maliaco per Lamiam eunti loco alto siti sunt in ipsis faucibus imminentes quas Coecle vocant.’ Neque ab hoc differt illud Ciceronis in primo : Itaque imposuistis in cervicibus nostris sempiternum dominum, quem dies et noctes timeremus.’ Cuiusmodi multa sunt verba, quod genus ‘hereo’ (Virgilius: herent parietibus scale et tamen Curtius: ‘Herebat in tergis fugientium victor’ et Livius: ‘Et herente in ipsis visceribus utemur bello’), ‘incumbo’ (Virgilius: incumbite remis; Cicero: ‘Pergite adolescentes et in hec studia in quibus estis incumbite’), ‘adsum’ (Quintilianus: ‘Adfuisse Ciceronem huic cause invenio’; M. Tullius: ‘Adfuit in his omnibus preliis Dolabella’), ‘ascribo’ (idem in Rullum: ‘Illum sibi collegam ascribentis’; at : ‘Cum fuerit in aliisquoque civitatibus ascriptus’). Hec autem ideo rettuli ut intelligat hic qui me grammatice admonuit tale loquendi genus, quod ipse veluti insolens admiratur et corrigit, usitatissimum esse. «Excitabatur machina, duo de viginti carris imposita, proceram scalam sustinens. Tu qui grammaticus es et tot milia librorum evolvisti, ut dicis, profecto ignorare non debuisti ‘scalas’ singulari numero non proferri, sed plurali tantum, ut ‘minas’ et ‘kalendas’ dicimus. Salustius: ‘Postquam une atque altere scale comminute sunt, qui supersteterant afflicti sunt’.» Evolvisse multos libros, ut tu cavillaris, magis indicat, si sapis, me hoc alicubi repperisse, ut verum est tibique monstrabo, quam instruit accusationem tuam. Et tu hoc me vis ignorasse, non dico quod ipse tot libros non evolvisti; non dico quod hoc nescire non potui, qui scirem a Quintiliano sic scribi libro primo: ‘Scala tamen et scopa contraque ordea et mulsa, licet litterarum mutationem, detractionem, adiectionem habent, non alio vitiosa sunt quam quod pluralia singulariter et singularia pluraliter efferuntur.’; non dico quod his verbis in scripsi: ‘Scala a quibusdam in singulari usurpatur. Salustius cum aliis quibusdam ostendit pluralem tantum habere, cum dixit in : – Deinde ubi une atque altere comminute sunt scale, qui supersteterant afflicti sunt non dixit una atque altera’ (ex quo credibile est vos ingratissimos homines e meis istud fontibus hausisse); sed quod semper alibi ‘scalas’ pluraliter dixi, ubi de veris scalis loquebar quibus Ferdinandus oppida expugnavit. Planum igitur feci non ignoratione me usum singulariter ‘scala’, sed consilio. Quod meum consilium tum necessitas excusat, tum ratio sublevat, tum auctoritas probat. Ego enim si huiusmodi res esset narranda cuiusmodi illa salustiana, nimirum eodem modo quo Salustius, quo superius ipse, dixissem. Nunc cum in speciem turris machinam describerem, reformidavi pluralem vocem, ne rei occecarem intellectum, presertim memor me regi scribere qui nec ita teneret argutias lingue latine et sepenumero ‘scalam’ legisse; ob eamquoque rationem audacior quod Quintilianus non tam inauditum esse significat (nam audierat et legerat) quam inusitatum. An non ‘ordea’ legerat apud Virgilium aliosque multos? Nemoque reprehendere ausus est quia ratio constaret. Eadem lege nec ipse reprehendi debeo, si facti mei ratio constet. Nec nullius secutus sum auctoritatem, tam et si nullum tu quidem tanquam parum, ut nunc loquimur, authenticum reiicere potes, qui tot milia librorum mihi lecta exprobrasti, non modo Ambrosium, Hieronymum, Cyprianum, Hilarium, Augustinum, sed ne incelebres quidem, unde in libro qui nomine Donati inscribitur legimus: ‘Sentes et sarcine et scope et scale et in neutro sponsalia semper pluralia, sed nostri ‘scalam’ dixerunt.’ Hoc adversus te magis maledicum in acie quam pugnacem satis erat; sed ceteris aliam probationem flagitantibus morem geram. Cornelius Celsus, qui prior Quintiliano fuit, simili quadam causa qua ego fortassis singulari usus est, libro vm: ‘At si vastius corpus, nervi corium ve robustiores sunt, necessaria est scala lignea et que crassitudinem duorum digitorum habet, longitudinem ab ala ad digitos perveniat’ et paulo post de maiore scala inquit: ‘Si brachium deligatum super scale gallinarie gradum tranatur.’ Romanus Aquila, : ‘Climax quod Greci vocant, ascensus nominatur a nobis: malo enim ascensus, quam scalam aut gradiculos, ut quidam, dicere.’ His verbis hic antiquus sane scriptor et ‘scalam’ a quibusdam vetustioribus dictam testatur, nec latine dici negat, sed apte quocunque in numero respondere greco, alioquin numerum mutasset, non nomen. De veris scalis Caius apud Iustinianum, libro XLVII de furtis, sic inquit: ‘Qui ferramenta sciens commodaverit ad effrigendum hostium vel armarium, vel scalam commodaverit ad ascendendum.’ Et postea se ait Panormita iurisperitum et doctorem, cum hunc ex iure locum nesciat, qui sibi deberet esse notissimus homini ut spurcissimo, sic furacissimo. Siquidem in omni Italie urbe ubicunque pedem posuit, vestigia furtorum suorum ac sordium, ut harpyia quedam, reliquit (de re libraria loquor), etiam ubi pedem non posuit, quod ne harpye quidem fecerunt. Testis est oratio Guarini ad regem missa in qua contra hunc ceu contra alterum Verrem invehitur. Sed non est quod miremur ista ab eo ignorari: a Sigismundo enim tabulas habet ut sit iuris doctor ac poeta, non secus ac si quod medicus et vir bonus sit tabulas haberet, quas eque facile impetrasset; verum si me audiet eas sibi pariter indulgendas curabit, quibus eum talem esse credamus. «Ut stante intra intimam fossam machina procumbens scala. Rursum indocte in superius vitium incidisti. Nam ‘procumbentes scale’, non ‘procumbens scala’ dicendum fuit.» Quid igitur censes? Alibi singulariter, alibi pluraliter eandem rem dicere debui? Fatue, non vides si recte dici singulariter puto, non esse causam cur ab ea quam probo via deflectam, ne inconstans et sim et videar? Simile quiddam superiusquoque fecisti, cum de ‘supticendos’ et ‘supticebo’ dixisti: «Tu utrunque per p, ego per b enuntiandum puto», quasi hec essent pro diversis verbis habenda. «Horum incole circiter ad tria milia. Non ‘circiter ad tria milia’, sed vel ‘circiter tria milia’, vel ‘ad tria milia’ dicendum fuit, cum ‘ad’ et ‘circiter’ in historia idem significent.» Nonne in aliis locis posui ‘circiter’ sine ‘ad’ rursusque ‘ad’ sine ‘circiter’? Eodem igitur modo duo idem significantia, cum alterum me putarem ponere, posui, quo illa ‘pene fere oppressit’ et illud ‘multa multa’ et illud ‘res non tam sagittis ac iaculis, quam pilis iaculisque gerebatur’ et alia multa que postea, recuperato codice, deprehendi que tu non reprehendisti, id alioquin faciendi cupidus, vel quod incuria quadam scribentis effusa intelligeres, vel ob hocquoque ne illa attingendo huius etiam loci non ignorantia videretur, sed incuria. Etenim animus de ipsa totius corporis compositione solicitus parva ista non respicit, frequenter aliter quam scriptum est legit: ita mens cum utram harum prepositionum poneret cogitabat, manus ipsa inter moras deliberandi posuit utranque, quod postea oculus in trascursu lectionis non annotavit duoque tanquam unum legit. Sed profecto stultius hec veluti crimina reprehenduntur quam committuntur. «Gnave acta opera. Licet grammatice regula ‘gnave’ adverbium et ‘ignave’ dici velit, tamen ‘gnaviter’ et ‘ignaviter’, sicut a ‘firmus’ ‘firmiter’, a ‘durus, duri’ ‘duriter’ usus tenuit, euphonie, ut arbitror, idest aurium suavitati consulens.» Ego vero, vir impudentissime, sic scripseram ut potius ‘navata opera’ legi posset quam ‘gnave acta opera’, cum utrunque reperirem. Nam varie scripta sunt Livii exemplaria libro primo; quedam enim, quorum est unum quod fuit Petrarche, sic scripta sunt: ‘Execrantes nunc imperatorem, nunc gnave actam ab equite operam, redeunt in castra’, quedam sic: ‘navatam ab equite operam’, certe nulla sic: ‘gnaviter actam operam’ in quem modum iste me corrigit. Neque vero attinet disputare de ‘gnave’ et ‘ignave’, ‘naviter’ et ‘ignaviter’, cum Nonius Marcellus in veterum indagine de adverbiis indiscretis loquens, que in e et in er exeunt, dicat ‘humaniter’, ‘parciter’, ‘insaniter’, ‘ignaviter’ et de hoc ultimo, tanquam minus usitato, exemplum Lucilii afferat: tantum miror hunc non Nonium, sed novum Marcellum conari hoc probare similibus exemplis que contra ipsum faciunt. An non a ‘firmus’ fit adverbium ‘firme’? Cicero, : ‘Que firme a me iudicialique consuetudine de hominibus ingenio et communiter de ipsius studio.’ Plinius ad Uisum respondit: ‘Fronto Catius graviter et firme.’ Que exempla sunt plurima. Nec pauciora de ‘dure’. Quintilianus in primo: ‘Dure videtur struxisse Pacuvius.’ Ex quo illud consequens est, cum falso proposuerit, rationemquoque ruere quam subiecit. Nihil enim in his adverbis factum est euphonie causa; et alioquin quid suavius est in hac voce ‘firmiter’, ‘duriter’, quam in illa ‘firme’, ‘dure’? Verum quid disputo, de quo pronuntiatum est? Diomedes grammaticus, haud scio an ut prior sic maior Prisciano, de hac utraque questione sententiam fert, inquiens: ‘Quedam nomina in us terminata, que ex se bina adverbia faciunt, ut est veterum auctoritas: transit enim in quibusdam rationem et aliter ipsa enuntiat, aliter consuetudo usurpat; nam ‘navus’ ‘naviter’ dicunt, quod nos ‘nave’, item ‘duriter’, quod nos ‘dure’, ‘largiter’, quod nos ‘large’.’ Quod si, ut Diomedes ait, mutatum est ‘naviter’ in ‘nave’ et ‘duriter’ in ‘dure’, ergo si euphoniam sequimur, suavius quiddam est in posteriore voce quam in priore. Dixi suavius in voce, non ut hic suavium liguritor qui suavitatem ponit in auribus, non in voce, cum dicere debuerit ‘aurium voluptati consulens’: ita enim Cicero ait (quem imitari voluit in , si modo hunc librum legit): ‘Sed consuetudini auribus indulgenti obsequor’ et statim post: ‘Impetratum est a consuetudine ut peccare suavitatis causa liceret’ et in eodem loco: ‘Voluptati aurium morigerari debet oratio.’ Et quoniam de euphonia loquimur, velim mecum recognoscas quid inter meum Quintilianum et tuum Priscianum, si tuus est quem ignoras, intersit in hoc grammatice vocabulo. Ille uno verbo transtulit ‘vocalitas’, hic, velut fastidiens munitam ab altero viam, transtulit duobus ‘bona sonoritas’: in qua interpretatione primum vitium est quod unum nomen in frusta divisit, et si grece eucptovia ex duobus constat, tamen aliud est esse duo nomina invicem distincta, aliud duo que in unum coaluerint et laus lingue latine est grecam proprietatem gratiamque in transferendo vel equare, vel, quod optabilius est, antecellere. Deinde cum vox dicatur φωνή potius quam sonus qui dicitur ψόφος, maluit a ‘sono’, qui non solius oris est, quam a ‘voce’ que ab Aristotele propria oris esse censetur, postremo a ‘sonorus’, quo vehementia soni significatur, deducere, quod dictu absonum est. At vocalitas suavem quandam et plenam ex ore in auribus sedentem significat vocabuli appellationem. «Et principio quidem cuniculi uni erant. Et hocquoque ex illa tua laurentiana grammatica depromptum est, qui ignoras non posse dici ‘unos cunicolos’ cum ‘cuniculum’ singulari numero dicamus. Vegetius: ‘Inventum est remedium per noctem sub fundamentis muri cuniculum fodi’. Item alibi: ‘Aliud genus expugnationis supterraneum atque secretum quod cuniculum vocant a leporibus, qui cavernas sub terris fodiunt, ibique conduntur.’ Sic et Cesar, sic Curtius.» Subiicisque horum tria exempla in numero singulare, o lepus atque cunicule cavernarum amator. Nunquid non in plurali reperitur hoc nomen? Ut Cicero, tertio : ‘Si pater cunicolos agat ad erarium, iudicabit ne filius?’ Et alibi milies. At ‘unum cuniculum’ dicere debui, non ‘unos’, cum sit huic nomini numerus singularis. Reprehendisses isto modo, talpa, non cunicule, qui talpinos oculos habes ignorantie membrana obductos, ad quod tibi respondere poteram me sic dixisse ‘unos cunicolos’ pro ‘unum’, ut ‘binos scyphos’ pro ‘duos’ et ‘utrosque’ pro ‘utrunque’ et ‘une’ pro ‘una’ M. Tullius, qui in Verrem sexta sic ait: ‘Scyphos binos habebam, iubeo promi utrosque’ et alibi: ‘Duplices similitudines esse debent, une rerum, altere verborum.’ Sed simpliciter et ut res est potius respondebo me sic dixisse unos cunicolos’ ut Titus Livius ‘binos’: neque enim dicerentur bini, nisi dici possent uni; erant enim duo capita cuniculorum, sed introrsum ipsi cuniculi multiplices. Itaque non unus sed uni necessario mihi dicendum fuit. «Ideoque inter eos reges fere convenit veluti conspiratos et inter se amant. Si grammaticus esses non utique ‘conspiratos’, sed ‘conspirantes’ dixisses. Non enim a ‘conspiror’, quod deponens non invenio, sed a ‘conspiro’ neutro ‘conspirans’ fit, cuius simplex neutrum est, non activum.» Tria in se tua habet oratio: unum quo negas hanc vocem ‘conspiratus’ inveniri; alterum quo docere vis cur non inveniatur quia a ‘conspiror’ deponenti fieret, quod non invenitur, non a ‘conspiro’ neutro; tertium quo rationem hanc alia ratione fulcis, ideo ‘conspiro’ esse, quia suum simplex ‘spiro’ sit neutrum. In his confutandis ordinem retroagam et quasi telam retexam more Penelopes. Ais quale ‘spiro’ est talia esse sua composita ideoque cum neutrum sit, eiusmodi et illa esse. Transeo cetera quibus mutantur a simplicibus composita. Nonne a ‘venio’ neutro et quidem absoluto fit ‘invenio’ activum? a ‘vado’ ‘invado’, a ‘crepo’ ‘increpo’? et ne longius evager, a ‘flo’, quod huic quo de agimus simillimum est, fit ‘inflo’ et ‘inflor’? Non est igitur quod mireris a simplici neutro fieri compositum activum, sicut e contrario ab activo fit neutrum, ut a ‘rumpo’ ‘erumpo’, a ‘mergo’ ‘emergo’. Hic tu mihi, quod ad secundam pertinet questionem, respondebis ab his verbis formari participia passive significationis, ‘inventus’, ‘invasus’, ‘increpitus’, non, ut a me fit, active, quod proprium est deponentium, quia a voce neutrali, sive activa non fit vox participii passivi activa significatione. Ita ne? Unde igitur fit ‘exoletus’, quo genere hominum Panormita delectatur, te, ut aiunt, subserviente? unde ‘adultus’? unde ‘complacitus’? unde ‘fluxa gloria’? Nonne ab ‘exolesco’, sive, ut Prisciano placet, ab ‘exoleo’? ab ‘adolesco’, sive ‘adoleo’? a ‘complaceo’? a ‘veterasco’? a ‘fluo’? Unde, ut propius veniam, ‘coniurati’? Nonne a ‘coniuro’, sicut ‘iurati’ et ‘iniurati’ a ‘iuro’? Cicero: ‘Si predonibus pactum pro capite pretium non attuleris, nulla fraus est, ne si iuratus quidem non feceris.’ Et in eodem loco: ‘Actius: iuravi lingua, mentem iniuratam fero.’ Livius: ‘Adeo ignavissimos hostes magis timetis quam Iovem Martemque per quos iurastis? At ego iniuratus aut victor revertar aut prope te hic, Quinte Fabi, dimicans cadam.’ De ‘coniurare’ et ‘coniuratis’ supervacuum est afferre exempla. Quare si ex ‘coniuro’ dicuntur ‘coniurati,’ quid est quod mirere ‘conspiratos’ fieri a ‘conspiro’? Nam quod ais ‘conspirantes’ fuisse dicendum, tum non est ratio, nisi ‘conspiratos’ probes ratione dici non posse, tum stultissima ratio, quia ista voce significantur qui conspirant, ut coniurantes qui coniurant nunc, non qui coniuraverant. At ego de iis loquor qui conspiraverunt: quos quo nomine dicemus? nonne ‘conspiratos’? ut eos qui coniuravere ‘coniuratos’. Vides ut rationes tuas confuto doceoque me grammaticum esse, non te. At enim inquis me exemplis defici. Accipe igitur me non modo grammatice, sed latinequoque locutum. Suetonius in sic ait: ‘Assidentem conspirati specie officii circumsteterunt’ et in : ‘Multa et inania, verum non abhorrentia a natura sua creditur destinasse: successores percussorum summittere exercitus et provincias regentibus quasi conspiratis’ et in : ‘Sed extractis rumoribus falsis, quos conspirati, ut eum in publicum elicerent, de industria dissiparant’ et in : ‘Cunctantibus conspiratis quando et quomodo, idest lavantem ne an cenantem aggrederentur.’ «In castra versus. Nunquam apud historicos repperi huiusmodi barbariem, sed vel ‘versus castra’, vel ‘ad castra versus’, vel in castra’ sepius, et hoc vitio uteris pene omnibus in locis, ignarus quam vim habeant he prepositiones.» Si historicos non omnes legisti, quid mirum apud eos te non repperisse? Sed mentiris: repperisti; verum non cuiuslibet est venam auri repertam intelligere. Prius tamen quam pro me respondeam, idest ubi repperi ostendam, volo correctionem tuam correctoris more rimari. Iamprimum, quem auctorem habes latine dici ‘versus castra’, cum semper post ponatur ‘versus’, ut ‘tenus’, quemadmodum in tradidi? Ad hec, quis te docuit ita magnam differentiam esse inter ‘eo in castra’ vel ‘eo in urbem’ et ‘eo ad castra’ vel ‘eo ad urbem’, ut mihi id exiguum cerebelli quod tibi erat propter odium invidiamque profligare videaris? Cum ad hec responderis, opinionem cuius sequaris indicato, qui vis ‘versus’ esse prepositionem, num Donati? num Servii? num Prisciani? Non potes id dicere. Ergo stultitiam tuam secutus es que facit ut dicas me non ‘admittere vitium’, sed ‘illo uti’. Quod siquando dicitur quis uti vitio, id fit cum de industria facit, nec in voce peccat, sed rei vitio vult uti, quale est quod philosophi rhetoricam criminantur uti vitiis, utputa affectibus quos vitia censent. Audi itaque quid inquit Priscianus: ‘Orientem versum et occidentem versum, utroque versum: hec enim composita esse videntur, cum sub uno accentu proferantur; melius tamen dicemus quod inclinant supra posita nomina’ et iterum postea: ‘Sunt quedam unam loci significationem habentia, que est ad locum, ut ‘horsum’, ‘seorsum’, ‘deorsum’, ‘sursum’, ‘sinistrorsum’, ‘dextrorsum’. Similiter adverbia ostenduntur composita, nisi dicamus quod ‘versus’ inclinat sibi supra posita nomina.’ Nunc pro me tibi cum Cicerone respondeo, quem non minoris quam historicum facies, qui in Lelio ait: ‘Qui primus in forum versus instituit agere cum populo’. An dices ‘versus’ participium esse? Accipe de femina dictum, ut adverbium scias esse, accipe ex historico, accipe ex maximo, accipe ex tibi lecto, accipe ex huius libro primo, ut fatearis te aurum quidem invenisse, sed aliud putasse. Livius igitur inquit: ‘Ex superiore parte edium in novam viam versus (habitabat enim rex ad Iovis Statoris edem) populum Tanaquil alloquitur’. Corneliusquoque Celsus, libro sexto: Super eam homo deligatur in id latus versus cuius auris commodo laborat’. Sed nullum profecto fuerit accommodatius exemplum quam illud Plinii de corvo sutoris exanimato per invidiam domini ab altero sutore vicino (quandoquidem cum gente mihi sutoria res est). Ita enim ait: ‘Is mature sermoni assuefactus, omnibus matutinis evolans in rostra in forum versus Tiberium, dein Germanicum et Drusum Cesares nominatim, mox transeuntem populum romanum salutabat’. Barbari ne igitur Cicero, Livius, Celsus, Plinius existimandi sunt? cumque iis Laurentius, qui illos est secutus auctores? An vos uterque barbarissimi, quos intra quatuor versus sepius quam quater peccasse convinco? Quo magis audebo hoc elegantie preceptum tradere: cum urbium aut regionum nominibus citra prepositiones utendum hoc adverbio, ut ‘Megaram versus’, ‘Italiam versus’, cum ceteris adiuncta prepositione, ut ‘in viam versus’, ‘in forum versus’.

IX. «Hactenus de latinitate dictum sit. Potest enim satis intellegi ac iudicari ex his qualis grammaticus sis, qui te in ea re Prisciano superiorem putas.» Dummodo non dicas me ullo in loco me ipsum superiorem aut parem Prisciano fecisse, non laboro quod ais me ita de me sentire. Nam de alieno animo ut improbo quempiam iudicare, apud eos quibus non probat magis declarat suam quam alterius improbitatem. «Nunc explanationem, que est altera elegantie pars, spectemus.» Nescio an lectores te accusaturum vitia mea, an tua potius audituros se arbitrentur, cum nullum meum hactenus, plurima tua audierint. «Tres libri historiarum Ferdinandi que gessit. Crassus profecto et supinus error hic est, nec ferendus in eo homine qui historiam velit scribere. Neque enim ‘historiam geri’ dicimus, cum nusquam usitatum est, cum ‘historiam scribi’, ‘res’ autem vel ‘bella geri’ dicimus, ut historiographi sit historiam scribere, imperatoris vero rem gerere.» Rem ineptam inepta ratione, ineptis verbis frequentat atque onerat. Quid ineptius quam credere me sensisse historiam gestam esse a Ferdinando? Ex quo aliud etiam, quod superius obiiciebat, confutatur: relativum non referri ad historias, que non geruntur, sed gesta memorant. Deinde, hoc ut probet, replicat et inculcat sepius eundem sensum, delectatus greco nomine quod idem significat quod scriptor historie, cuius hominis ait proprium esse historiam scribere, quasi hoc non ipso nomine greco declaretur. Aitquoque ‘nusquam usitatum’, pro eo quod est ‘nusquam inventum’: non enim an hoc usitatum sit querendum est, sed, quod satis mihi esse deberet, an usquam inventum, si id ego sentirem quod hic mihi Fatuus obiicit. «Et cum ceteris aliis. Nunquam, bone vir, hoc sermone usos bonos auctores invenies. Nam ‘ceteri’ et ‘alii’ nihil differunt, cum ‘ceteri omnes’ et ‘ceteris omnibus’ apud Livium frequentissimum sit.» Per ironiam compellas me virum bonum, quasi vero si in verbi proprietate lapsus fuero viri boni nomen amittam, vir gravissime ac modestissime, ut et ipse ironice loquar, atque adeo vir sincerissime, qui pro ‘certis’ maluisti legere ‘ceteris’, propter ambiguum scripture, ob apicem illum quo ‘certis’ et ‘ceteris’ abbreviari solet. Poteram autem multo facilius ego defendere dici posse ‘aliis ceteris’, ut ex : ‘Et ceteros alios in tabulis ferebant’, quam tu probare aut hec duo idem esse, aut illa duo idem non esse que tu pro diversis exemplis protulisti, ‘ceteri omnes’ et ‘ceteris omnibus’. Sed malui te ut malum virum reprehendere, qui me bonum virum appellas. «Alfonsi primigenii. Hoc verbum novum est, quod, ut a navi scopulus, sic a disertis hominibus fugiendum est. Id autem a Varrone, ut arbitror, sulfuratus es, sed verbi vim ac proprietatem non intellexisti: ille enim primigenia verba primarie positionis, idest a nullo derivata appellat, quod verbum in istum sensum nisi impudenter transferre non potes. Si ‘primogeniti’ dixisses, usitato, vulgari tamen et non eleganti vocabulo usus esses. Sed quis est tam verborum inops, te excepto, qui nesciat ‘primogenitum’ per circuitionem honestius explicare? Cum illum vel ‘e regiis filiis natu maximum’, vel ‘maiorem fratrum’, vel ‘inter regis liberos etate antecedentem’ dicere possimus. Sic et Cesar etc.» Subiicisque ex Cesare, ex Iustino, ex Livio exempla, quorum primus dixit ‘ex duobus filiis maior et ex duabus filiabus que etate antecedebat’, secundus ‘ex multis filiis maximus natu’, tertius ‘ex duobus filiis maior’. Ante omnia probatione affers preceptum Cesaris ex primo libro qui ait: ‘Tanquam scopulum fugiamus infrequens atque insolens verbum’, quod tu preceptum solita stultitia corrumpis, qui non de omni novo verbo, ut dicere volebas, sed de hoc solo fugiendo dixisti. Quid igitur? Est ne novum hoc verbum? Minime, tuo ipsius testimonio, O hominem mentecaptum, qui fateris a Varrone usurpatum. At enim non proprie sum usus, quia non in illum sum usus sensum: quasi vero non liceat significationem mutuari e proximo et quasi non aliter accipiatur hec dictio. Disce igitur quam vere sentias, quam vere reprehendas, quam apte contra me auctores afferas, postremo quam livianus sis, ut videri vis, quemadmodum Prisciani familiaris. Is, libro XXXIV, ait: ‘C. Scribonius et C. Domitius qui pretor urbanus eam dicavit. Et edem Fortune Primigenie in colle Quirinali dedicavit Q. Martius duumvir ad idipsum creatus.’ De hac ipsa Fortuna inquit Cicero : ‘Vel primigenia a gignendo’. Est ne hec significatio idem quod primitiva et primarie positionis et a nullo derivata a nulloque genita, an idem quod primogenita? Quid adeo parum studiosi estis, ut nec in priscis monumentis legeritis, nec apud libellos a quibusdam de huiusmodi vetustate confectos primigenius primigeniaque pro primo primaque liberorum? Nonne in alium sensum quam est ille Varronis Pompeius Festus, quem nonnunquam probationis loco affertis, exponit, inquiens: ‘Primigenius sulcus dicitur qui in condenda nova urbe tauro et vacca designationis causa imprimitur’? Habetis ergo contra vos precepta, exempla et eam quam pro vobis attulistis auctoritatem. At cur potius ‘primigenius’ quam ‘primogenitus’, quod usitatius erat, dicere malui? Profecto non eo fastidio quo vos putidi, qui ob id solum existimatis inelegans, quia apud solos ecclesiasticos reperitur, quos vulgares appellatis: quos si voluissem nunc imitari, forsitan carperetis quod non potius antiquitatem imitatus essem, quam semper videri vultis amplecti. Nam rationem certe ignoratis quam vos docebo. Discite a me quem vobis hostem effecistis: fas est et ab hoste doceri, quos etiam si nolitis docebo (non enim inimicus inimicis vobis, et si hostis sum, ut de malemeritis benemerear; quippe hoc dicere pro mea nunc defensione non cogor). Primum latina nomina cum componuntur non o, quod grecum est, sed i amant: ut enim illi dicunt ‘discophorus’, ‘pastophorium’, ‘theologus’, ‘sarcophagus’, ‘protomartyr’ et similia, quo de genere est ‘protonotarius’, ex priore parte grecum, ita nos ‘armiger’ ‘penniger’, ‘corniger’, ‘lucifer’, ‘auricomus’, ‘sonipes’, ‘lapicida’ et que huic de quo agimus cognata sunt, ‘primipilus’, antiquum sane nomen, et ‘primicerius’, novum quidem aut ab ecclesiasticis inventum sed quo necessario utimur, et ‘unigenitus’, et ipsum recens durante adhuc vetusto ‘unicus’, dicimus, non ‘primopilus’, ‘primocerius’, ‘unogenitus’. Ergo nec ‘primogenitus’, sed ‘primigenitus’ ratio postulat, quod ad primam dictionem huius nominis ex qua compositum est pertinet. Deinde quod ad secundam, huiusmodi composita non gaudent participiis, ut ‘celicola’, ‘agricola’, ‘publicola’, non ‘celicolens’, ‘agricolens’, ‘publicolens’. Item ‘phebigena’, non ‘phebigenitus’, ‘nubigena’, non ‘nubigenitus’, ‘alienigena’, non ‘alienigenitus’, ‘indigena’, non ‘indigenitus’, qualia sunt apud grecos ‘Hermogenes’, ‘Diogenes’, ‘protogenes’, ‘antigenes’. Ex quo apparet dure componi ‘primigenitus’, nam ‘primogenitus’ videtur potius non componi, cuius fons grecus est πρωτότοκος; quod, ut questionem concludam, et latinius et, siquid aurium causa faciendum est, suavius iocundiusque transfertur ‘primigenius’ quam ‘primigenitus’, quale est illud e greco sumptum, ‘Eugenius’ ‘Eugenia’que et apud Homerum ‘Erigenia’. Verum sicuti scribens de rebus ecclesiasticis ac loquens fortassis ab istorum usu non recederem, ita nunc libuit rationem, auctoritatem, vetustatem, consuetudinem, suavitatem potius amplecti. Nam quid dicam de vestra circuitione, nequissimi circulatores? Nunquid inopia verborum id feci? quasi ullus sit qui ista verba ignoret. Quanquam me vere excepisti, qui mihi ignotum esse fateor de eodem homine dici posse ‘e regiis filiis natu maximum’ et fratrum maiorem’, quorum alterum desiderat plures fratres duobus, alterum respuit, prout in copiose disputavi. Quorum exemplorum nullum hic afferam, sed unum ex ecclesiasticis, quos me vos imitari iubetis, cum tamen imitandos esse nolitis, et potissimum ex Hieronymo, quem tu Fatuus carpere soles, tu Panormita perosus es, quendam vestri similem confutante: ‘Si non est apostolus, tertius nescio quis Iacobus est putandus frater Domini, et quomodo tertius ad distinctionem maioris appellabitur minor, cum maior et minor non inter tres, sed inter duos soleat prebere distantiam?’ Sed quid alia? Nonne superiora trium auctorum exempla que ipsi adversarii afferunt testantur de duobus dici maiorem, de tribus pluribus ve numero maximum? «Ceteri multo plures sequentur». Nunquam hec duo coniuncta repperi, videlicet ‘ceteri plures’, nec sine vitio dici posse existimo. Melius si, prima dictione suptracta, illud tantum dixisses ‘multo plures sequentur’: nam hoc nomine nisi in rebus certis ac diffinitis non utimur. Nisi forte putas, si rex in senatu dicat: «unus loquatur, ceteri audiant», de absentibus etiam dici, vel de hisquoque qui nondum nati sunt. Cum igitur libri quos polliceris nondum a te scripti sint, ‘ceteri plures sequentur’ dicere vitiosum est.» Somniare mihi, non loqui videris, ista quam profers ratione et eo magis quod quid impugnes non liquet, fraudata meorum parte verborum que tamen extra historiam sunt in vacua illa, ut superius dixi, pagina, quorum hec ultima fuerunt: ‘Ceteri de gestis ipsius Alfonsi multo plures sequentur.’ Que verba nunc iste cavillatur, quod a me nondum scripti sint libri, ideo non recte dici ‘sequentur’, quia nondum sequuntur. O vespertilio tenebris quam luce melius utens! Non ‘sequuntur’ dixi, sed ‘sequentur’, quanquam etiam si ‘sequuntur’ dixissem, quid vitii in sententia esset? quid absurditatis in verbo? quid rationis tibi ad illam propositionem quod ‘ceteri’ et ‘plures’ coniunxissem? Que tamen non male, ut tu male sentis, stultissimo stultior, ut ait Plautus, sed optime coniunxi meliusque multo quam tu dixisti pro ‘definitis’ ‘diffinitis’. Nam quis vel perfectorum oratorum tale genus loquendi refugiat? ‘Assunt tibi, rex, milites quos ad te ducendos provincia mea tradidit mihi; ceteri quos aliis ducibus commisit multo plures sequentur, vel sequuntur.’ Sed que, malum, fames ista vestra est lacerandique aviditas, ut dentem in osse rodendo iuvet exercere? «Qui non tam preteritorum virorum gesta narrat. ‘Preteritorum temporum’, non ‘preteritorum virorum’ facta dicimus, sed ‘maiorum nostrorum’ vel ‘antiquorum’ vel ‘veterum’.» Recte tu quidem, qui me doces quomodo dicere debui: nam ista verba ‘maiores’, ‘antiqui’, ‘veteres’ aut exciderant mihi, aut ignorabam. Sed vicissim discas etiam ‘preteritos’ dici posse, verbis Suetonii in : ‘Cuncta preteritorum suorum monumenta operibus ac templis destinavit’ et Ciceronis in : ‘Nam nec istos excellentes viros, nec multos alios prestantes cives respublica perdidisset. Sileamus, inquam, Brute, de istis, nec augeamus dolorem: nam et preteritorum recordatio est acerba et acerbior expectatio reliquorum. Itaque omittamus lugere et tantum quid quisque dicendo potuerit, quoniam id querimus, predicemus’ et Victorini, que verba nostris similia sunt: ‘Historia gesta preteritorum continet.’ «Hec nos in universum esse prefatos. Apud elegantem scriptorem, bonarum litterarum ignare, non ‘in universum’, sed ‘in genere’ scriptum reperies.» Bone littere non habent ‘in universum’? quas tu primoribus tantum labris degustasti, superbissime indoctorum. Legisti Tacitum? Legisti Celsum? Legisti Columellam? Dii boni, quos et quantos auctores! Legisti iurisconsultos? Minime. Unde ergo nosti an ipse apud istos legerim? Legisti Quintilianum? Senecam? Plinios? Dices te legisse. At ego non legisse convincam. Quintilianus: ‘Quare singulis consilium ex propria ratione nascetur. Illud in universum preceptum sit ut ab iis que ledunt, ad ea que prosunt refugiamus et iterum: ‘Ego in universum neque oratoris puto unquam prevaricari, neque litem intelligo in qua pars utraque idem velit.’ Seneca, : ‘Hec in universum de ventis diximus.’ Plinius, libro XVI: ‘Nunc celeberrimis arborum dictis quedam in universum de cunctis indicanda sunt’ et de eadem re libro sequenti: ‘Ante omnia in universum et que ad cuncta arborum genera pertinent in commune de celo terraque dicemus’ et in eodem: ‘Et de arboribus quidem fructus gratia serendis inserendisque in universum sunt dicta.’ Vides quot et quantos auctores tibi ignotos ostendo, alumno bonarum litterarum, aut potius bonarum caprarum, cum tuo Panormita, qui velim vicissim ostendatis quibus in litteris, aut quibus in litoribus scriptum pro hac significatione legatis ‘in genere’. «Cum multum in prima, tum multo plus in posteriore parte. Quis te hoc modo loqui docuit, barbare, ut ‘primum’ et ‘posterius’ correlativa facias? Hoc ne pueri quidem ignorant, grammatice rudimentis imbuti, ‘primum’ et ‘postremum’ vel ‘secundum’ et item ‘prius’ et ‘posterius’ corresponsiva esse, non autem ‘primum’ et ‘posterius’, siquis proprie loqui volet.» Quid? siquis loqui proprie nolet, non erunt ista corresponsiva et correlativa? Ubi tu hec tam propria, tam nitida, tam latina vocabula comperisti, barbarie hostis, immo hospes? Ubi etiam ‘rudimentis’ pro ‘preceptis’? cum docti nomen hoc pro principiis quibusdam accipiant, ut ‘ponere rudimenta militie’. Per hec probavi te barbarum esse, qui ex intima plebeii sermonis fece vocabula hauris; nunc probabo me non talem esse. Nam quid obest quin ita dicamus: ‘Que continentur in hoc primo libro ad posteriores etiam spectant’? Item: ‘Instituo heredes mihi nepotes ex filio: eum quidem qui primus nascetur, quem nomine meo appellari volo, ex besse; qui autem posterius ex triente; et si plures fuerint, ex equis portionibus.’ Ac ne aliunde que infinita sunt et obvia repetantur exempla, audi quid de hac re precipiens in tertio de libro dixi: ‘Primi nos venimus, vos posteriores, ille ultimus; primus ego intravi vallum, tu serior, illi tardissimi.’ Ex quo nemo dubitare potest me et recte et, quod maius quiddam est, de industria sic dixisse.

X. «Filiam primigeniam, quod nomen proprium eius est cuius futura successio. Nunquam hoc tibi concessero, nisi probatum auctorem ostenderis, ut ‘primigenia’ appelletur ea ad quam regni successio pertinet. Quod si feceris, tibi homini indigno servire non recuso.» Si de vi vocabuli sentis, et si stultum erat iterum movere questionem, iam tibi satisfeci, idest meum mancipium es. Sin de re, nihil ad elegantiam. Tu tamen ostendi tibi auctorem postulas. Iterum dicam, si de usu vocabuli sentis, istud vero feci; sin de re, fatuum sit auctores citare. Cita, si libet, hispanos an apud eos qui que ve succedere speratur patri in regno et sit et vocetur ‘primogenitus’ ‘primogenita’ ve. Ego id quod a me exigis ostendi apud auctores ‘primigeniam’ inveniri. Quod cum ita sit, in servitutem te assero, quoniam ex prescriptis verbis mancipium meum effectus es, aut certe servitutem servire debes, quam si recusaveris tibi meo iure catenas iniiciam et frustra clamitantem in ergastulum vel adducam vel pertraham, mutato iam nunc nomine, ut servis assolet fieri, proque Bartholomeo voceris Ligurio. «Nihil obstante eo. Pedagogice sane ac vere laurentiane dictum! Quanto elegantius si dixisses ‘ne illud obstat’ vel ‘nec illud impedit’.» Elegantius, inquis, si dixissem: ergo non ineleganter dixi. Cur igitur, Fatue, reprehendis? Nec me, ut scias, solum reprehendis, sed prope omnes auctores. An non legisti apud Curtium: ‘Quia quam alte penetrasset telum, lorica obstante non cognoverant.’ Plura afferrem exempla siquam tua reprehensio preferret rationis speciem. Transeo in te, quod ‘ne’ pro ‘nec’ nullo exemplo dixisti. «Rex aliquandiu cum prolem non sustulisset. Si non susceperat ex uxore liberos, male a te dictum, cum ‘tollere’ ‘enutrire’ significet; si vero susceperat, recte. Iuvenalis: tollere dulcem cogitat heredem. Terentius: Quicquid peperisset decreverunt tollere.» Quid primum in Fatuo fatue dictum castigabo? cum in pauculis verbis tot peccata committat. Volo illud quod non tam exigue doctrine quam exigue prudentie est primum notare. Nam quis, huiusmodi criminis incertus, in iudicium quempiam vocavit? Si ais te occidisse hominem, cedis te accuso, sin negas, non oportuit te vocatum in iudicium neque tibi negocium exhibitum. O calumniator, 0 Fatue, cur me accusabas? An quod sperares reum, si negando posset elabi, crimen esse confessurum? Nec minoris que sequuntur imperitie, quam hoc imprudentie et impudentie. Unum, quod cum Nonius velit a ‘fero’ fieri preteritum ‘sustuli’, tu utique a ‘tollo’ fieri ais; alterum, idque multo gravius, quod ignoras ‘tollere’, sive ‘sustulisse liberos’ esse idem quod ‘suscipere’, sive ‘suscepisse liberos’, et, quo sit insignior imperitia tua, testimonium contra te profers et gladium quem in hostis pectore defigere vis temulenta manu in tuo defigis. Audi itaque quid de isto verbo in tradidi: ‘Sustuli filium, idest suscepi filium, item sustuli filium, idest educavi, et ab utroque fit sublatum, primum est a tollo, quod est capio, secundum a tollo pro educo.’ Paulus: ‘Tamen intelligendum est de iis legem sentire, qui liberos tollere possunt. Itaque si castratum libertum iureiurando quis adegerit, dicendum est non puniri patronum hac lege.’ Et Quintilianus: ‘Cupidus ego liberorum uxorem duxi, natum sustuli filium, educavi, in adulescentiam perduxi.’ Aliud est igitur hic ‘sustulisse’ et ‘educasse’. Et alibi: ‘Qui ex duobus legitimis alterum in adoptionem dederat, alterum abdicaverat, sustulit nothum?’ Ociosum sit pluribus exemplis uti, que sunt infinita, cum suo ipsius testimonio confutetur: nam Iuvenalis de suscipiendo sentit herede, non de educando. Quis enim de herede qui filius sit educando deliberet, cum sit dives? Nam ita inquit: Sed placet Ursidio lex Iulia, tollere dulcem cogitat heredem, cariturus turture magno mullorumque iubis et captatore macello. Statimque post: Quid fieri non posse putas, si iungitur ulla Ursidio? si mechorum notissimus olim stulta maritali iam porrigit ora capistro, quem totiens texit perituri cista latini? Quid quod et antiquis uxor de moribus illi queritur? o medici, mediam pertundite venam! In quibus versibus Iuvenalis ait Ursidium, tanquam placeret sibi lex Iulia de adulteriis, desistere velle de hoc crimine et ducere uxorem procreandorum liberorum gratia. Certe Alexander ex uxore liberos non educaverat, atqui apud Curtium ait: Ego ipse Ortoxartis Perse filiam mecum matrimonio iunxi, non dedignatus ex captiva liberos tollere.’ Sicut de Neronis patre Suetonius: Decessitque Pyrgis morbo aque intercutis, sublato filio Nerone ex Agrippina Germanico genita.’ Pater Neronis filium vix vidit, Alexander ne vidit quidem, utpote nondum natum. Papinianus, libro XXXI, de legatis et fideicommissis secundo. ‘Mando mee filie pro salute solicitus ipsius, ut, quoad iberos tollat, testamentum non faciat: ita enim poterit sine periculo vivere.’ Sed quid iterum ad exempla revolvimur, quasi necessaria? ««Quos prius iuraverant populi in se regnaturos. Exquisita profecto et Laurentio digna oratio! Elegantius si ita dixisses: ‘Quibus populi iureiurando fidem dederant sese illis potestatem regnandi facturos’, aut sic: ‘sese illis regnum permissuros’.» Prius deridet velut improprie barbareque locutum me, dehinc ait potuisse dicere elegantius. Quo quid ineptius ac magis ridiculum? Sed cur, queso, elegantius? An unquam legimus ‘fidem iureiurando datam’? cum presertim desit prepositio huic ablativo. Adde dignam vinoso sententiam: ‘populos facere regi suo regnandi potestatem’: facere potestatem nos alicui earum rerum intelligimur quarum ius arbitriumque habemus. Ego si exquisitius voluissem et non aliquid in operis retractationem reservassem, ita dixissem: ‘Quos populi iureiurando adacti erant passuros esse regnare.’ Non desideratur hic prepositio ut superius in ‘iureiurando’: quemadmodum in , cum de ‘tollo’ dixi non necesse habui de ‘fero’ facere mentionem, ut tu in reprehendendo. ««Ioannes est rex; dicite omnes: ‘rex Ioannes’ Facete sane dictum: ‘Dicite io pean et io bis dicite pean.’ O barbare, o inepte homo! ecquid te pudet huiuscemodi sermonibus plebeiis uti in historia regis amplissimi?» Nunquid ego facete locutum induxi? Quid hic attinet facete dicendi habere mentionem? Quid etiam me deridere, levissime Panormita? Agnosco sales tuos iocosque insulsos. Nec intelligis, o eximiam ingenii tarditatem, istum versum mecum facere meque sublevare, cum ita ego sim locutus ut Ovidius secundum librum illius operis exorsus est: quo minus ut plebeie locutus argui possum. Utor sermone plebeio. Quid mirum, cum a privato viro ad plebem habeatur oratio, et ab eo qui non admodum facundus est habitus? Et tamen, quid sordis in his verbis inest? Vestra potius oratio et inepta est et barbara, qui ‘ecquid te pudet dixisti pro ‘ecquid te non pudet’. «Ita ne es eloquentie expers ut ista elegantius proferre nescias? Qui vix primas litteras attigisset, is profecto non incultius hanc particulam expressisset. Si quod in te robur eloquentie foret, profecto sic dixisses: ‘Ferdinandus cum intelligeret prefectum sententiam eius expectare, antequam regem aliquem pronuntiaret, elato in humeros puero, ‘Hunc, inquit, hunc regem statuo, hunc omnes regem, quod ei felix faustumque sit, leta voce ac plausu consalutent!’ Hoc modo, bone vir, rem sine subio digniorem et concinniorem aliquanto reddidisses.» Aude nunc negare te aut stultissimo stultiorem, aut omnium perversissimum, qui verba mea non subiicis que cum tuis comparas queque postulas condemnari; que ut iudicari queat, an ita pre tuis contemni debeant, ipse subiiciam: «‘Ei defuncto, ubi Ferdinandus cum omni cetu procerum regio more iusta persolvit, reliquum erat ut is qui rex futurus esset prefecti militie voce nuncuparetur. Quem autem is nuncupaverit, instituto patrie pro rege habetur et eius vocem ceteri leto cum clamore excipiunt.’ Pauloque post: ‘Hec atque huiusmodi verba prefectus exaudiens, ut tenebat manu vexillum, stabat ante Ferdinandum atque omnem cetum, uti se omni invidia exolveret, «Quem – inquit – me iubes, regis et frater et fili, Ferdinande, nuncupare regem?» Et paulo post: ‘Sed protinus, «Ecquem – inquit – alium nuncupabis quam Ioannem? Quod si non audes, me imitare ipsum.» Assumptoque in humerum infantulo, sicut erat statura sublimi, ex loco superiore exclamavit:«Ioannes est rex; dicite omnes: rex Ioannes.» Vides, Fatue, illum, cuius non erat munus officiumque declarandi regis in contione, non debuisse fingi habuisse orationem et longe a decoro abesse vel illud factum ut quis infantem humero sustinens exordiatur orationem, vel illa verba ut privatus homo proceribus ac populis dicat: ‘hunc, hunc vobis regem statuo.’ Quanto decentius quod omnem rem una et alacri voce expedivit, iubens secum cunctos illum sibi regem agnoscere! Et ita se veritas habet: quam tu spectandam in historiis, ut ex tuis apparet, ubi minima pars veri est, non putas, consectans quedam veterum verba tanquam ubique apta, ‘faustum felixque’, quia apud Livium legis de Romanis loquentem, non ideo tamen ad omnes gentes transferenda, que ne a Romanis quidem usurpata sunt semper. Lege Helium Spartianum, Lampridium, Trebelium Pollionem aliosque temporum scriptores et intelliges in declarandis romanis principibus magis nostris verbis actum, quam tuis; quibus et hoc addere debebas: ‘Quod felix faustumque sit huic pariter ac proceribus populisque regni huius’ et illud omittere: ‘plausu consalutent’. Nam ubi repperisti apud Livium in hisce rebus intervenire plausum? Ubi plausum dici salutationem? Ubi pronuntiari regem? Ubi expectari de creando rege sententiam, tanquam res in iudicio agatur? Ubi a me significatur id? Agnoscis iam, nebulo, si eloquentius dici ista poterant, et si non oportebat ob id nunc me insimulari, tamen abs te non posse dici eloquentius. «Omni humana ope destituti iuvent hispanam circuncisionem. Honestior elocutio si dixisses ‘Afros Hispanie incolas’, aut ‘in Hispania degentes’.» Quis te docuit Afros esse qui partem illam Hispanie incolunt et non potius indigenas? qui etiam si, quod minime credibile est, ex Africa forent oriundi, tamen cum tot seculis incolant Hispaniam, non putare Hispanos esse absurdissimum est idque a te dici non ferendum qui, quod in Liguria natus es, te ligurem facis, genitus ex scytha. Ego certe audivi illos appellantes sese Hispanos et nonnullos etiam Scipiones: itaque a cetera Hispania non nisi circuncisione differunt, quod nomen profecto multum ad brevitatem dicendi facit, que elocutio abest a verbis tuis ut toga pro togatis. Id si tu putas parum honestum, non nominis boni, sed hominis mali atque corrupti culpa est, ut siquid tibi bene oleat, quod ceteris male olet. ««Ceteras naves in salum deducit. Erras, bone vir, quod ‘in salum’ addidisti, cum ‘deducere’ simpliciter sit de terra in mare navim emittere.» Poteram respondere non ex terra deductas naves sed ex portu. Salum enim vocatur quod maris extra portum est, ventis obnoxium, ἀπὸ τοῦ σαλευέσθαι. Sed ego volui significare naves non modo emissas ex terra, sed etiam ex portu et in liberum mare, quod declaratur ex superioribus verbis: «‘Et eo diligentius naves instruit ornatque, quod hispanas iam in salo esse audiebat, quas fallere totiens in traiectu non poterat.’ Ceterum, quandoquidem Virgilium mihi protulisti, cur is dixit: et litore celsas deducunt toto naves? Certe ut significantius loqueretur. Quid igitur quam ob causam liceat addere locum unde emittuntur, non ob eandem licet addere locum in quem emittuntur? Iam vero eadem natura significandi est in ‘subduco’ que in ‘deduco’ satisque est dicere ‘subducte sunt naves’, ut idem: Quassatam ventis liceat subducere classem. Atqui Livius inquit: ‘Naves Antiatium partim in navalia Rome subducte, partim incense.’ Eadem ratione ego dixi ‘in salum deducte’ qua hic ‘in navalia subducte’; et sicut ipse non dixit subducte in terram’, ita nec ego ‘deducte in mare’. Quid quod etiam ‘in mare deduci’ reperitur? ut apud eundem, libro XXVIII: ‘Die quadragesimo quinto quam ex silvis detracta materia erat naves instructe et in mare deducte’ et apud Septimium, de bello troiano scriptorem elegantem: ‘Dein Greci veriti ne per moram interventu hyemis, que iam ingruebat, a navigando excluderentur, deductas in mare naves remigibus ceterisque nauticis instrumentis complent.’ Sunt igitur ‘deduco’ et ‘subduco’ eius generis cuius ‘obeo’ et ‘defungor’, que licet sine apposito plerunque usurpentur, sed subintellecto, tamen cum eo nonnunquam reperias, ‘obiit mortem’, ‘defunctus est vita’.

XI. ««Sub ipsum solis ortum, conspicantur hostium classem non longius a se quam duodecim milibus passuum, nec a terra quam bis tantum. Preclarus profecto sermo et disertissimo homine dignus. Nemo est certe tam rudis artis grammatice pedagogus qui non rectius et cultius loqueretur. Unde didicisti ‘bis tantum’ dicere? a quo preceptore? Profer nomen! Nescis, indocte, nescis ‘duplum’ vel ‘duplex’ a grammatico id dici quod tu ‘bis tantum’? Si grammatice loqui volebas, hoc modo dici a te oportebat: ‘Nec a terra plus quam duplo vel duplici spatio’; si vero eleganter, sic dicendum fuit: ‘Conspicantur hostium classem non longius a se duodecim milibus passuum, nec a terra plus quatuor et viginti’.» Si consulto et dedita opera facerent accusatores mei ut prevaricarentur, vix ita multa peccarent. Instant, urgent, exagitant et, quasi nullum auctorem habeam, pro se ipsi sententiam ferunt; cuius stultiloquii mox eos gravissime penitebit, a me edoctos. Id antequam faciam, querendum habeo ab hoc eruditissimo pedagogo an grammatice locutus sit: ‘Nescis duplum vel duplex a grammatico id dici, quod tu bis tantum’, quasi subaudiri queat verbum ‘dicis’, quod ideo nequit, quia oratio incipit a verbo passivo; et iccirco dicendum fuit ‘quod a te bis tantum’, ut subaudiatur passivum ‘dicitur’. Nunc ut questioni satisfaciam, scire velim utrum magis eis videtur absonum, ‘bis tantum’ an ‘altero tanto’. Opinor hoc secundum. Atqui Cicero non semel in et alibi sic dicit; et in Plinio aliisque nonnullis et in iure civili notus est hic sermo. Accedam propius. ‘Ter tantum’, ‘quater tantum’, ‘quinquies tantum’, ‘sexies tantum’, ‘vicies tantum’ in quo differt a ‘bis tantum’? Profecto nihil. Ergo, probatis illis, hocquoque tanquam simile probatum erit. In primo testis est Plautus in Persa: Ter tanto peior ipsa est quam illam tu esse vis. In secundo Irtius seu Oppius, commentario gestorum Cesaris, XIII : ‘Peditum ac levis armature quater tanto.’ In tertio et quarto Cicero in Verrem: ‘Reperietis quinquies tanto iudices istum quam quantum ei in cellam sumere licitum sit, civitatibus imperasse’ et in eadem: ‘Sexies tantum quam quantum satis sit ablatum esse ab aratoribus.’ In ultimo Plinius, libro XIV: ‘Maroneum vicies tanto addito aque miscendum Homerus prodidit.’ Ut iam ‘bis tanto’ dici posse sit improbissimum negare. At exemplum huiusquoque exigitis. Quid, si proferam, quo tandem convicio digni estis? Nonne bis tanto ac ter, quater, quinquies, sexies, vicies tanto quam quanto me lacessistis? Legistis ne Virgilium? Nomen ne illius vobis auditum est? Non reor: abditus auctor est, apud raros versatur in manibus. Quid eius commentatorem Servium? Hunc vero multo minus: quis enim famulum notum habeat, cui sit eius dominus ignotus? Ex me ergo utriusque verba audietis. tum Tartarus ipse bis patet in preceps tantum tenditque sub auras quantus ad ethereum celi suspectus Olympum. Quos versus ita Servius exponit: ‘Hoc autem dicit: Tartarus ipse bis tantum in preceps patet et tendit sub auras quantus est suspectus, id est altitudo, ad Olympum.’ Vultis apertius exemplum, si quod esse apertius potest. Plautus in : Bis tanto amici sunt inter se quam prius. Idem in : Ego tibi redimam bis tanto pluris pallam quam voles, et in : Immo bis tanto valeo quam valui prius. «At Maurus cum ad primum conspectum totius classis aliquantulum vela demisisset, nonnihil vel in deliberando vel in preparando se ad bellum cursum repressisset. Crassus nimium est error tuus, si ‘bellum’ a ‘prelio’ differre non putas, cum ‘bellum’ totum discordie tempus sit, ‘prelium’ vero cum manus conseruntur. Ita fit ut in uno bello plura prelia committantur.» Si nunc a me erratum est, in quoque erratum est, ubi hanc differentiam tradidi. Nunquam ne ‘bellum’ pro ‘prelio’ accipitur? Quid ergo significationis habet ‘commissum est bellum’? apud Frontinum: ‘Unde etiam preclara victoria commisso statim bello peracta est’ et apud Livium: ‘Bellum haud memorabile in Algido cum Equis gestum, fusis hostibus prius pene quam manus consererent.’ Aut ‘initum est bellum’? apud Quintilianum de apibus loquentem, in quas propria illa belli significatio vix cadit: ‘Illas maiorum pectorum totis pro rege castris procurrere et inire bella mortemque honestam pro duce oppetere’ et Curtium: ‘Ad cuius conspectum et hostium animi labare et Macedones acrius bellum inire ceperunt.’ Aut ‘patrari bellum’? apud Salustium: ‘Ipsumque regem haud procul ab oppido Circha armis exuit. Que postquam gloriose facta sunt, neque belli patrandi copiam cognovit.’ Aut ipsum ‘bellari’? apud Virgilium: pictis bellantur Amazones armis et apud Iustinum: ‘Auxilia a Lacedemoniis petivere, quibus citatis iterum preliantur. In eo bello Erythias et Hippolochus omnium tyrannorum sevissimi cadunt. Cum exercitus eorum, ex quibus maior pars Atheniensium erat, fugeret, magna voce Trasymachus clamat cur se victorem fugerent’ et Septimium: ‘Pars ubi bellandi tempus videbatur’ et iterum: ‘Uti progressus in medias acies eundem Menelaum conquiescentibus sociis solitario certamine lacesseret. Igitur reducto ad bellandum Alexandro progressoque in aciem’ et iterum: ‘Sed postquam miles per multum diem bello intentus magis magisque fatigaretur et diei vesper erat, utrisque cupientibus pugna decessum est’ et iterum: ‘Signum ubi bellandi datum est, manum conserunt.’ Inter hec exempla non modo cum suis verbis implicitum cernimus hoc nomen, sed etiam illis liberum, quale est, ut unum adiiciamus, apud Curtium: ‘Cum castra Darii et Alexandri pervicina essent, Alexander legatis Darii sic respondet: proinde aut deditionem hodie, aut in crastinum bellum paret, nec aliam quam expertus est sibi polliceatur fortunam. Legati respondent, cum bellum in animo sit, facere eum simpliciter quod spe pacis non frustretur; ipsos petere ut quam primum dimittantur ad regem cumque bellum parare debere. Dimissi nuntiant adesse certamen. Feci ne vobis planum etiam pro ‘certamine’, pro pugna , pro prelio accipi bellum’? Cuius significationis est duellum’: nam ‘duellum’ olim tantummodo dicebatur. Iuvenalis satira prima: tecum prius ergo voluta hec animante tuba, galeatum sero duelli penitet. Nempe de prelio, non de alia significatione sentit auctor. Et Lucretius in secundo: Lanigere pecudes et equorum duellica proles. Quod item fit apud eos qui bellum dicunt πόλεμος et prelium μάχη, tamen aliquando dicitur pro πόλεμος et pro κεῖσθαι πόλεμος. «Hostem, adipiscuntur. Improprie sane dictum. Nam ‘adipisci hostem’ non dicimus, sed ‘nacti’ vel ‘assecuti’ vel ‘adepti sunt’. Sic enim ‘nanciscor’ verbum et ‘nactus’ participium significato differunt, cum ‘nancisci’ acquirere sit, ‘nactus’ vero qui invenit: sic aliud ‘adipisci’, aliud ‘adeptum esse’ dicimus. Elegantius igitur si dixisses: ‘hostem nacti’ vel ‘assecuti’ vel ‘adepti sunt’.» Quero a vobis, eloquentie magistri, primum quomodo similia sunt ‘adipiscor’, ‘adeptus’ et ‘nanciscor’, ‘nactus’, cum in primo, si vobis credimus, plus ponderis habeat in significando preteritum quam presens, in secundo contra; deinde quomodo ‘adeptus’ et ‘nactus’, cum plus similitudinis habeat ‘adeptus’ cum ‘nanciscor’ quam cum ‘nactus’: ‘adeptus’ enim idem est quod acquisivi, sive consecutus vel assecutus sum. Tum quare quid significet ‘adipiscor’ relinquis in medio, ego vero vobis probabo vel sepe, vel semper idem esse ‘adipiscor’ et ‘adeptus sum’, rursus idem ‘adeptus’ quod ‘nactus’ iterumque idem ‘nactus’ quod ‘nanciscor’, quorum omnium exempla gradatim proferemus. Plautus, antiquissimus fere Latinorum, in : Nam ut apud portum te conspexi, curriculo occepi sequi: vix adipiscendi potestas modo fuit. ‘Adipiscendi’ dixit pro ‘assequendi’, ut ego. Queritis historici exemplum? Audite Livium, libro xxm: ‘Ipsum quidem agmen adipisci equis locis non potuit, populationem adeo effuse fecit’ et in eodem: ‘Cum ad id spectator pugne constitisset, libero campo adeptus parte victorie fruitur territos cedendo et iterum: ‘Vestigiis institit sequi. Ad Venusiam adeptus eum est et iterum: ‘Tenuit tamen vestigia Boccar, adeptusque eum patentibus campis prope Clupeam urbem.’ Nonne si vultis ‘adipisci’ idem esse quod ‘invenire’, ‘adeptum esse’ significabit ‘invenisse’? Si vero ‘adeptus’ pro ‘assecutus’ accipitis, ‘adipisci’ pro ‘assequi’ ut accipiatis necesse est, cum tam aperte ab auctore demonstretur eadem res per hoc verbum, sola temporum natura differentiam faciente ac ne faciente quidem: nam frequentissime presens vim preteriti optinet et hoc modo a me positum est. Huius rei testimonium erit ‘assequor’ et eo magis quod hinc significatio verbi quo de agimus aperietur. Apud eundem auctorem est, libro XXVII: ‘Nocte pregressum eum assequitur locis planis ac patentibus Marcellus’: perinde est ac si dixisset ‘assecutus est’, nec ad rem est an sic an ‘adeptus’ ‘adipiscitur’ ve, ut superiora exempla docent, dicatur. Et iterum: ‘Postero die prima luce profectus magnis itineribus famam et vestigia agminis sequens haud procul Venusia hostem assequitur’: nempe ‘adipiscitur’, nam superius dicitur ‘ad Venusiam adeptus est’. Et iterum: ‘Cum expeditis Martium iam appropinquantem oceano assequitur’. Palam est igitur ‘adipisci’ quidem idem pollere quod ‘assequi’, nec a suo preterito differre, quemadmodum nec ‘assequi’ differt a suo. Meminerimus tamen hec verba non semper habere unam significandi figuram. Enimvero ‘adipiscor, quotiens hominem pro apposito habet aut aliquid simile, utputa animal, id habet significationis quod dixi, quasi ‘perveni, sive inveni ; sin aliud, significationem habet acquirendi, sicut assequor , ut apud eundem: ‘Nec in curia adeptus erat quas petierat opes urbanas , nempe eo modo quo quis dicitur assecutus opes, honores, magistratus. Cicero, quarto : ‘An ratio parum precipit nec bonum illud esse, quod aut cupias ardenter, aut adeptus te efferas insolenter’ et in quinto. Etenim stultitia, et si adepta est quod concupivit, se tamen nihil consecutam putat’ et, ne multus in exemplis sim, idem : ‘Quo in genere est in primis senectus, quam ut adipiscantur omnes optant, eam accusant adepti.’ En liquet preteriti a presentis significatum non discrepare: huic simile est ‘nactus’, cuius in utraque significatione testimonia promamus. In prima apud Livium: ‘Crispinus et morte college et suo vulnere territus, silentio insequentis noctis profectus, quos proximos nactus est montes, in iis loco alto ac tuto undique castra posuit’, idest ‘cum invenisset montes’, nisi malumus exponere ‘consecutus est montes’. Apertius de homine, ut Cicero: ‘Eum terreto, siquem eris nactus, istis mortis et exilii minis.’ Sed de hac significatione convenit. De altera Terentius in : mi Pamphile, inquam, amabo quid exanimatus obsecro es? aut unde anulum istum nactus? hoc est ‘unde acquisisti’, nam pro ‘invenisti’ non ‘unde’, sed ‘ubi’ diceretur. Livius etiam clarius: ‘Nobilis idem et popularis homo certe malis artibus nactus opes’ et iterum: ‘Ceterum Flavium dixerat edilem forensis factio, Appii Claudii censura vires nacta.’ Et aliis plurimis in locis apud hunc. Sed aliundequoque repetamus exempla. Cesar, commentario septimo: ‘Tandem Germani a nostro dextro latere summum iugum nacti hostes loco depellunt’: certe nemo qui, vi repugnantibus superne hostibus, in cacumen evadit, locum ipsum dicitur invenisse, sicuti nec predam. Siquidem ita vi commentario idem ait: ‘Oblata spe Germani, quam nacti erant predam in occulto relinquunt.’ Ulpianus: ‘Cum autem servus libertatem nactus est, utique etiam tutelam habebit eius cui bona addicta sunt.’ Iustinianus, libro quarto, de actionibus empti et venditi: ‘Curabit preses provincie compellere emptorem, qui nactus possessionem fructus percepit, partem pretii quam penes se habet cum usuris restituere’ et libro secundo, de rerum divisione: ‘Utique si bona fide earum chartarum membranarum ve possessionem nactus es’ et in tertio, de emptione et venditione: ‘Cui necesse est, licet rem non fuerit nactus, pretium solvere’ et in quarto, de iudicio interdictis: ‘Si modo nec vi, nec clam, nec precario nactus fuerat ab adversario possessionem.’ Et licet Iustinianus non fuerit sane elegans, ut ex collationibus suis datur intelligi, tamen in superiorum imperatorum decreta plerunque repetit et cum ex aliorum iurisconsultorum, tum precipue ex Caii commentariisque se composuisse testatur. Verum ad elegantiores revertamur; quorum unus adhuc abunde erit Cicero pro Milone: ‘Quo nam modo ea aut depellere potuissetis aut ferre, imperium si ille nactus esset?’ et : ‘Eamque potestatem quam ipse per scelus erat nactus, quasi iustam et legitimam hereditatis loco filio tradidit’ et in : ‘Qui autem aliqua occasione et invitis suis civibus nactus est ipse imperium, ut ille cupiebat, hunc nomen honoris adeptum, non honorem puto.’ Ecce pro eodem ‘nactus’ et ‘adeptus’: preter id quod apparet hincquoque ‘adeptus’ ab ‘adipisci’ non differre, cum hoc significet acquirere, illud vero acquisisse. Quod cum ita sit, id etiam manifestum erit quod tertio loco proposui, nec suum presens a ‘nactus’ discrepare, cum ego probarim ‘nactum esse’ idem quod ‘acquisisse’ et adversarii asseverent ‘nancisci’ idem esse quod ‘acquirere’. At enim dicetis aliqua ratione differre presens, quod nunquam pro ‘invenio reperiatur, a preterito. Ne istud quidem, et si ad presentem non attinet questionem, vobis concedam, cum legamus apud commentarios Cesaris sepenumero ‘occasionem nactus’ , quod vos haud dubie pro ‘occasionem invenit’ accipitis; et quodam loco nanciscitur occasionem’, quod vos aliter quam pro invenit occasionem’ accipere non debetis. Verba autem hec sunt: ‘Ut movendis castris pluribusque adeundis locis commodiore frumentaria re uteretur, simulque in itinere ut aliquam occasionem dimicandi nancisceretur.’ Quale est Ciceronis vi: ‘Vel concidat omne celum omnisque natura, consistat necesse est, nec vim ullam nanciscatur qua a primo impulsu moveatur.’

XII. «Utrinque in alteros emisso. Hoc quidem barbare abs te prolatum est, ut reliqua. Quid enim opus fuit ‘in alteros’ addere, cum ‘utrinque’ satis esset? At si illudquoque exprimere volebas, non ‘in alteros’, sed aut ‘invicem’, aut ‘mutuo’, aut ‘inter se emisso’ dicendum fuit.» Et corripis me et corrigis ut in ceteris, utrunque semper stulte. Corripis quod redundanter et parum proprie locutus sim. Nam primum, ‘in alteros’, ut ais, additum non oportuit, quasi non queant tela utrinque emitti, sed non in hostem, velut in celum, sicut ‘utrinque procursum est’ utputa in subsidium, in predam, in spectaculum: non igitur supervacaneum est ‘in alteros’. Deinde, ut nunquam tibi constas, confiteris non fuisse tale, cum ipsum tanquam improprium corrigis mutasque in alia, quorum primum est ‘invicem’, hoc loco perabsurdum: quippe, ut recte dicas ‘se invicem verberant’, ita minus recte ‘invicem tela mittebant’, nisi accipimus ‘invicem’ pro ‘simul’. Secundum, ‘mutuo’, quod vel magis improprium est: nam eodem modo dicentur ‘tela mutuo emitti’ quo ‘mutuo mitti’, atqui ‘dona muneraque mutuo mitti’ usitatum est, non ‘tela’, cum mutuum sit fieri de meo tuum, ut consultis placet, huius vocis etymologiam sequentibus, sive meum de tuo, quod rite dicitur de rebus que dono, non de telis que inter hostes mittuntur. Tertium, ‘imbre telorum utrinque inter se emisso’: in quo et ‘utrinque’ supervacaneum est et ‘imbrem telorum inter se emittere’ improprium et absonum dictu; ‘pugnant inter se, colloquuntur, amant inter se’ frequenter audimus et legimus, ‘iaculantur, vero, inter se, tela proiiciunt, aut sagittant inter se’ nec legimus, nec audimus. Ex quo palam est in correptoris et correctoris oratione et redundanter esse verba et improprie posita, non in correpti atque correcti, quem abesse ab utroque vitio probat in Salustius, inquiens: ‘Deinde utrique alteris freti finitimos armis aut metu sub imperium suum cogere.’ Ut hic omisit, sive consulto non posuit, ‘imbre telorum’, ita in sequentibus rettulit verba mea non fideliter. «Nonnihil prius de expugnatione oppidi Ferdinandus agendum statuit.» Que verba ita se apud meas historias habent: ‘Ferdinandus ut letus ex navali victoria, boneque spei ac fiducie plenus, cum iam machine ad finem pervenissent, ita solicitus ob penuriam rei frumentarie, non prius de expugnatione oppidi, ubi nonnihil dura proponebatur dimicatio, agendum constituit, quam milites animo et corpore refecisset preda ingenti boum atque ovium.’ «Improprie hoc verbo sepenumero uteris, quod tibi turpissimum est, historiam scribere volenti. Qui enim fieri potest ut nescias illud interesse inter ‘pugnare’ et ‘expugnare’ quod inter ‘orare’ et ‘exorare’, cum ‘pugnare’ sit manus conserere, ‘expugnare’ vero pugnando vincere, quemadmodum ‘exorare’ orando impetrare dicimus?» Et hicquoque in dubio sum unde potissimum redarguere te incipiam, imperitissime calumniator. Quomodo istud ignoro, quod in trado? Quomodo ignoro, quod sepenumero recte in hoc opere usum animadvertis? Quomodo ignoro, quem probas ad morem veterum loqui? Quomodo ignoro, qui te male hoc diffinientem vocabulum demonstrabo? Quomodo ignoro, qui eisdem quibus C. Cesar, quem tu maxime probas, utitur verbis utor? Etenim in trado differentiam inter ‘oro’ et ‘exoro’ (vel melius quam nunc tu), inter ‘audio’ et ‘exaudio’, inter ‘suadeo’ et ‘persuadeo’ aliaque huiusmodi plurima, item inter ‘oppugno’ et ‘expugno’, non sicut tu demens inter ‘pugno’ et ‘expugno’, inter que nisi a Fatuo nequeat errari. Quis dicat ‘pugnavi urbem’ pro ‘expugnavi’ aut ‘oppugnavi’? Atque repeterem illinc verba preceptorum meorum, nisi res ipsa pro se testimonium diceret; nam ut istud a me scriptum nescieris, tamen hec verba in ipsis historiis legeras: ‘Alio bello ad expugnandum Setenillium venimus, infecto negocio recessimus. Nunc ad expugnandam Anticheram venimus, quam si, quod horret animus et lingua vix audet fari, non expugnaverimus, quid ni infecto negocio victi non victores discedemus?’ et iterum: ‘Oppida duo, Prineam et Pegum, paucis diebus expugnat (erant enim parva), tum oppidum Zaram aggressus, positis ante portas castris oppugnat’ et alibi centies. Et tamen quomodo ‘expugnatio’ potuit a me accipi pro ‘pugna’, sive ‘pugnatione’, cum dicam ‘dura proponebatur dimicatio’, que idem est quod ‘pugna’, sive ‘pugnatio’? Quo nomine si fieri possit ut improprie sim usus, tamen tuum non erat, si mente constares, reprehendere verba mea, similia Vegetianis que tu superius attulisti: ‘Aliud genus expugnationis est supterraneum atque secretum, quod cuniculum vocant.’ Nunquid magis apud Vegetium quam apud me victoria pugne declaratur? Minime: non enim semper qui cuniculis rem gerunt pugnando vincunt. Male expono cum te sequor huius nominis vim. Ideoque iam reddam, quod penultimum promisi, me demonstraturum te improprie diffinientem ‘expugno’. Nunquid si tecum conseram manus ac vincam te dicar expugnasse? Nihil minus, quia de oppidis, de castris, de navibus ceterisque huiusmodi expugnatio est et figurate expugnare mentem, expugnare pudicitiam, quasi arcem quandam, ut in ipso de elegantia opere latius tradidi. Accipe ad extremum verba Cesaris commentario septimo dicentis: ‘De expugnatione non prius agendum constituit quam rem frumentariam expedisset.’ Improprie ne locutus est Cesar? Minime, sed latinissime. Igitur et ego. Quid iam blateras, infelix? Quid calumniaris, nunc repugnante conscientia, nunc vacillante scientia, nunc amissa memoria, nunc depravato hominis sensu? Qui si fuisses apud grecos priscorum poetarum seculis genitus, illi te in bubonem, aut in ranam, aut in honagrum conversum esse fecissent. «Cum cibis iam armisque defecti essent. Hoc quidem minus a te eleganter dictum est. Non enim ‘cibis’, sed vel ‘commeatibus’ vel ‘re frumentaria’ dicendum fuit, vel etiam ‘omni humana ope destituti’: huiuscemodi enim verbis frequenter utuntur historici. Elegantius igitur si dixisses: ‘Cum iam non solum commeatus, sed etiam arma deessent’, aut sic: ‘Cum iam omni humana ope destituti essent’.» Venefice, quid ais historicos his verbis frequenter uti? quasi non et ipse frequenter in historia utar. Minus a me inquis dictum eleganter perque incostantiam subdis elegantius aliter me fuisse dicturum. Tuum, ut te doceam, munus est docere me eleganter, non elegantius loqui; verum, quanquam ita sit, accipe cur nec ego ineleganter dixerim, nec tu elegantius. Quod ad reprehensionem mei pertinet, duo reprehendis: unum clanculum, quod ‘defecti’ non reperiatur, de quo in precepi, adiectis plurimorum exemplis, quorum unum mox subiiciam; alterum aperte, quod cibo utar. O te hominem qui cibo utaris indignum, et si cibario semper alitum pane, cum ‘cibaria’ etiam historici usurpent. Quorum exempla, ne multus sim, omittam, uno contra duo obiecta contentus, ex Quintiliano: ‘Ut si obsessi et impares et aqua ciboque defecti de facienda ad hostem deditione deliberent.’ At emendas elegantius: tu ergo Quintiliano elegantius? Ligurum Scytharumque opprobrium, qui pro ‘cibo armisque defecti’ inquis ‘omni humana ope destituti’, quibus verbis sum usus ipse paulo ante prudentius et nunc vel ob hoc quam tu elegantius dixi, quod in eadem sepius reverti nolui, ut ipsius lingue copia, varietate, gratia condirem orationem. «Proceram scalam. Improprie sane abs te prolatum est (ut omittam latinitatis vitium, quod ‘scalam’ singulari numero effers, cum tantum plurale veterum usu sit, ut dixi): non enim ‘proceras scalas”, aut ‘proceram columnam’ dicimus, sed ‘longas scalas’ et ‘longam columnam’. Proceras autem ulmos, vel abietes, vel alias huiuscemodi arbores natura, non arte longas appellamus, vel etiam hominis staturam. Virgilius: Atque solo proceras erigit alnos. Cicero in : ‘Cumque miraretur et proceritatem arborum et directos in quincuncem ordines.’ Catullus: Plangebant alie proceris tympana palmis. Quod etiam patet ex diffinitione Festi Pompeii; ait enim: ‘Procera prolixa esse in longum producta, quasi ex cera ob eius facultatem’, idest vi propria.» ‘Procerum’ non arte esse, sed natura probare vis a dissimili, ab auctoritate, a diffinitione preceptoris. Pro dissimilibus quidem affers ulmos, abietes et que sunt id genus arbores, item hominis staturam. Quid ais? Malus navis procerus est an non? Si negas, omnibus conarbor et habetur et nominatur; si concedis, cur non de scala concedes, que ex proceris et ipsa arboribus effecta est? De columna tibi respondere nihil mea interest. Hoc cum ita sit, rei nimirum satisfeci, nihil adversus me agentibus similitudinibus, exemplis, argumentis tuis. Sed quoniam non tantum de scala, sed generaliter de omni re procera locutus es, respondebo, non pro me sed pro re ipsa ac veritate, non esse procerum natura solum et incremento et quasi statura longum. Sed, ut prius tibi paulisper concedam, quid est cur columnam neges talem esse? que si constet ex ligno (ut apud Livium, libro primo: ‘Anguis ex columna lignea elapsus’), nonne eiusmodi erit cuiusmodi malus et scala? Sed fac marmoream lapideam ve: nunquid longitudinem illam ars fabricata est, an potius natura? Certe natura: longitudo enim ipsi iam marmori ac lapidi inerat. Si repugnas, ad philosophos te relego, qui aiunt columnam atque adeo figuram omnem inesse marmori, lapidi, ligno, que, ferro circuncidente quibus includebatur ipsa, existat atque appareat; nec potes iis adversari philosophis quibus Cicero assentitur. Nunc in universum de omni proceritate respondeo, nihil interesse qua quicque ratione longum sit, idque exemplis probo, non que tuis contraria sint, sed que tibi: qui vis ex una aut altera specie constituere genus, rursus, una aut altera infirmata, refellere genus, idest reliquas species, quasi quia non est simile quid arbori stature ve non sit procerum. Plinius, secundo libro: ‘Deinde vel cubiculum tradices, non modo quod longus, sublimis, teres est, sed quod grande, vel modica cenatio, que plurimo sole, plurimo mari lucet; post hanc cubiculum cum proceriore altitudine estivum, munimento hibernum: est enim subductum omnibus ventis. Huic cubiculo aliud communi et proceriore pariete iungitur.’ Certe arte, non natura longus est paries cubiculumque. Item Plinius pater de Italia: ‘Est ergo folio maxime querno assimilata, multo proceritate amplior quam latitudine.’ Nihil profecto similitudinis habet longitudo terre ad longitudinem vel stature, vel arboris, vel etiam ad cere naturam. Cur ergo dixit Festus (ut ad eius diffinitionem veniam) procerum esse productum in longum vi propria, quasi vero cera non producatur aliena vi, nec producatur modo, verum etiam contrahatur? Et tamen in homine secus est et in arbore. Hoc et si ille inquit, simulque ‘ob eius facilitatem’, quod tu scribis ‘facultatem’, non tamen preceptum suum coarctavit ut ea demum que cere similia sunt procera dicantur; atque, ut taceam qualis Festus sit in argutiis etymologie (qui vult, inter initia operis, ut aqua dicta sit quasi a qua vivimus!), quis huic rei assentiatur, si procerum a cera dicitur, prelongam ex cera statuam hastam ve proceram non esse, quia non natura, sed arte sit longa? Sed quid tibi cum Festo, qui de natura et arte non loquitur? Sentis igitur nec regulam tuam, nec rationem, nec exempla, nec mentem eius, cuius velut preiudicium affers, contra me facere. «Alio genere expugnationis. Vitium proprietatis inexcusabile: non ‘expugnationis’, sed ‘oppugnationis’ dicendum fuit.» Quo sepius me ferire niteris, eo te sepius saucias, si nescis, et eo quidem magis, quod hec verba sunt similiora Vegetianis que ipse obliviosus in testimonium superius attulisti. Sed, o proprietatis in alio sagax indagator, bis tu hoc loco istud vitii admisisti: primum quod improprietatis dicitur vitium, non proprietatis, sicut paulo ante vitium latinitatis, deinde quod vitia morum, non sermonis apud doctissimos excusari solent. «Hoc tum genus expugnationis instituebat. Idem et frequens vitium tuum.» Non fuit satis modo tibi dixisse me sepius incurrere hoc vitium? Non pudet te, miser, ita pre te ferre rabidam quandam mordendi aviditatem, ut nihil pensi habeas et verborum Vegetii, immo tuorum (tua enim nunc sunt) nunquam reminiscaris? «Quod diceret ab re esse. Ineleganter profecto, immo ruditer abs te dictum. ‘Ab re’ enim ‘temere’ et ‘sine causa’, non id quod tu putas significat. Illud potius dicere debuisti: ‘Quod non e dignitate regia esse duceret regem in expeditionem, nisi adversus regem, proficisci’.» Quid ego queso significare volui? Quin hoc aperis, bubale? Cur verba mea supprimis, vulpecula? Nam quis isto modo unquam reprehendit alium? At enim debueram dicere ‘e dignitate regia’: an non istuc paulo ante feci? Siquidem hec mea verba sunt: ‘Sic enim fore ut non modo quod e fide regis erga suos, sed etiam quod e dignitate faceret.’ Quid ergo me docere vis, improbissime, quod, ut verisimile est, paulo ante ipse te docui? At ruditer postea hanc sententiam dixi. Inspiciamus an ita sit. Nam hec sunt ipsa verba: ‘Addidit etiam facto superbiam barbarus: noluit ipse huic expeditioni preesse, quod diceret ab re esse regem nisi adversus regem prodire in bellum.’ Que nam horum verborum est significatio ‘ab re esse’? Nempe preter rem et quasi indecens esse, non autem ‘temere’, ut tu temerarius loqueris, et ‘sine causa’, ut tu sine causa vis esse iudicium, qui crimen quo alterum accersis premis lingua, non promis. Livius, libro octavo: ‘Nam et si omnis divini humanique moris memoria abolevit, nova peregrinaque omnia priscis ac patriis preferendo, haud ab re duxi verbisquoque ipsis, ut tradita nuncupataque sunt, referre.’ Idem, libro XXXV: ‘Et quanquam prope abscissa res erat, tamen non ab re esse Quintio visum est sociorum aliquos legatos interesse ei concilio.’ Suetonius in : ‘Et quando ad hoc ventum est, non ab re fuerit suptexere, que ei prius quam nasceretur et ipso natali die et deinceps evenerint.’ Idem in : ‘Deinde atrocitate pene conterritus, ad leniendam invidiam intercessit his verbis (neque enim ab re fuerit ipsa cognoscere) Permittite, patres conscripti, a pietate vestra impetrari. -’ Martianus, libro XXVIII, de heredibus instituendis: ‘Non ab re autem hoc loco, velut excessus hic subiungetur.’ Nunquid hic pro ‘temere’ accipiendum est ‘ab re’ et ‘sine causa’, an pro ‘indecenter’ et ‘inconvenienter’ et ‘preter rem’?

XIII. «Ferdinandum enim infantem esse Castelle. Vulgari nomine uti nihil te puduit, cum ea que propria non sunt liceat nobis, iudicio arbitrioque nostro, per circuitionem proferre elegantius. Quis autem est tam imperitus rerum scriptor, aut tam illiteratus homo qui nesciat infantes regios filios appellari?» Ais elegantius esse uti circuitione? Atqui circuitio non elegantia est, sed tropus. Quid ais, preceptor? Non appellabo summum pontificem ‘papam’, quoniam non sic olim vocabatur, non ‘ducem genuensem’, sed dictatorem, non, ut alia infinita preteream et ad simillimum veniam exemplum, filium primigenium regis Gallorum ‘delphinum’, sed tantum regium filium? Quanquam nescio an istum in modum me corrigas. Nam quid est quod nemo scriptorum, nemo ne illiteratorum quidem nesciat? An infantes omnes appellari regios filios? Hoc vero nemo audivit. An omnes regios filios appellari infantes? At hoc Gallici negant planeque falsum est. Cernis ut id quod vis neminem ignorare, omnes ignorent, Fatue, vecors atque falsarie, qui siles esse me isto vocabulo usum cum prefatione. «Et a presenti periculo nonnihil relaxati animo. Improprie quidem, nam ‘relaxatos’ curis et corporis defatigatione dicunt historici, ‘levatos’, vero, et ‘liberatos’ periculo.» Quid, non etiam curis levamur? Neque ipse, ut tu perperam interpretaris, ‘relaxatos periculo’ dixi, sed ‘a periculo relaxatos’ et ‘animo’, idest curis ob presens periculum, quod iam non timere nonnihil laxamenti fuit. Enimvero minus hoc mirere si apud Livium ‘fessos vulneribus’ scriptum recorderis; sic enim ait: ‘Carthaginienses, quanquam fessos labore ac vulneribus, nox imberquoque ad necessariam quietem vocabat.’ «Virtus tamen militis omnia impedimenta vincebat. Improprie, ut multa, ‘impedimenta’ protulisti. Nam apud rerum scriptores ‘impedimenta’, plurali numero, appellantur que sarcinas’ vulgo dicimus: ‘difficultates’ autem dicuntur que tu ‘impedimenta’ dixisti. Licet tamen eo nomine uti singulari numero in eam sententiam in quam accipis.» Antea quam pro me respondeo, te correctorem corrigi dignum interrogo: cur sarcinas vulgo appellari dixisti, quasi ignotum disertis vocabulum? Cur, item, idem quod impedimenta significare? An non inquit Curtius: ‘Magno consilio iacturam sarcinarum impedimentorumque contempsit’? Et iterum: ‘Sarcinas et impedimenta ibi cum presidio reliquit.’ Et Livius: ‘Quarta vigilia profecti sarcinis impedimentisque Beneventi relictis.’ Quid ergo nunc significant ‘sarcine’? Nempe res que in itinere portantur. Impedimenta vero ipsa iumenta que sarcinas, vel alia bellica instrumenta gestant vel trahunt, ut est apud Frontinum: ‘Ipsequoque ob hoc exasperatus interfectis omnibus impedimentis ad pugnam descendisset.’ Ad hec, interrogo cur dicas unius verbi ‘sententiam’ potius quam ‘sensum’: quod nusquam, si memoria non labor, inveni. Cur, postremo, impedimentum in ea significatione plurali carere? cum ratio non prohibeat, nec ulla ars auctoritas ve. An non Salustii verba legisti? ‘Occulte per amicos et maxime per homines nominis latini et socios italicos impedimenta parabant’ et Curtii: ‘Unam anum et duas puellas itinerum agminumque impedimenta triginta milibus talentum auri permutes’ et Ciceronis: ‘Cum primum impedimenta nature diligentia industriaque superarit.’ Cum te peccasse doceo in accusando, me satis abundeque defendo a tua accusatione; sed validius defendent sequentia: nam ista verba que tu arguis maximorum auctorum sunt, Quintiliani: ‘Et omnia que obstabunt impedimenta vincenda sunt’, Seneceque in Epistolis de Varano: ‘Animus corporis impedimenta vincebat.’ «Ad edem dive Marie cognomine Custodientis. O ineptum hominem, o verborum inopem! Quanto elegantius si dixisses: ‘Quoniam puerum servavit, ad edem dive Marie Servatricis’, sicut Iuppiter Stator appellatus est, quia Romanos a Sabinis in urbe fusos, invocatus, stare ac fugam sistere fecerit.» Cur non addebas ‘o insignem barbariem’, ‘o singulare in grammatica vitium’? Quid te impudentius, qui rem prorsus incognitam tibi divinare permittis? Vocatur enim edes illa Sancte Marie Guardalo, que vox ad presens refertur tempus, non ad preteritum; et ego haud diffiteor in re utique religiosa me noluisse, cum se offerret occasio, recedere a sanctissimorum veterum instituto, apud quos lego Agar, cum videret filium siti pereuntem, ostenso sibi ab angelo puteo (nam et ipse de matre, de filio, de puteo loquor), appellasse locum videntis et salvantis me et prophetas vocatos videntes. Ceterum tu qui me ineptum et verborum inopem vocas, quod fui elegans, non elegantissimus, responde an elegantissimus sermo sit ‘fecerit stare Romanos’ et ‘fecerit sistere fugam’; preterea an sobrius an ebrius sit ‘fusos sistere fugam’, quasi vero qui percussi iacent sint e numero fugientium stantiumque; ad hec, an convenias aut cum Livio, qui standi non fecit mentionem, aut tecum, qui ‘statorem’ confiteris appellatum a ‘sistendo’, quod superius pernegasti. «Ascendente iam die ac calescente. Hoc te profecto historiographus nullus docuit, sed quispiam, ut puto, sutor aut faber tignarius. Historicus enim sic diceret: ‘Sub horam diei quartam’ vel ‘quintam’ vel ‘sub meridiem’.» Ergo nisi utar ‘sub’, aliter recte loqui non potero? Imperitissime, qui specie falleris elegantioris sermonis. ‘Sub’ significat ipsam primam temporis partem, ut Sub lucem exportans calathis, idest adveniente luce, non quacunque parte lucis; sed ex prosa potius petamus exemplum. Quintilianus: ‘Sub tempus ipsum quo pugnaturus erat divitis filius’, hoc est iam iam presente tempore; aliquando statim post: ‘ut sub hec verba’. At vero ‘sub horam diei quartam’ pro ‘quarta diei hora’ non mihi unquam videor audisse. Atque ‘calescente die’ sic dixi quomodo Livius et Paulus iurisconsultus, vel mollius quam illi. Nam Livius quidem sic ait: ‘Cum calescente sole dispulsa nebula aperuisset diem.’ Paulus vero sic: ‘Hora diei sexta eadem die calescente celo.’ Etenim diem calidum frigidumque dicere minus durum est quam solem celum ve. Et ‘ascendente iam die’ sic dixi quomodo Livius: ‘Precipiti iam ad vesperum die, nox intervenisset’ et alibi: ‘Procedente iam die’; et Cicero: ‘Inclinato iam in pomeridianum die’ et Plinius ad Apollinarem: Inclinato iam die’ et Suetonius in : ‘Dein vergente iam die : quem modum loquendi, si meum non probas, improbes necesse est et hos quos nominavi auctores fatearis sutores ac fabros. Sed quomodo te non puduit sutorum facere mentionem, natum patre sutore et quidem veterario? Nisi quia ignoras sutorem esse qui coria suit et pelles, quem vulgo ‘cerdonem’ vocant et quidam, Plautino nomine, ‘calceolarium’. ‘Faber’ quoque, cur dixeris ‘tignarius’, excluso fabro carpentario et breviter omni alio fabro lignario, erario, ferrario, non intelligo: nisi quia tuorum propinquorum quispiam talis est forsitan et gaudes loqui sutoria atque fabrilia. tractant fabrilia fabri inquit Horatius. «Aliis assidue super alios applicantibus. Plebeia sane oratio! Quanto elegantius si dixisses: ‘Cum nova quotidie auxilia supervenirent’, aut ‘alii super alios adventarent’.» Duobus modis emendor. Uno, ‘cum quotidie nova auxilia supervenirent’: at ego non de quotidianis auxiliis sentio. An non hec mea verba sunt: ‘Nam simul ac Petrum Pontium viderunt, sive continuato quem instituerant cursu, sive ob eum ipsum velut exploratorem moti, laxatis habenis, virum persequuntur aliique subinde atque alii, ut quisque maxime effuso cursu persequi poterat, ut ipsi pro nuntiis essent; usque adeo vix satis spatii Petro fuit ad se coniiciendum in claustra porte castrorum, que petebat. Ibi pugna non iusta acie incipitur, discursantibus atque obequitantibus munitiones barbaris, siqua transitum facere possent, assidue aliis super alios applicantibus.’? Quid ergo, teterrimi homines, scripturas in iudiciis et instrumenta corrumpitis? ut ii qui opus non legerint de quotidianis existiment auxiliis dici, quanquam ne sic quidem pro ineleganti reprehendi posset. Altero, ‘alii super alios adventarent’: ergo meum ‘aliis super alios’ non est inelegans; nec addidistis ‘quotidie’, coacti veritate. Hic vel modum loquendi carpitis, quasi minus sit ‘venientibus auxiliis’ elegans quam ‘cum venirent auxilia’, quod equidem haud video; vel verbum, quod cur plebeium censeatis, vos vere plebeii, scire cupio. At non ait Quintilianus: ‘Non potes ultra procedere, citra applica’? Neque abnuerim proprie esse ‘applicare’ ‘ex navi appellere’ (et si Cicero, tertio , inquit: ‘Arce et urbe orba sum: quo accedam? quo applicem?’), ut si fuissem ego improprie usus hoc verbo, non debueritis vos eius sordem notare, sed improprietatem, et hominem, non etiam vocabulum reprehendere. Ipsi ergo mundius? qui cum meum velut plebeium contemnitis, pro patritio substituistis servile vel potius illegitimum: siquidem ‘adventare’ pro ‘advenire’ illegitimum est ponere. O absurdum elegantie magistrum, quis te istud docuit? Certe veram ex me discere significationem poteras in illis verbis que proxime antecesserant: ‘Unus speculatorum subditis calcaribus, hanelanti equo et ipse hanelans, castra intrat et ut cuique fit obvius nuntiat hostes adventare, non quidem a se visos, sed quos ex pulvere venire intelligat.’ ‘Adventare’ igitur est non advenire, aut venire tantum, sed proximum esse veniendo. «Maomettani se habere victoriam in manibus testabantur. Non Maomettanos, sed Mauritanos vel Afros Hispanie incolas appellare debuisti et id esset elegantius.» Etiam ne Mauritanos elegantius est quam Mauros aut usitatius, maure Panormita? Ego ad istam imperitie vestre particulam, non esse Hispanos appellandos Mauros vel Africanos, iam respondi. Et alioquin non Hispanos tantum significatos volui, sed etiam ex aliis regionibus presidiarios qui eiusdem superstitionis essent, ideoque Maomettanos appellavi, ut nostros, qui et ipsi ex multis regionibus unius tamen religionis essent, christianos. «Quandoquidem non statim paruerunt, dixit non relinquere eis nisi vestes. O elegantissimum historiographum! Puer adhuc ad grammaticum proficiscens ista profecto non incultius diceret. An tibi ita verba deficiunt ut aliter dicere nescias? Quanto elegantius si dixisses: ‘Quod vero non statim primo imperatoris edicto in deditionem venerant, cum singulis tantum vestimentis abeundi singulis potestatem fecit’.» Pretereo quod in ‘vestes’ ‘vestimenta’ mutasti: esto, ‘vestes’ dixerim, quid absonum hoc inusitatumque vocabulum est? O te et veste indignum et cibo, qui hec duo de rerum natura vis tollere! Atque vide quam pueriliter locutus existimari debeam: nisi quemvis historicorum veterum mea verba deceant, non abnuo puerilia esse. ‘Oppidani, quibus denuntiatum erat, nisi se dederent, extrema passuros, si dederent, cum omnibus que quisque ferre posset abituros, primum se imperata facturos negaverunt, deinde, ubi tantam manum circunfundi viderunt, se optemperaturos dixerunt. Quibus responderi iubet. imperator, quandoquidem non statim paruerunt, se non relinquere eis nisi vestimenta, sin punctum temporis in pertinacia perstiterint, ne libertatem quidem relicturum, nec de nece etiam fore securos. Hoc terrore permoti, sese dediderunt, oppidum vero militibus ad direptionem concessum.’ Tu hec elegantius dicere temptasti, quod equidem te prestitisse confitebor, nisi in singulis que mutasti verbis erraveris. ‘Quod vero’ pro ‘quandoquidem’ posuisse, cum per se patet quam ineptum sit, tum vero ex ipsa serie que hec est: ‘Quibus responderi iubet imperator, quod vero non statim’ et cetera; mutasti ergo non modo bonum quod non oportebat, sed etiam in malum. ‘Primo edicto’: duo verba, totidem vitia; nam ‘edictum’ appellare pactionis verba cum hoste dementis est, cum sciamus edictum esse principis aut consulis pretoris ve ac presidis adversus subditos et proprie scriptum, et ‘primum’ nominare cum alterum non sequatur superfluum est: nam ‘fecisse potestatem abeundi’ non habet edicti formam aut denuntiationis. ‘In deditionem venerant’: et hic duo vitia; unum improprietatis sive imprudentie: quis enim ad illos qui in eo sunt ut statim veniant in hostium potestatem dicat «volo veniatis in deditionem» et non potius «volo vos dedatis»? Alterum grammatice, ‘venerant’ pro ‘venerint’, quod nullus grammatice paulo studiosior puer dixisset: cernis ut puerilitatem a me in te transfero. ‘Cum singulis tantum vestimentis abeundi singulis potestatem fecit’: quinque verba sex ve mutata, totidem vel plura vitia. Nam cur ‘cum singulis vestimentis’? quod sinceritas historie non habet; cur ‘cum singulis’? quasi non potuerint abire cum binis, quemadmodum superius narratur, ‘ut cum binis vestimentis demigrent’, qualia multa sunt apud historicos exempla. Preterea ‘tantum’ ociose positum est, item ociose ‘singulis’, cum presertim non singulis, sed universis minatus sit imperator. ‘Abeundi’ cur dixeris non intelligo, cum a me non memorentur eiecti oppidani, sed tantum direptum oppidum. ‘Potestatemquoque facere’ plus quam stultissimum est dicere, cum hoc nihil aliud sit quam indulgere muneris loco alterius arbitrio: nunc non indulgebatur, ut tu vis, abitio et fuga, ut migrarent si vellent, sed imperabatur atque extorquebatur invitis. Et ais ‘fecit potestatem’: ille vero non fecit, sed promittebat se facturum potestatem. Animadvertis cum in me nihil reprehensione dignum sit, in te reprehensore meo plura esse peccata quam verba.

XIV. «Quibus de tertia vigilia receptis conscensisque. Et hocquoque improprie. Neque enim dici potest equos ab illis receptos fuisse qui non venissent in hostium potestatem, cum recipere recuperare sit, vel periculo liberare. Cicero in : ‘Nam nisi amisisses ego nunquam recepissem’; Virgilius: frugesque receptas et torrere parant flamis.» Quid precipue in hac pecude coarguam? stultitiam ne? an calumniam? an imperitiam? an vecordiam? Stultitiam quidem, quod cum exponat recipere’ esse vel recuperare, vel periculo liberare, negat equos receptos quia non venerint in hostium potestatem, hoc est quia non sint recuperati. Quid si periculo liberati, ut certe fuerunt? Sed esto non fuerint. Cur tue partitionis tam subito te cepit oblivio? Cur, tanquam consequens sit ac necessarium, collegisti, si recuperati non sint, receptos dici non posse, non addens illud, nec in periculo fuissent? Sed videlicet id addere manifeste calumnie erat, licet id significatum velis, ut non recuperatos, ita nec liberatos periculo fuisse, cum ego sic scripserim: ‘Verum cum equos inedia ac labore confectos et presertim nocturno ignotoque itinere adigere vix possent, delituerunt in colle quodam, equis in prato ut quiescerent pascerentque alligatis; quibus de tertia vigilia receptis conscensisque.’ Nunquid minore in periculo fuerunt fruges quas nunquam domini reliquerant, quam equi quos domini victi fugientesque dereliquerant? Vides, stultissime calumniator, ut ex tuis te verbis convinco? Vides ut tibi ipse non constas? Vides ut significatum verbi quod docere vis ignoras? An non legimus ‘recipere ferrum pectore’, ‘recipere pecunias’, ‘recipere alimenta’, ‘recipere doctrinam’, ‘recipere quod suum est’, ‘recipere se domum’, unde ‘receptatores’ dicti sunt et ‘receptui canere’? Livius, libro XXV: ‘Recepti deinde ab iis ut necessarios hospitesque alloquerentur’ et in XXVI: ‘Et quam nihil in Hanibale auxilii ad receptos in fidem tuendos esse’ et in XXVII: ‘Ea primum captus est murus adiuvantibus recipientibusque Brutiis et transcensum in urbem est’. Lucius Florus de Sexto Tarquinio ad hostes se conferente ait: ‘Cui a Gabiis ut voluerat recepto’. Cesar, commentario septimo: ‘Copias omnes quas pro oppido collocaverat in oppidum recepit’. Sed quid exemplis in re apertissima opus est? Tuo potius, ad indicandam tuam vecordiam, utar: nonne tu posterius his verbis scribis: ‘Si rex me rursus recipiat in eius gratiam’? Cur igitur, o bipedum nequissime, non dicantur eadem ratione hi recepisse suos equos? Audi nunc quid vir facundissimus Asconius Pedianus scribat super locum illum Ciceronis in Verrem ‘Ego in hoc iudicio mihi Siculorum causam receptam, populi romani susceptam esse arbitror’: ‘Suscipitur autem, recipitur pars, suscipitur hanc pendet, suscipitur solum aliquid propter se, recipitur.’ Addam quam differentiam Plinius inter ‘recipit’ et ‘accipit’ notat, inquiens in quarto: ‘Hac labitur Peneus, viridis calculo, amenus circa ripas gramine, canorus avium concentu. Accipit amnem Orcon nec recipit, sed olei modo supernatantem, ut dictum est ab Homero, brevi spatio portatum abdicat peneales aquas dirisque genitas argenteis misceri recusans’. «Reliquas virilibus partibus inter se dividendas censuit. ‘Virilibus partibus’ nunquam legi, quod meminerim, nec latine puto in hanc sententiam proferri posse, sed ‘viritim’ et ‘equis portionibus’ crebro repperi; ‘pro virili, enim, parte’ idem est quod ‘pro viribus meis’.» O Panormita qui te iurisperitum vocas (nam de Fatuo, qui parum legit, qui minus meminit, qui minimum quod est putat, non miror), tu nunquam duntaxat in iure civili legisti ‘virilibus partibus’, sive ‘virilibus portionibus’ (nam idem pollet ‘pars’ et ‘portio’, ut ‘pro virili parte’ et ‘virili portione’)? Ulpianus, XXXVIII Iustiniani, libro de heredibus instituendis: ‘Primus et fratris mei filii eque heredes sunto. Nam hec adiectio declarat omnes ex virilibus partibus institutos.’ Scevola, libro XXXI, de legatis et fideicommissis secundo: ‘Pro partibus hereditariis, non pro partibus virilibus.’ Iustinianus, libro tertio, titulo familie erciscunde: ‘Inter filios ac filias bona intestatorum parentum pro virilibus portionibus equo iure dividi oportere explorati iuris est.’ Idem, libro sexto, unde legitimi et unde cognati: ‘Nepotibus avi materni pro virili portione etiam iure honorario successio defertur.’ Quid plura exempla? cum Iustinianus ipse sermonem hunc exponat et vice versa per ipsum exponat, quorum unum est libro sexto de caducis tollendis: ‘Manere hoc apud enumeratas personas sancimus omni modo pro virili portione, idest pro numero personarum’ (pene idem dicens quod Paulus in , libro III: ‘Si unius patroni duo sint liberti et alterius quatuor, singuli viriles, idest equales portiones habebunt’); alterum, libro II, de inofficioso testamento: ‘Una quarta eis dari possit, ut pro rata distribuatur eis, idest pro virili portione data quarta.’ Nunc ut ad te Fatue revertar, quo auctore diffinis ‘pro virili parte’ esse ‘pro viribus’ (nam ‘meis’ stulte addidisti)? cum idem sit quod quantum est partis unius, sive quantum spectat ad unum virum, sive quantum prestari debet ab uno viro, ut Quintilianus: ‘Habes, Marcelle Victori, quibus precepta dicendi pro virili parte adiuvari posse per nos videbantur’. Et quia dixi hoc pollere quod ‘pro virili portione’, idem alio loco: ‘Militem, hoc est plus quam virum iam iamque in acie staturum cui pro virili portione salutem suam patria commisit, appellas.’ Livius: ‘Nec impensa gravis est, cum eam plus quam pro virili parte quenque capere principum vident.’ Cicero in : ‘Tum me eius beneficio plus quam pro virili parte obligatum puto.’ Idem in Verrem: ‘Est aliqua mea pars virilis.’ Et Livius: ‘Illius glorie pars virilis apud omnes milites sit qui simul vicerunt: sue victorie neminem omnium mortalium socium esse.’ Nonne palam est partem virilem eam esse que virum contingit? Nam ‘pro viribus’, ut intelligas errorem tuum, est pro suis quisque viribus, quod aliter dicitur ‘pro se quisque’, ut Virgilius: Pro se quisque viri summa nituntur opum vi. «Iubet omnes bombardarum ictus emittere. Elegantius multo si dixisses: ‘Iubet tormentis muros quati’, quod verbum, a maioribus usitatum, etiam in iuniorum consuetudinem venit, cum sit generale vocabulum omnium machinarum bellicarum ingentia saxa torquentium.» Usitatum, inquis, maiorum vocabulum fuit ‘tormentum’, quasi de hoc nunc agatur: at non in hunc accipiebant illi sensum. Posteris, quos iuniores vocas, in consuetudinem venit: quasi negem nobis esse utendum; at nova res novum vocabulum flagitat. Generale illud est machinarum saxa torquentium: quasi non inopie remedium sit ad generale confugere, velut ad mutuum. At ego peculiare et proprium quero. Nec tamen quero, sed a pluribus in usum recepto utor, eo quidem audacius quod tormenta e lignis compacta erant (unde ‘tormenta’ dicta quibus homines torquebantur, quod lignea fuerunt); at hoc de quo agimus diverse multum et materie et figure et actionis, nec torquens saxa, sed expuens cum ardore et sonitu, ideoque compositum eius nomen ex ‘ardeo’ et ‘bombus’, greco quidem, sed iam pro latino apud multos auctores usurpato, quorum sunt Columella, Plinius, Apuleius, Macrobius, preter poetas, quorum sunt Lucretius et Persius: quominus debes despicere ut ineptum. Nimis longum sit si enumerem nova a posterioribus excogitata nomina, novis rebus accommodata, vel in iure civili quod novum vocant vel in canonico, vel in theologia, vel in medicina, vel, ne ceteras scientias artesque enumerem, in ipsa re militari, quale est apud Vegetium ‘matiomarbuli’ et ‘ebie’, telorum genera veteribus inaudita quia aspectu incognita. Et certe nihil iniquius est quam ad generalia semper et impropria confugere et hanc verborum inopiam pati malle, quam suum, ut queque res nascitur, sicut in hominibus fit, attribuere nomen, et ingeniosum inventum proprie appellationis honore fraudare. Multa in hanc rem repeti possunt ex oratorie artis preceptoribus, sed Horatio contentus sum, qui ait: Ut silve foliis pronos mutantur in annos prima cadunt, ita verborum vetus interit etas ... Multa renascentur que iam cecidere cadentque que nunc sunt in honore vocabula, si volet usus. Denique libellum de novis rebus antiquitati prorsus ignotis condidi, ubi de hacquoque feci mentionem, testatus necesse scriptoribus esse uti ipsarum rerum vocabulis iam usu receptis. Ex quo constat id quod feci, consilio, arte, necessitate, publica auctoritate fecisse. «Ut venator facit, qui, dispositis per diversa loca retibus, interdum plus prede nanciscitur ubi minus opinabatur. Et hocquoque verbo ‘nanciscitur’ imprudenter usus es, sicut etiam alibi. Neque enim ‘nancisci’ invenire, sed ‘adipisci’ dicimus. Non enim habet, ut putas, significationem participii sui ‘nactus’: ‘nanciscitur’ enim qui acquirit, ‘nactus’ vero est qui invenit. Nec est mirandum, cum ‘fruor’quoque, ‘fretus’ eius participium et ‘adipiscor’ atque ‘adeptus’ significato differant: fruitur enim litteris qui fructum ex eis capit, fretum vero alieno consilio confisum dicimus.» Satis abundanter tibi superius de hac re satisfeci. Nunc tantum dixerim ‘fruor’ non significare fructum capio, sed voluptatem, nec ‘fretum’ pro consilio tantum alieno confisum, sed interdum suo, nec tantum pro consilio confisum, sed nonnunquam viribus, doctrina, amicicia ceterisque id genus. «Ut qui vagi palantesque persequentibus hostibus abierant, longius vestigia nanciscuntur. Iterum in eundem errorem incidisti, indocte.» Fateor me indoctum, nisi te indoctissimum probavi. «Et odia conciliationem recipiunt. ‘Reconciliationem dicere debuisti, nobilis grammatice. Concilior enim regi, exempli gratia, si illi ignotus, in eius gratiam venio; riconcilior autem regi, siqua de causa mihi iratus, deposita ira, me rursus recipiat in eius gratiam.» Cur te, infelix, elleboro non purgas? An expectas dum Hippocratem ad curationem tui vocemus, sicut ad curandum Democritum Abderite fecerunt? Et illum quidem sane mentis, ut et Hippocratis et ipsius litteris constat, cives sui sanatum volebant; te vero plane insanum ac furiosum cives tui non alligant, neque ad medicum trahunt! Ais ‘reconciliationem’ fuisse dicendum, non ‘conciliationem’, quasi de iis qui ex amicis inimici facti sunt sentiam et non de omnibus qui inter se odia gerunt. «Invidia nullo pacto conciliari potest. In idem vitium, imprudens, iterum incidisti. ‘Reconciliari’ enim, non ‘conciliari’ potius dicere debuisti, sed melius et magis proprie ‘mitigari’ et ‘sedari’.» Iterum dico, cur te non purgas elleboro? Quomodo potest invidia reconciliari, cum de odiis dicatur reconciliatio? Et tamen invidia pro invidis ponitur, ut odia pro iis qui odia gerunt. Horum animos non reconciliandos, quia nec amici forsitan nec inimici fuerunt, nec mitigari ac sedari, quasi irati fuerunt, sed conciliari nobis dicendum est. «Et hoc peius nocere potest. Neque eleganter, neque recte dictum: non enim peius nocere, sed gravius, vel vehementius potest.» Quanto prestaret si apud me ageres discipulum quam magistrum! Nam hec in exempla protuli, cum de ‘bene’ et ‘male’ preciperem, que crebro pro ‘valde’ ponuntur, et de ‘peius’. Cicero, : ‘Habetis orationem bene longam.’ Plautus in : Nimis male timui. Cicero in : ‘Addebat etiam idque ad rem pertinere credebat, scriptores illos male mulctatos’, idest valde et quasi bene mulctatos, sed in malum suum, ideoque non bene dixit, sed male. Idem in : ‘Quo neminem veterani peius oderunt.’ Terentius in : Illud rus nulla causa tam male odi, nisi quia prope est. Ovidius, : Peius adulterio turpis adulter obest, igitur idem est ‘peius obest’ quod ‘peius nocet’, idest magis et vehementius nocet, non modo recte, sed etiam eleganter dictum, quod tu pravus et barbarus ignorasti. «Ubi sub oculis hostis fuit, quam occultissime poterant, subsequuntur, ut lateant credentem se latere alios, fallantque cum fallit. Pedagogicus sane et perobscurus sermo, quem non emendavi quoniam talis est ut ne Edipus quidem, qui Sphingi interpres fuit, illum, si reviviscat, intelligat.» Nunquid pedagogicum est non intelligenter loqui et perobscure? Quod si ita esset, tu profecto omni tua vita pedagogus intelligere deberes, quemadmodum est in veteri proverbio: ‘balbos balbi intelligunt’. Nefande, heccine perobscura et enigmatica sunt verba? ‘Hos barbari equerii, cum viribus freti, tum improviso adventu sperabant se oppressuros interceptaque re frumentaria stationem retenturos, usque dum aut rex auxilia misisset, aut sibi alias manere conducibile visum esset. Observato itaque tempore, per occultos transversosque tramites eunt; investigatores eorum, iter numerumque odorati, mittunt breviore via ad stationarios nuntium docentque quid acturi sint. Ipsi, coacto raptim suorum globo, vestigia insequi instant et ubi sub oculis fuit hostis, quam occultissime poterant subsequuntur, ut lateant credentem se latere alios, fallantque cum fallit.’ Quid hic Edipo est opus? Cum enim hostis latere vult eos qui in statione erant, ut incautos opprimeret, alia Christianorum manus a tergo insequens eum latuit volentemque fallere fefellit. Quale est apud Iustinum: ‘Itaque insidie in insidiatorem verse et qui se securum aggressuros putabant, securis in itinere et pervigilio noctis fatigatis occursum est.’ Tu vero elegantius, qui Edipum Sphingi dicis interpretem fuisse, quia unum sibi propositum a Sphinge soluit enigma; verum quandoquidem nescis Edipus esse, consideres an Sphinx potius sis, qui mihi velut iter facienti occurris et verborum nectis ambages, et ego tuus Edipus non modo sapientior te, sed etiam fortior, qui te grassantem in viatores mea manu compescam. «Inflato torrenti. Melius ‘aucto imbribus’.» Quid de Livio sentis, qui ait: ‘Vulturnus amnis inflatus aquis et preces Nolanorum atque Acerranorum tenebat.’? Hoc in XXIII; idem in XL: ‘Sed quia profectos a domo inexplicabiles continuis imbribus vie et inflati amnes tenebant.’ «Et, ut illi loquuntur, duabus leugis. Hoc modo vulgus loquitur, non illi qui se eruditissimos profitentur.» Immo hoc modo Fatui reprehendunt. Nonne, ut Cicero Quintilianusque precipiunt, quia durius videbatur hoc nomen temperavi ea premunitione ‘ut illi loquuntur’, quod satis erat ad inauditum ac barbarum verbum molliendum? Nunc nec barbarum, nec inauditum est. Ut ceteros omittam, audi Hieronymum in Ioel dicentem: ‘Nec mirum si unaqueque gens certa viarum spatia suis appellant nominibus, cum et Latini mille passus vocent et Galli leugas et Perse parasangas et rastas universa Germania, atque in singulis nominibus diversa mensura sit.’ Vulgus ne, minutissime minutorum, an doctissimorum usum auctorem habeo? Nonne Xenophon grece scribens itinera dierum parasangis metitur? Cur ita? Quia de rege Persarum et suo illinc reditu scribit. Sileamus greca, que tibi ne degusatata quidem sunt; nonne Curtius, quod ille parasangis, ipse stadiis facit? Quia Alexandri Macedonis gesta referens, greco nomine, quod et Macedonum est, significandum putavit. Ita ego hispano, de hispano principe loquens; est autem nomen hoc Gallie quidem nativum, sed cum Hispanis illi commune.

XV. «Taceo illud ‘portentosa mendacia’, quod ‘portenti similia’, aut certe ‘portentuosa’, sicut ‘monstruosa’, dicere debuisti.» Duo reprehendis, insolentia nominis et formationem. De secundo prius agendum, de quo ita accipias sic dici ‘portentosum’, ut ‘lutosum’, ‘cenosum’, ‘damnosum’, ‘lucrosum’, ‘vitiosum’ et cetera infinita. At enim dicimus ‘monstruosum’: nunquid plus unum in analogia pollet exemplum quam infinita? Sed, o unicum Prisciani exemplar, nunquid ex eo didicisti in ‘monstrosum’ inesse u? que in solis declinationis quarte nominibus interponitur, quod ego in tradidi, ut ‘luctuosus’, ‘questuosus’, ‘sumptuosus’, in secunde vero minime, ut ‘ramosus’, ‘dolosus’, ‘lacertosus’, quod certius fit in neutris exeuntibus in um, que nunquam sunt quarte et semper secunde. Ergo ‘monstrosum’ trisyllabum est. Exigis, preter preceptum analogie, auctoritatem. Certe nulla esse nisi ex poetis potest, ne forte librarii culpam causeris. Lucanus: Monstrosique hominum partus; hoc tu, Panormita, poetarum decus, non animadverteras, animadversurus siquo in lascivo poeta fuisset. Sed hoc levius quippe, quod ad orthographiam pertinet; illud gravius quod prius reprehendistis, emendantes hoc nomen tanquam insolens, quod, o cecum livorem, non meum, sed Plinianum est quoque pro illius, non pro meo sum usus, inquiens: ‘Que ne longius reprehendam, sat erit Plinium audire, qui de Naturali Historia ait: – Universa autem que de Hercule ac Pirene vel Saturno traduntur fabulosa in primis arbitror que iterum appellat – portentosa Grecie mendacia –». An desideratis aliunde exempla? Cicero, : ‘Hunc tu portentosa pestis exulem dicere ausus es’ et in secundo : ‘An vero illa nos terrent, siquando aliqua portentosa aut ex pecude aut ex homine nata dicuntur?’ Sed quid ago, quasi Plinio patrocinium prestare debeam, qui hoc vocabulo usus est, non ego? Itaque desino repetere exempla, illud vobis dictum volens, paucissimarum litterarum lectione contentis: quia apud Ciceronem est: ‘Portenti simile est quod dicam’, existimastis nusquam apud eundem, immo apud aliquem reperiri ‘portentosum’, quod sic est quadrisyllabum ut ‘monstrosum’ trisyllabum. «Et illud ‘ob factiosam potentiam’, quod ‘ob factionem et potentiam’.» An vis ‘factiosum’ non inveniri, sicut ‘portentosum’? an idem esse ‘ex factione potentiam’ quod ‘factionem et potentiam’? «Et illud ‘due hippagines’, quod ‘due actuarie’ vel ‘vectorie naves’.» Quid te imperitius? qui et ‘hippagines’ reprehendis, quas Pompeius Festus ait esse naves ‘quibus equi vehuntur, quas Greci ἱππόφορας vocant’, et pro illo ‘actuarias’ ‘vectoriasque’ substituis, quorum secundum aut non invenitur, aut inusitatum est, cum apud commentarios Cesaris semel pro ‘actuariis’ scribatur ‘vectoriis’, que falsa te scriptura decepit, ubi minus errasses si legisses ‘gerariis’, ut Plautus in : Edificat navim gerariam et merces emit, (licet et apud Suetonium legatur in , si modo recte legitur, ‘vectoria navicula’ que certe ab oneraria differt); et primum multum differt ab iis navigiis quibus equi transportantur, quod intelligas licet ex verbis Marcelli, libro Iustiniani undequinquagesimo, de captivis et postliminio redeuntibus ab hostibus: ‘Navibus longis atque onerariis propter belli usum postliminium est, non piscatoriis aut siquas actuarias voluptatis causa paraverunt.’ Noniusquoque Marcellus exponit inquiens: ‘Actuarie navicule celeres dicte quod cito agi possint. Salustius, tertio : – Ad hec pauca piratica actuaria navigia Sisenna: – Quibus occisis actuarias ad XX milia, idem complures onerarias incendunt –.’ «Et illud poeticum: ‘Acre prelium surgit’, quod ‘oritur’ dicendum fuit eleganter scribendo.» O caper, ne dicam capram, qui fieri potest ut quia poetice quid dictum sit inelegans? quasi poete ceteris scriptoribus loquantur incultius et non potius excultius. Est ne poeticum? Profer, agedum, aliquem poetam sic locutum. Est ne poeticum? Num magis quam ‘prelium exarsit’, quam ‘accensum est’? Non opinor: atqui sepe legimus ‘bellum exarsit’ et ‘pugna atrox accensa est’ etiam in prosa, licet ut ait Quintilianus ‘historia quasi carmen solutum est.’ Est ne poeticum et supra prosam orationem? At ego dabo tibi ex quotidiano usu exemplum: ‘Si exurgat adversus me prelium, in hoc ego sperabo’. «Pretereo et illud: ‘Hac carne se exercitus ea nocte quam pervigilem commessando et perpotando duxit, in preteritum pavit, quod est preter historie dignitatem.» Quid ita preter historie dignitatem, duntaxat in verbis de quibus agimus? Quid in sensu ab historie natura ac consuetudine alienum, infelix calumniator? «Et illud: ‘Nostri stupere, doler e, pudere, inter se lamentari ac queri proditionem et mussitare’, quod perabsurde et incomposite prolatum est.» Iterum dico calumniator infelix! Hec mea verba sunt: ‘Inter se lamentari detrimenti tantum quod accipiebatur dedecusque, ac queri proditionem et quis nam proditionis auctor fuisset mussitare.’ Non erubescis, sceleste, totiens vitiare tabulas quas in iudicio proferas? Nam quod dixi: nostri stupere, dolere, pudere’ feci eo quo Livius modo, qui ait: ‘Vigiles velut ad vocem eorum excitati tumultuari, trepidare, moliri.’ «Et illud: ‘Magis impie magisque inexpiabiliter grassatur proditio’, quod ieiune et aride a te dictum est.» Eo ne inquisitionis progrederis ut de ieiunitate et ariditate agas? Modo saturare orationem et saginare seu locupletare me doceas: hoc non facis; quanquam quid ieiunitas ariditasque ad elegantiam? quomodo e singulis verbis elucet ubertas dicendi vel siccitas? quomodo, ut ad litteram verba subiiciam, ieiune arideque disserui? ‘Qui ex tanto et tam presenti discrimine erepti, animos tollebant ferocioresque, quasi vicissent, se ostentabant, Deum pro ipsorum causa pugnare iactabant; nam numen affuisse, non casum aut fraudem intercessisse, existimabant. Omnino nusquam magi impie atque inexpiabiliter proditio grassatur quam in bello contra religionis hostes: ubi que sibi successerunt prospera, scelere nostrorum, ea divinitus evenisse interpretantur, tegente proditionem in posterumquoque tempus eo qui ad prodendum nostros solicitavit atque induxit.’ Heccine tibi videntur esse dicta ieiune et aride, vir digne patibulo? qui alia verba suptrahis, alia commutas, qui dimidiatum sensum profers ne vere iudicare possint ii quos de hac ipsa re vis iudicare. «Et illud: ‘Propter desuetudinem rusticorum ab agris’, quod ‘propter intermissam agrorum culturam’ dicendum fuit.» Quasi vero nisi uno tantum modo quid eleganter dici nequeat! Cum superius isto modo locutus sim, quem modum tu, impudentissime, vis esse mihi ignotum, varianda fuit figura dicendi. Et nihilominus aliud est intermissam esse culturam (nam potest intermitti illa non migrantibus rusticis, ut frequenter evenit metu latronum), aliud rusticos diu abesse, quod ego significavi, inquiens: ‘Cumque in agrum hostilem perventum est, magna vis ferarum excitata est e consuetis locis propter diutinam, ut fit in bello, desuetudinem rusticorum ab agris.’ «Et illud: ‘Fugate atque exterrite’, quod prepostere protulisti.» Hoc neque ad elegantiam, neque ad dignitatem pertinere, ut superioraquoque et sequentia pleraque, taceo, tantum dico an vere reprehendas ex ipsa verborum inspectione constare, que sunt: ‘Que fere ab agmine armatorum, in quod inciderant, fugientes, cum in aliud et subinde aliud incurrerent, fugate atque exterrite hominum vociferationibus, tandem conficiebantur, aut vive presertim defesse fugitando in potestatem multorum manusque veniebant.’ Nonne prius fugate sunt quam exterrite, et hoc ipso exterrite quod fugabantur? Non enim dicitur timentes’, quasi sua sponte, sed ab aliis territe atque exterrite fugantibus ac vociferantibus. Nisi vis, ut hebes es et inscitus, postquam fugere ceperant non potuisse exterreri. «Et illud: ‘Ab agmine armatorum fugientes’, quod ‘agmen fugientes’ dicere honestius fuit.» An ‘fugere ab hostibus’, ‘fugere a dominis’, ‘fugere a loco’ inusitatus est sermo? Cicero : ‘Libenter enim istinc sicut ab agresti ac furioso domino profugi.’ An quia fugere utputa a domino significat apud dominum fuisse? ut ita sit, nonne apud armatos fere videri possunt fuisse, cum dicantur in illos identidem incurrisse? «Et illud: ‘Ad capiendam venationem’, quod ‘ad capiendam predam’.» Sileo quam elegans sit aves appellare exercitus predam. Infinita exempla sunt ubi venatio pro re quam venando capimus usurpatur. Livius: Apud quem solstitiali tempore comiter accepti cum miraremur unde illi eo tempore anni tam varia et multa venatio.’ Cornelius Celsus, , libro primo: ‘Venatio durique pisces et ex domesticis animalibus assa caro maxime iuvat.’ Et aliis compluribus in locis. Quintilianus: ‘Quod omnibus nascitur industrie premium est sicut venatio et aucupatio.’ Frontinus: ‘Venationequoque et pecoribus quidam miserunt litteras membranis mandatas.’ Paulus, de actione empti et venditi: ‘Veluti cum futurum iactum retis a piscatore emimus, aut indaginem plagis positis a venatore, vel pateram ab aucupe.’ Idem, de hereditate vel actione vendita: ‘Nec enim alea emitur, ut in venatione.’ Vides ut iactum, ut indaginem, ut aleam vendi dicitur, ita etiam venationem haberi, comedi, premium esse, mitti, emi: quid ni etiam capi? quod adeo planum est ut etiam legamus in Isaac filio suo sic iubentem: ‘Affer mihi de venatione quam cepisti.’ «Et illud: ‘Menia concludens’, quod ‘urbem circumsidens’ dicendum fuit.» Hec mea verba sunt: ‘Eumque fossa primum et vallo, in sequentibus diebus per ocium muro ac maceria ad staturam hominis circumdedit. Idem fecit in inferioribus Ferdinandus, munitionibus, quantum dabatur, menia concludens, crebra nunc huc, nunc illuc oppidanorum eruptione opus distinente. A tergo partim iuncti carri claudebant, partim fossa et vallum.’ Est ne igitur hoc circumsidere menia, an concludere atque circundare, impudentissime Thersites? «Et illud: ‘Alii totidem latebant’, quod absque ea particula ‘alii’ proferri debuit.» Quid non possunt alii esse et non totidem? Sed ne multis utar, audi Horatium: Mille talenta rotundentur, totidem altera, porro tertia succedent. «Et illud: ‘Alibi effusa fuga, alibi confusa fuga’, quod confuse protulisti.» Bis ne ego ‘fuga’ dixi, scelerate, an semel, sic: ‘Iam omnis ex inferioribus castris exercitus se proiecerat et, alibi effusa, alibi confusa fuga, petentem tuta hostem invenit’? Tu, tu, falsariorum impudentissime, confusum sermonem reddididsti, si tamen confusa potius huiusmodi quam parum tersa habenda sit oratio. Tu itaque eam inquinasti, idque malitia, non errore: nam Deum testor, qui et tui facti et mei testis est atque iudex, mirari me quomodo errare potueris ut bis ‘fuga’ legeres quod semel est scriptum. «Omitto et illud: ‘Ad certius explorandum’, quod ‘ad explorandum’ tantummodo dici debuit.» Quid, si exploraverunt quidem qui missi erant, sed imperator exigit explorari diligentius, non dicemus ‘certius explorari’? Nisi stoicari volumus, ut nihil vero sit verius, nihil bono melius, nihil perfecto perfectius, nihil certo certius. Dii te perdant, ut Regulus dixit, ‘simia Stoicorum’! Quod si ad communem loquendi consuetudinem fari volumus, quis hunc sermonem reformidet, immo quis reformidavit unquam? Livius, libro tertio: ‘Speculatores mittendos censere, qui certius explorata referant’ et in X: ‘Ea quanquam similia veris erant, certius tamen exploranda ratus dimittit equites.’ Quot iam locis, cum mihi detrahere vis, summis et immortalibus viris detraxisti. «Et illud: ‘poscentium misericordiam’, quod ‘veniam petentium’ dicere debuisti.» Ut proxime Livium, sic nunc Ciceronem cum ceteris reprehendis, qui ait : ‘Quid restat igitur nisi ut orem optesterque vos iudices, ut etiam misericordiam tribuatis fortissimo viro, quam ipse non implorat, ego etiam repugnante hoc et imploro et exposco?’ Et paulo post: ‘Eorumque nos magis miseret qui nostram misericordiam non requirunt, quam qui illam efflagitant.’ Et : ‘Vestram fidem optestatur, misericordiam implorat.’ Adde quod indecens nomen erat, hoc loco, ‘venia’, cum non se peccasse, sed miserabiles esse illi faterentur: nam peccato venia, calamitati misericordia tribuitur. «Et illud: ‘Cibum quem poterant, deinde quietem capiunt’, quod ‘deinde corpora curatum abeunt’ dicendum fuit.» Cur ais ‘curatum abeunt’? cum ego non significaverim abeuntes, sed manentes, his verbis: ‘Sicque dispositis qui obsessos et qui pecora in pascuis custodiant, cibum quem poterant, deinde quietem capiunt lucemque expectant, tunc quid consilii ineundum sit deliberaturi.’ Cur ubique depravas aut verba aut sententias meas? Preterea quid opus fuit ista emendatione? Certe quod aut quietem pro somno accipi negas, quo verbo omnes libri scatent, aut ‘capere somnum’ reperiri, quod cum alibi, tum apud Ciceronem est : ‘Somnum statim capere potuisset.’ Non fuit igitur causa cur verba mea et latina et nitida et usitata mutares, nisi ut ostentares te tanquam elegantem, vir putidissime, levissime, ineptissime. Nam, ut intelligas quanto in errore versaris, qui vis curare corpora idem esse quod dormire, ante curamus corpora quam somnum petamus, quin immo, siquid differentie est inter hoc et cibum capere, prius sit curare corpora: an non, cum lavamur, inungimur ceteraque nature necessaria facimus, corpora curamus? Si negas, audi Curtium: ‘Protinus regi corpus forte curanti, quid index detulisset, ostendit’; certe rex tunc nec cibo reficiebatur, nec dormiens audire potuisset: ergo aut lavabatur, aut simile quid agebat. Quod quale fuerit ex loco illo eiusdem auctoris apparet: ‘Egyptii Chaldeique iussi corpus suo more curaverunt’; hoc de Alexandri cadavere cum dicatur, palam est etiam aliud quiddam esse curare corpus quam cibo reficere, quod in vivis antequam cibus capiatur fieri debet, prout declarat alibi idem auctor, cum inquit: ‘At ille thoracem adhuc indutus nec ante cibo est refectus aut prius quam veniebat exercitus constitit, nec ante ad curandum corpus recessit, quam preterierant qui agmen ducebant.’ Perinde atque si dixisset ‘nec ante ad focillandum corpus recessit, nedum cibum non sumpsit, quod post focillationem fit’; nam de somno sentire stultum est, presertim dicente Livio: ‘Corpora curare somnoque operam dare ut primis tenebris convenire ad signum possent.’ Iterum: ‘Ceteris signum dari iubet ut mature corpora curarent quietique darent: nocte in expeditionem eundum esse.’ Quid multa? Quam ridiculum sit sentire idem esse curare corpus quod dormire, cum nihil admodum curent qui dormiunt? Interdum etiam ad cibos spectat, ut idem: ‘Pedestris pugna par animis magis quam viribus erat, quoniam recentes Penus paulo ante curatis corporibus in prelium attulerat; contra ieiunia fessaque corpora Romanis et rigentia gelu torpebant.’ Et alibi apertius: Curati cibo corpora quieti dant.’ Nonne prope mea verba hec sunt? Nonne a curatione corporis somnus excluditur? Et tu me vis dicere debuisse ‘cibum quem poterant capiunt, deinde corpora curatum abeunt’, cum corpora curare sit (ut iam concludam et te magistrum meum doceam atque dedoceam) agere curam corporis vel cibo potuque, vel aliis que necessitas nature desiderat antequam dormias. «Et illud: ‘A sociis videri, ab hostibus non videri possimus’, quod incomposite protulisti.» Cur incomposite, vir prorsus incomposite? qui etiam ignoras quid sit compositio, de qua tanquam de difficillima parte oratorie artis tam multa Cicero Quintilianusque precipiunt. Nam tu de ea sentis de qua idem Cicero, nondum satis perfectus, loquitur in libris ad Herennium, vix quatuor verbis: quos tu mihi libros, ab auctore suo non probatos velut scholasticos, scholasticus ipse semper ingeris et inculcas. Quo palam declaratur te cetera multo potiora nescire. «Pretermitto et illud: ‘Sed tantus proprie salutis metus; quod ‘sed tanta recuperate salutis letitia’.» Quis credat (ne plura respondeam stulto) pro ‘letitia’ ‘metus’, pro ‘recuperate’ ‘proprie’ me dixisse? Nam emendare nihil aliud est quam testari hoc non in illo modo fuisse illi, quem emendas, dicendum faciendum ve. «Et illud: ‘Aut ritu pecudum caprarumque mactabunt’, quod ‘veluti pecudes caprasque mactabunt’.» Quid reprehendis? An quod ‘ritu pecudum’ dixerim? At Livius ait: ‘Cibo vinoque raptim hausto repleti, ubi nox appetit, prope rivos aquarum sine munimento, sine custodiis passim ferarum ritu sternuntur.’ An quod ‘ritu’ ad suppositum refertur? Atqui idem nihil interesse demonstrat in apposito, inquiens: ‘Nos hic pecorum more per estivos saltus deviosque colles exercitum ducimus.’ Nam ‘ritu pecorum’ ut ‘more pecorum’ dici posse modo ostendimus. Siquid aliud sentias nescio, immo ne tu quidem scis quid aut loquaris aut sentias: ut ineptus sim si ambages tuas discutere pergam, licet uteris tua natura, cum Sphinx sis; verum, ut video, in hydram converteris, cuius, excisis singulis, plura capita succrescunt. Itaque Sphingi Edipus fui, hydre Hercules ero. «Et illud poeticum: ‘Convolvens flameas pilas', quod ‘late iactans incendia’.» Cur ita poeticum? Interroga eos qui me rem gestam edocuerunt, num fuerint pile flamee quas in celum rapiebat incendium; et sane ex ipsa narratione quid ego significaverim evidenter ostenditur. Hec enim sunt verba: ‘Nec vulgari igni, sed incendiario agebatur, cui aqua obsisti non potest. Is igitur coria ac cetera madentia adeptus, sive ipso humore aleretur, sive repelleretur, cum horrisono strepitu in celum (quo sagitte mitti nequeant) assidue ferebatur, convolvens flameas pilas humano capite maiores.’ Cur tu, sycophanta, hoc reticuisti ‘humano capite maiores’, quod de incendio consueto me non dixisse manifestum est, ubi nihil simile pile est? Preterea flama et incendium ignis est, ut absurdum fuerit futurum ‘ignis convolvens flamam’, in quem loquendi modum ipse emendator incidisti, ‘ignis iactans incendia’: in quo, si nihil aliud, id certe vitii, quod poeticum est, id quod in me tu nescio an malignius an imperitius reprehendisti. «Et illud: ‘Sagittabatur’, quod ‘sagittis precipue hostes incessebantur’.» Hec mea verba sunt: ‘Et in eos undique ab oppidanis sagittabatur’: tu pro ‘sagittabatur’ commutas ‘incessebantur’, quasi ‘sagittare’ non reperiatur, cum legamus etiam ‘artem sagittandi’. Preterea cur verba aut addideris, aut sustuleris, aut mutaveris, num calumnia magis an dementia fuerit, aliis iudicandum relinquo. «Et illud: ‘Templum mugiebat’, quod ‘resonabat’ vel ‘sonitu complebatur’ dicere debuisti.» He sunt annotationes Panormite, qui se poetam vulgo nominat, qui si sciret quousque liceat oratori atque historico metaphora non ita male instructum in forum ad iudices suum Fatuum dimisisset. Nolo de natura metaphore impresentiarum disputare, cum nemo, nisi iniquissimus, rerum iudex sit (ni fallor) improbaturus hanc translationem, quam Fatuus calumniator depravat, omissa parte verborum, que hec sunt: ‘Multi in templum, multi in arcem confugerunt. Sed multo magis preses arcis quam Deus preses templi implorantibus opem tulit. Nam et avidius nostri rapine gratia ad templum properarunt et locum illum magis consentaneum talibus victimis existimaverunt. Natabat omne humano eruor e pavimentum et gemitu moriendum templum mugiebat’. Quid ergo mirum si ex confuso multorum hominum gemitu templum mugire dicatur, presertim ubi fit mentio victimarum? «Omnia enim ista ut leviora transeo». Sed ut ipse leviter transirem non effecisti, homo levissime. «Sed de elegantie tue vitiis satis in presentia dictum sit.» Cur paulo ante dignitatis fecisti mentionem, si tantum de elegantia agebas? Sed velim doceas que sint elegantie vitia: an vitium illa est? Vir nullius prorsus elegantie summaque stultitia, dementia, malignitatis, in quo videre licet id, quod post homines natos in nullo contigit, contigisse, ex prope infinitis peccatis que in opere quamvis nondum edito vixquedum condito te probaturum pollicebaris, nullum hactenus probare potuisse, sed cum hoc efficere niteris, non in totidem, sed in quadruplo peccatorum numero esse convictum, qualis etiam in sequentibus convinceris: ut non modo penam talionis des, calumniator, verum que furibus pena constituta est quadruplum solvas, fur ac trifur.