Antidotum in Facium

1.1.

I. Vane ligus frustraque animis elate superbis,
nequiquam patrias temptasti lubricus artes,
nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno.
Virgilianis te versibus ideo compellare volui quod te ligurem,
me romanum professus nomine isto ligustico mihi insultasti
et, quasi te iuvet cum romano pugnare, nulla prorsus a
me lacessitus iniuria, bellum intulisti, vir litigiosus semper et
durus ac certaminis ubique quam pacis amantior; utque
antehac in alios, ita nunc in me invectus es, cassas quasdam et
inanes irarum causas fingens quo fulgorem meum opteras, quo
viam tibi ad lucra munias, quo denique aliquid gloriole compares,
more veterum adolescentium in causis forensibus auspicandis,
qui, ut se disertos, ut probos, ut rei publice studiosos ostenderent,
claros viros in iudicium vocabant, criminibus responsuros.
Quo deterior mihi certaminis huius conditio proponitur
quod colluctandum habeo cum adolescente, non annis
adolescente, sed sensu, sed temeritate et qui ‘cum victus erit –
quemadmodum est apud Ovidium – mecum certasse feretur’,
ut maior gloria secutura sit eum victum quam me victorem.
Turpe quidem contendere erit, sed cedere visum / turpius,
ut idem inquit. Utcunque tamen, et si pacem semper bello
preoptavi, cuius rei fides est quod scriptis meorum temporum

lesi neminem, facile patior me ad pugnam esse provocatum.
Nam ne ab eiusdem gentis mentione discedam, ut ‘ligur
hostis natus erat ad continendam Romanis militarem disciplinam
– sicut a Livio scriptum est – nec alia provincia militem
romanum magis ad virtutem acuebat’, ita ligur iste mihi materia
et continende oratorie discipline et acuende virtutis erit.
Quanquam Ligures hunc non agnoscunt, et si ex viculo, non ex
urbe est, sed ad Scythas ortum ipsius referunt, ut illud Ciceronis
in eum aptissime cadat ‘quorum hominum esset nesciremus,
nisi se ligurem esse diceret’: nam pater scythes esse fertur,
necnon, ut greco verbo utar, scyteus, idest sutor, piscatoribus,
e quorum corpore ipse est, calceos faciens; a quo pre inopia

vix puer hic veluti mancipium, ut parens mancipium fuerat,
Spinole familie traditus est. Quod absit ut exprobrande fortune
causa dicam: dico causa notande insolentie, qui non intellegit
quanto deformius sit huiusmodi hominem superbum
esse atque petulantem. ‘Secundas fortunas – ut ait Plautus–
decent superbie’. Nam illud minus deforme ipsius generi est
quod furto, quod proditione, quod scelere aggressus, bellum
non indixit mihi, sed intulit nullaque humanitatis et amicicie
ratione habita provinciam meam consuetis sibi latrociniis infestat
Ex quo victo captoque et si triunphum non merebor,
tamen importunum magis quam insignem latronem atque piratam
coercuisse cum iocundum tum utile erit; qui nisi me
post alios invasisset, profecto non tantum mihi sumo ut ceterorumquoque
vicem ulturus fuerim: nunc illorum pariter ac meas
ulciscar iniurias, ultimo quidem, sed gravissime omnium lacessitus,
ut omnis belli huius invidia penes eum sit qui provocavit -
si provocasse dici potest qui non suo magis consilio ad hoc descenderit
quam alterius iussu atque persuasu (neque enim
debeo sic lesus irasci ut graviorem videri velim quam leviorem
plagam ac vulnus quod accepi). Sua ille quidem sponte ad
me ledendum inductus est et fatuo consilio (quid ni, cum nonnunquam
pro Facio Fatuus vocetur?), sed ab inimico meo Antonio
Panormita (qui se ex Bononia appellat, licet quidam ex
Bona, idest ex Hippona Africe oppido oriundum dicant) impulsus,
precipitatus, incensus et ex fatuo plane insanus furiosusque
factus, qualis ipse magister est. Cuius, ut ceteros mores
impresentiarum omittam, de quibus postea dicam, ea natura
est ut Rome Alfinus quidam, imprimis solers medicus, ei nescio
quid consulenti dixerit: «Si faber ferrarius fuisses, furiosus eras

futurus.» Multi, hoc de ipso referente, audierunt, non solum
ego. Neque a medicorum iudicio vulgaris dissentit opinio
ac sermo negoque usquam gentium esse quempiam qui hominem
norit, nisi vel consuetudine vel morum similitudine isti
coniunctum, qui non idem et sentiat et loquatur. Nam,
quod ad vitam attinet, plerique mirantur cur non hunc aut deus
olim ad inferos detruserit, aut homines velut omnis memorie
teterrimum monstrum vel in ultimas terras deportaverint, vel
nova aliqua morte mulctaverint. Peream si cuiquam illud plautinum
de milite glorioso magis convenit
eum odere tam viri quam mulieres.
Nefandissime Panormita, multum te, multum decepit
opinio, qui Fatuo histrione sperasti in me agere tragediam, qui,
te lanista, me ac Fatuum in arena ut par gladiatorum dimicaturos
tibi promisisti cum voluptate summa, cum aliorum quorundam,
tum precipue tua. Dedisti fuscinam tuo mirmilloni,
dedisti arenaria Fatuo arma, instruxisti furiosum telis ut me in
theatro quiescentem inermemque invaderet. Non abnuo
pugnam, ne fugere videar. Certabo equidem, quando ita vis,
sed te vicissim de spectaculis detraham et in medio consistere
compellam, non prius dimissurus quam utrunque petendam ad
veniam male mulctatos adegero ac circum ora consessus mihi
plaudentis, vos deridentis atque exsibilantis, victos vinctosque
traduxero. Ac ne diutius legentes expectatione suspendam ac
differam quam atrox ista iniuria sit aperire, ad rem veniam.
Sed quo liquidius iis qui inter nos iudicaturi sunt ius et
iniuria patescat, repetam altius, illud affirmare ausus, cum me
Bartholomeus et prior et atrocissime lesisset, non modo nihil
in eum a me irato vel factum vel dictum esse, cuius ultionem
ille expetere deberet, sed etiam, si id esset quod ab eo pretenditur,
neque a me potuisse levius offendi amicum, cum iam hic
esset inimicus, neque a se gravius ledi inimicum, cum adhuc

essem ei amicus, quantum in ipso fuit, quam me lesit, si tamen
fatuus ledere et furiosus iniuriam facere potest. Qui nisi
illam ipsam quam sui ulciscendi causam allegat falsam dissimulare
nescit palamque ostendit invidiam mei et Panormite persuasionem
fuisse, non recuso quominus animum ledendi non
habuisse videatur, quod solum fatuus ac furiosus potest. Itaque
non tam alieno quam suo ipsius testimonio iugulandus est.
Hic igitur gravis atque moderatus vir, ante paucos admodum
menses quam historias regis, ab illo iam aliquotiens epistolis
iussus, inciperem, exegit a me ut historias suas quas Genue
incohaverat de bellis Genuensium cum Venetis (nam que scripserat
de bellis Genuensium cum Catalanis suppressit) perlegerem
annotaremque siquid displiceret: ostendisse enim se illas
nonnullis, quorum nemo ultra primas sane paginas evolvisset,
pigritia, ut ipse dicebat, lectitandi. Ego, ut qui nunquam

in huiusmodi genere fui fastidiosus, acceptos ab isto libros perlegi
idque eodem biduo, cum plus quinque milium versuum
esset, neque hos modo, sed etiam invectivam adversus nescio
quem genuensem, contumeliis ac conviciis plenam, quod diceret
sibi ab illo obiectum in quadam epistula quod esset ingratissimus
et totus ex invidia factus et dignus suo genere suisque
maioribus; cuius invective quid alia vitia dicam, cum versum
quendam trivialem, cuius nunc non memini, et partem
alterius que verba sunt astrologi Ptolemei ‘sapiens dominabitur
astris’ vellet esse Virgilii? ut mihi, qui ex ineptiis familiarium

molestiam contrahere soleo, risus excusserit. Huius rei cum
ceteri qui legerunt testes sunt, tum ipsa oratio: nam eam, ut
audio, emisit, ubi versus isti aut falso auctore, aut nullo nominato
reperientur. Sed redeo ad historiam, in qua quid attinet
enumerare quot ego mendas emendarim? amice tamen et
molliter, cum, meo consilio, illam et correxerit et nondum emittere
sit ausus: recte utrunque (nec enim eum sua laude fraudabo).
Correxit quidem, duabus orationibus que totidem principibus
in eandem pene sententiam tribuebantur in unam coarctatis.
Non est autem ausus emittere quod, cum in describendis
preliis neque tempus, neque locum, neque modum compertum
habens ac ne bellorum quidem causas atque origines
omnia ex se plus quam poetica licentia excogitasset, etiam atque
etiam a me admonitus est ne committeret ut scriptores rerum
venetarum non modo se refellerent, verum etiam deriderent
(quanquam sunt qui affirment non antea emissurum quam historiam
bellorum que Genuenses cum Catalanis gesserunt emittere
liberum erit: en qui historias regis Catalonie scribendas suscipere
audeat!). Illud vero ut se retractaturum promitteret impetrare
non potui, licet ab eo vehementer contenderem (nam
citius isti vitam quam maledicentiam dempseris), ne in Venetos
tanta verborum petulantia inveheretur, licet auctoritatem Raphaelis
Adorni, tunc genuensis ducis, cuius filii preceptor hic
erat, attulerim, plane gravis iurisconsulti atque oratoris, quarum
doctrinarum alterius professor atque antistes est, alterius admodum
studiosus. Is cum privatus Mediolani ageret, quodam
die apud me negavit ullam se magis inconsultam orationem vidisse
quam Antonii Panormite exhortatoriam ad Genuenses de

bello Venetis inferendo; nam, preterquam quod nota est Venetorum
dignitas, dicebat: «Siquando nobis fuerunt in preliis
superiores, eo deformius civitati nostre videri debet a talibus
nos hostibus fuisse superatos, sin victi a nobis, quod tandem
decus nostrum imbellem et qualem ille esse ait vicisse gentem?»
Hac in re maluit Fatuus noster Panormite factum quam aut
ducis sui aut meam sequi auctoritatem.

1.2.

II. Hec sunt que ego feci, fideliter, graviter, amice. Referam
nunc que iste vicissim egerit. Non ita multos post dies misi
ad hunc libellum quendam quem nullidum recitaveram ostenderam
ve, utpote nondum satis detextum atque purgatum, ut
quid de veritate disputationis illius sentiret diceret et, si dissentiret,
rationes que se ad dissentiendum inducerent aperiret, si me
ad suam revocare sententiam vellet, ut moris est inter doctos
atque amicos fieri: soleo quibusvis operum meorum iudicibus
hunc honorem deferre verborum. In eo libello erat verbum
‘parciturus’ certo desuper signo notatum, ut soleo, quotiens in
opere nondum exacto de verbo aliquo dubitatio incidit, facere.
Hunc librum, ut postea comperi, amicus egregius ad inimicum
meum Antonium Panormitam detulit communique consilio
transcribendum curavit, ne mihi quod peccassem emendare
in integrum foret; denique rumorem dissipant me, qui de grammatica
ipsumquoque Priscianum reprehendere non verear, in
verbo notissimo proinde turpissime esse prolapsum. Rem toti
civitati cognitam dico, suntque qui ex illo furtivo exemplari
alia transcripserunt. Tandem cum remisso codice hominem
forte habuissem obvium, «Quid – inquam – de mea sentis opinione?»

«Nihildum – inquit – pro compertum habeo, ideoque
ad Guarinum preceptorem meum istam questionem rettuli.»
Commotus ea re nonnihil sum, haud ignarus perverso eum animo
fecisse. «Et cur ita? – inquam – Nam ad tantum virum opus
nondum expolitum mittere immaturum fuit; certe non expolitum
esse significatum oportuit, et si mearum laudum illum scio
cupidissimum. Ceterum audio Panormitam reprehendere quod
‘parciturus’ scripserim, quod aliunde quam ex te scisse non
potuit.» Hic iste, ut solent irasci qui se iure defendere non
possunt (preterea instigatione Panormite qui, dolens me parare
omnia ad regis historias componendam, Fatuum suum ad eam
spem solicitabat), «Non scripsisses – inquit – si reprehendi nolebas.»
«Atqui – inquam – non verborum te, sed rerum iudicem
feceram, nec publice reprehendere oportet que publicata
non sunt. Tamen hec nihil volo momenti habeant, nisi sepe
alias ‘parsum’ scripsi et istud si vitium est ipse vobis prior animadverti,
quippe quod nota suprascripta signavi, que nota vos
ad istam considerationem evocavit.» «Non signasses – inquit
ille – sed emendasses.» «Quid, si dubitabam?» «Non dubitasses
in eo quod apertum est.» «An apud memetipsum mihi dubitare
non licet?» «Tenuisses apud temetipsum, non alteri exhibuisses
ut iudicaret.» «Utrum exhibui, ut apud me solum,
an ut ad populum indicares ac buccinares?» «Admonuisses me
istius rei, hoc est errorem tuum plane confessus esses.» «Quid
ais? Malim ne videri errasse idque ipse confiteri quam domi
locum emendare ne errasse videar?» «Quid tu malis facere
nescio, certe in hoc verbo apud me aliosque peccasti.» «Ita
ne peccavi, quasi nescirem a ‘parco’ fieri ‘parsum’, cum hoc
ipsum apex ille testetur?» «At istuc – inquit – peccasti, quod
dubitaris ‘parcitum’ non reperiri, quod nec inter homines, nec
inter inferos unquam fando est cognitum. Unum enim supinum
‘parsum’ ex duobus preteritis ‘parsi’ et ‘peperci’, aut ex solo
‘parsi’ formatur.» «O te improbum – inquam – et a moribus
alienum meis! Ista ne ego adversus te in emendanda invectiva

atque historia ratione sum usus? Ita decet inter litteratos, inter
amicos, inter bonos agi? Verum si vis modeste audire et
equior esse iudex quam adhuc fuisti, fateberis nonnulla me ratione
dubitasse, ut non modo intra parietes, sed in lucequoque
debeat tolerabile videri factum meum, tum arte, tum analogia,
tum auctoritate. Etenim Servius grammaticus ita scriptum
reliquit: ‘Sed et multa alia usus contra antiquitatem vindicavit.
Illi enim ‘parsi’ dicebant, nos dicimus ‘peperci’.’ Hoc Servius
pro arte tradidit: quod si igitur ‘parsi’ in usu non est, nimirum
nec ‘parsum’ quod ab illo descendit. Quod cum ita sit, ad
supinum preteriti alterius recurrendum est, quod quale sit analogia
docet, quod est ‘parcitum’, sicut a ‘poposci’ ‘poscitum’
et a ‘didici’ ‘discitum’, ut est apud Apuleium. Quem ipsum
Apuleium si Priscianus auctorem habet in ‘discitum’, cur ego,
quod ad auctoritatem attinet, Hieronymum non habeam auctorem?
qui sic ad Heliodorum scribit: ‘Qui te iurasti non patri
parciturum esse, non matri’.» Vix hec dixeram, cum ille
insanire cepit et Hieronymum carpere tanquam indignum quem
imitemur. «An eum lectitasti?», inquam. «Ne vellem quidem
afrum et barbarum lectitasse!» «Si non legisti - inquam - quo
pacto damnare potes? Sed facile laberis in noticiaclarorum
scriptorum: in invectiva volebas Virgilium esse qui non erat et
nunc Hieronymum, qui non afer seu africanus – sed Augustinus –,
verum nequaquam barbarus fuit; quorum neutrum,
quantum intelligo, satis cognitum habes.» «Ac ne cognitum
quidem habere velim, nec ecclesiasticum aliquem, quorum
auctoritas nullius in grammatica momenti est.» «Quid,
maioris ne — inquam — est Apuleius? Ne de eo dicam opere quod
de asino aureo blateravit!» «Quid blateravit ais? — inquit — Hieronymus
potius ipse blateravit eiusque similes, qui ‘parcitum’
dixit.» Sub hec ad alia magis stomachosa cum pergeret, «Non
est – inquam – causa cur Hieronymo convicium facias, quasi

contra te dixerit, qui neque inter homines, neque inter inferos
est, quod tute ipse dixisti.» Cumque ad hec vehementius excandesceret,
cum et multi iam confluxerant, cum sua sibi iracundia
reliqui. Cum quo nihil aliquandiu colloquii habui, nisi
apud prelustrem ex Aragonia virum Ioannem Iscerensem, cum
iste conaretur multos etatis nostre scriptores preponere Senece
in noticia atque usu lingue latine, neque hunc latino ore locutum
vellet. Ego contra, non modo quod scirem summe venerationi
Senecam esse cum ceteris Hispanis, tum precipue Ioanni,
sed etiam ratione defendende veritatis, affirmarem apud
neminem non eorum quos ipse nominabat aliqua me inventurum
minus latine dicta, cum apud Senecam ne unus quidem
locus sit non latinus. Hanc, postea, nostram disputationem
nescio an regi, certe nonnullis aliis Ioannes ipse narravit, haud
dubie inter nos exortam cum ex natura, tum ex invidia hominis.
Siquidem cum audisset me, acceptis ultimis ab rege litteris,
quotidie adire primarios viros qui gerendis rebus Ferdinandi
regis non modo interfuissent, sed etiam prefuissent, adire
eosdem ausus est: a quibus (ita mihi ipsi rettulerunt) reiectus
est, quod dicerent se citra regis iussum res illius domesticas neminem
edocturos, nisi me de quo scripsisset. Neque tamen
post has lites inter nos salutare intermisimus nullumque
signum dedimus amicicie nostre iam dissute, nedum scisse.
Cuius rei vel hoc argumentum est quod pridie quam iniuriam
de qua conqueritur ei fecissem, bellaria que manu sua inter
proceres rex mihi porrexerat, ut solet post Livii aut alterius
auctoris auditionem, cum hoc divisi qui tum forte mihi stabat a

tergo. O ignaram rerum hominum cogitationem! Porrexi cibum
ei qui iam me prodiderat et inimicis meis in modum lude vendiderat,
ut postero die apparuit. Sed hec paulo post. Nunc
institutum ordinem sequar.

1.3.

III. Ubi tres libros de vita regis Ferdinandi prima manu feci,
ut quibus componendis duos omnino menses impendissem,
raptim manu librarii eoque non in membranis, sed in chartis
transcriptos regi tradidi, id ipsum testatus ut audacius adderet
demeretque quod vellet: ita enim se facturum constituerat quod
res paternas ipse ex omnibus maxime notas haberet. Id quo
facilius ageret, summas rerum in marginibus, quos de industria
spatiosiores feceram, rubrica subnotaveram, neque hoc meo
solum consilio, sed etiam gravissimi viri Ioannis Olzine secretarii
(neque est in re notissima mendacio locus): adeo num
soluti quinterniones offerrentur, an compaginati dubitavimus.
Quid plura? cum multa loca vacantia in libris illis inspiciantur
et precipue de nominibus urbium regionumque Hispanie
que regi hispano sperabam notiora esse quam mihi sunt, quale
est Granata, que olim vocabatur. Neque vero attinet
alia rei huius testimonia conquirere, cum optimus omnium
testis, ut mox ostendam, rex ipse testimonium dixerit. Hoc
ideo dico quod, siquid illis in libris errati reperiatur, ut isti
sacrilegi mentiuntur, suam potius inscitiam probantes quam

meam, nefas sit id velle reprehendere. Nec deprecor quin omnia
que mihi obiecerunt vera planaque sint, siquem nominare possunt
preter unum Olzinam cui libros illos, sicut in aliis semper
factitavi, legendos exhibuerim. Rex eos perlibenter cum
accepisset recogniturumque se respondisset, porrexit bibliothecario
suo qui forte tum aderat iussitque ut ocioso sibi subinde,
noctu presertim, exhiberet; nec multis postea diebus Neapoli
discessit frequenterque illis mensibus, ut superioribus fecerat,
ab urbe abfuit. Interea libri mei in manus istorum
pervenerunt. At quomodo? Nempe eo quo res bone in manus
malorum, ut sacra in sacrilegorum, ut publica pecunia in peculatorum,
ut innocentes viatores in predonum perveniunt. Delenito
enim ac persuaso bibliothecario, a quo rem erat edoctus
Panormita utpote compater, opus meum complures per dies
domi sue tenuerunt annotationesque in illud cum conquisissent,
tanquam aliunde exemplar habuissent, me apud regem secreto
malignissime vituperarunt, promittentes multo preclarius illam
materiam a Bartholomeo scribi posse; denique, ut coniectura
est, regem ad perlegendum tardiorem reddiderunt. Et hec
omnia me insciente, donec is dies quem supra promisi advenit.
Quo die, sicut superioribus frequenter consueramus, inter me
et Panormitam apud regem exorta contentio est de intellectu et
emendatione, cum scriptura mendosa est, Livii: ut nunc aliquando
contingit inter me legentem et assidentes assistentesque,
quos facile patior, immo rex facile patitur dicere quid
sentiant ac movere questiones. Fuit igitur eo die contentio
de nomine ‘Leontini’, cum ille vellet nihil significari nisi homines
hac voce, ego vero etiam ipsam urbem, idque non modo
ex inspectione auctoris palam esse affirmabam, sed etiam aliorum
rum testimonio confirmabam, apud quos legeram sic dici Leontinos

pro oppidanis pariter et oppido, ut Delphos, eoque modo
cum Plinium Ptolemeumque cosmographum, tum vero Thucydidem
esse usum dicebam. Neque dissimulavit sapientissimus
rex mecum facere rationem. Altera questio fuit quod volebam
‘statum sacrificium’, non ‘statutum’ legendum esse. De quo
verbo cum procederet longius controversia, impatiens ire ac
doloris Antonius veritusque ne non ita palam ut clam videretur
audere reprehendere, «Hic, – inquit – qui me, qui codices, qui
Priscianum reprehendit, plus quam quingenta vitia in historiis
suis admisit: tot enim Bartholomeus Facius collegit.» Tum
ego ad tantam rei indignitatem sane commotus prope exclamavi:
«Quomodo ad thesaurum meum fures pervenistis?» Sed
mihi temperans, «Quis – inquam – fecit vobis copiam inspiciundi
aliena secreta? Verum generose, non furtive bellum gerendum
est, nec veneno, sed ferro. Ille vero pergat. Non enim
magni facio quod mihi detrahat minutorum minutissimus.»
Hic finis illo die altercationum. Postridie, ecce tibi iste
iubatus draco, tum suum, tum Panormite virus ore illo vasto
hanelans, cum aliquot advocatis, cum petulanter in me esset
invectus, Panormitam vera commemorasse confirmat seque plus
quam quingenta vitia in lingua latina ex meis historiis collegisse
tantumque annotasse: non ausus tamen litterate loqui, qui me
minus belle locutum videri volebat, et, quod deformius erat,
me id ipsum exprobrante! Attulerat iste preterea secum
Priscianum quo probaret a ‘sto’ fieri ‘statum’, non a ‘sisto’: de
quo verbo cum ad obiecta respondebo satisfaciam. Ubi de eo
disputatum est, ita discessimus ut nunquam ab eo die collocuti
fuerimus, nec de Bartholomeo apud regem mentionem fecerim.
Illi interea notationes in libros referre, neque hoc contenti

omnia maledictorum genera in me congerere, ut ipsum indicat
opus. Ego vero expectabam quotidie ut libros ederent, quibus
responderem. Sed quid expectarem, cum ipsi me propediem
ire Romam cum summo pontifice locuturum constituisse
scirent et, ut est aviditas credula, non reversurum sperarent?
Itaque me vix profecto, libri Invectivarum circunferuntur, passim
ostentantur, publice recitantur. Sic necessarii mei ad
me scribebant, hortantes ut primo quoque tempore remearem
et, si nihil aliud, hac certe ratione remearem. Veni altero a profectione
mea mense. Cognito illi preter spem adventu meo,
libros supprimunt. Comperio multos vidisse, neminem habere.
Quid agerem? Curandum mihi erat ulcus ad quod nulla
via pervenire possem. Tandem, quod solum supererat, mitto
quendam communem amicum qui meis verbis a Bartholomeo,
adhibitis honestis hominibus, postularet ut librorum suorum
mihi faceret copiam, ut equo campo certaremus, nec e muris
vellet, si sibi fideret, cum hoste pugnare. Ne sic quidem aliquid
profeci: respondit enim se facturum copiam cum vellet, non
cum postularetur. Post hec, cum acciperem ab iis qui notationes
legerant quedam reprehendi que non agnoscebam, ob
hanc et alias quasdam causas, in frequenti hominum cetu, poposci
ab rege ut, si cognoscendos ei libros de vita patris emendandosque
tradidissem, iuberet Antonium (aderat autem homo)
mihi reddere quos per bibliothecariiquoque culpam intervertisset,
quo diligentius elimatos, si maiestas eius annueret, publicarem.
Et ille: «Recte tu» inquit moxque Antonio imperat
codicem restituat, quod hic postridie se facturum respondit,
prout et fecit: sed quonam modo opere pretium est audire. Veniunt
postero die duumviri litterarum utroque cum codice suo
et meo, plane furtum suum confitentes, exiguntque ab rege ut
liceat sibi coram omni frequentia recitare notas in historiam
meam et, rege admirante, Bartholomeus incipit locum illum,

quem premere se maxime posse sperabat, legere, quasi perquam
fedum dictu esset atque abominandum, quod rex Martinus
propter obesitatem corporis perque valitudinem cum uxore
virgine coire, nisi aliorum adminiculo, nequisset. Quam
ego furentis hominis animadvertens vesaniam et similem illi
antoniane, qui furtum impudentissimum manu teneret, «Quam
decorum est – inquam – eos qui suarum notationum inspiciendarum
potestatem non fecerunt, sepius rogati, nunc postulare
ut in hoc tumultuario iudicio respondeam? si modo ut respondeam
postulant et non rixari volunt. Vide, rex, ut mihi reclamant!
Ad conviciandum huc omnes isti venerunt, quod indignum
est tua maiestate. Scriptis adversus me egerunt, scriptis
et ipse agere debeo.» Et rex: «Tu vero – inquit – probe.
Neque hic locus, neque hoc tempus, neque hi iudices satis idonei
sunt ad discutiendam hanc litem; neque civile est quos auctor
ipse non prompsit in publicum libros in publico eos carpi.
Tanquam retractandas tibi iterum, Laurenti, historias mihi ut
cognoscerem tradidisti, ut tibi iusseram: quas legi, nec per
occupationes potui perlegere, ut tibi iam bis respondi, mihique
illas placere admodum; easdem nunc si retractare vis, tibi retradere
debeo.» Simul hec dicens, sumptum ex Antonii manifestarii
furis ac sacrilegi manibus codicem, dolentis una cum
suo Fatuo ac lugentis, mihi porrexit. Alia multa ultro citroque
iactata sunt que referre non attinet, cum ad extremum, rege iudice,
victoria penes me fuerit, penes eos duo inter se contraria
rubor et pallor. Quis non putaret, post hec, istos ab editione
suorum librorum temperaturos fuisse? At hi quartum addiderunt
descriptumque in multa exemplaria opus per Italiam
dimiserunt: ita ut propinqui mei, quod Neapoli habere nequieram,
ad me, Porcelii beneficio, Roma transmiserint ex eo exemplari
transcriptum quod isti ad Pogium miserant.

1.4.

IV. I nunc et dic non oportere contumeliis respondere, non
esse illos a forti animo asperius insectandos! Hec est rei geste
expositio, ex qua constat unde conflatum sit bellum, que ve
mea, que fuerit illius iniuria. Que quanquam constant, tamen

respondendum est iis que de iniuria sibi Bartholomeus per me
facta conqueritur. Sed huic confutationi parumper illam preverti
ratio postulat, narrationi coniunctam maxime atque cognatam,
ex ultime invective principio, quod interpretantur diffidentie
signum esse libros me ab rege repetisse. Sic enim
aiunt: «Erras, Laurenti, si putas veniam esse datam erroribus
tuis quod librum tuum ab rege repetieris et quod illum non editum
et nondum correctum dixeris. Ista enim repetitio plane
confessio est erroris tui, non purgatio. Quam tamen, et si impudens
es, ipse negare non es ausus presente rege, cum ego errata
tua coram maiestate sua proferre contenderem: neque enim
passus es ista a me legi et recitari que tu ipse sciebas a te nulla
via, nisi solita pertinacia tua, defendi posse.» Duplex ad hoc
mihi responsio offertur, una simplex, aperta, mitis, non ideo
me repetisse libros quod a vobis reprehensi fuissent, sed quod
ea lege tradidissem ut recognoscerentur recognitique, ut sic
dicam, redhiberentur mihi ad retractandum poliendumque: neque,
enim, si donassem regi fas erat ulla ratione repetere; itaque,
etiam si nulla inter nos altercatio intercessisset, illos fueram
ab rege repetiturus. Quid dico repetiturus? immo iam aliquotiens
repetieram; repetere enim nimirum est exigere an quis
libros quos recognoscendos accepit recognoverit. Altera
asperior, ut concedam vestra me provocatum causa repetisse,
ideo me id fecisse non dico ne libri, idest liberi mei diutius
hostium potirentur utque patris ope quamprimum postliminio
redirent, non dico ne quid vobis furunculis subtrahere ex illis
neve quid mutare aut addere liceret utque res ipsa, siquid a
me scriptum aut non scriptum esset, presenti fide probaretur,
sed ut vos, sicut estis, invidos, furaces, malignos et ante omnia
stultissimos esse convincerem, et hoc cum aliis proceribus, tum
ipso rege teste et iudice. Sed fac diffidentia me fecisse. Non

te pudebit verecundiam meam insectari, urgere pudorem, confessionem
errati non donare venia? Dixi illos me non satis repurgasse,
tanquam prius ab rege reformandos, ideoque nullisdum
recitasse, nemini copiam inspiciundi fecisse. Sub
hanc vocem tuum erat, siquid humani tibi sanguinis foret,
strictum gladium deponere atque in vaginam recondere: iterum,
cum libros edidissem, resumpturus et siquid in corpore corrupti
fuerit recisurus. Sed videlicet ira impatiens res est, dolor
ingens regi nescit, cupiditas ulciscende iniurie cecum facit. Quotus
enim quisque habet affectus in sua potestate? Videamus
igitur quenam a me sibi facta ab hoc profertur iniuria, quam
vindicandam gladio existimat, ut non modo corpus meum petat,
sed etiam umbram, tanquam Turnus, inanem Enee imaginem
persequens ‘nec ferre videns sua gaudia ventos’. Opinor
laceratam a me eius famam, aut libros reprehensionibus notatos
aut saltem minatum me hec esse facturum. Ait me absenti
sibi contumeliam fecisse quod se dixerim minutorum minutissimum.
Nullum est aliud crimen meum, ullam aliam a me
sibi factam iniuriam ne fingere quidem potest. Hoccine ultionis
hec merebatur oratio? Tantum ne tibi de aliquo supplicii sumendum
fuit? ut duo levia verba tribus gravissimis ulciscenda
vulneribus existimares, quod de nullo unquam quamlibet
truculento atque immani et plus quam Atreo auditum est,
ut qui tantam indignitatem in ulciscendo legent haud dubie
exuisse hominem, si unquam homo fuit, hunc et canem induisse

sint iudicaturi: cuius canis rabiem ut brevi complectar,
omnia que in me potuit oblatravit donec raucesceret, credens
mordere cum latrat. Non igitur tantam merebatur ultionem
talis offensa. Quid si ego non nisi propulsande iniurie
causa hoc dixi, idest si ille ledere prior cepit et quidem gravissime,
ut probatur ex adversarii verbis optimo probationis genere?
Sic enim circa principium scribit: «Et sane nondum
tela e pharetra mihi depromenda existimassem, nisi tam impudenter
coram inclito rege nostro, in tot clarissimorum procerum
virorumque consessu, te locutum de me esse nuper accepissem.
Apud quos, cum in Antonium Panormitam, virum ingenio,
doctrina et existimatione prestantem, invehereris acerbius et
ille a te lacessitus me forte nominasset, ea de me dicere non
puduit que ne de indoctissimo quidem homine sine summo
rubore quispiam sanus diceret. Sed profecto regis causa minus
graviter eam rem tuli, quoniam pro sua summa sapientia ac
singulari iudicio satis intelligit quanti sis quantum ve absis ab
eo homine quem te facis; ceterum id fuit multo gravius ac molestius
quod illud persuadere conatus sis aliis quibusdam qui
aderant, qui propter parvam litterarum scientiam non tam bene
neque tam recte possunt de ingeniis ac scientia iudicare, a quibus
nescio quomodo suscepta est, te ipso de te predicante ac
refellente nullo, falsa quedam de te opinio. Quam profecto,
siquid erit in me in dicendo facultatis, totam evertam atque
eruam. Patefaciam igitur in primis tuam litterarum ignorantiam»
et cetera. Taceo ceteras tuas verborum rerumque ineptias
quod dixisti ‘procerum virorumque consessu’, quasi proceres
viri non sint et cuncti qui aderant assederint regi, nullus astiterit;
quod ‘coram’ et ‘apud’ confudisti, de quorum differentia
postea dicam; quod ‘ve’ pro ‘que’ ponis; quod quem non
puduit non aperis; quod sanos vis ea loqui de aliis ob que ipsi
erubescant, presertim cum de doctrina loquuntur; quod regis
ludicium sapientissimi singularisque non reformidas, reformidas

eorum qui de eo quod audiunt nec recte possunt iudicare,
nec bene; quod ab eis de me presumptam ut de perdocto homine
opinionem vis sperasque convellere, profecto nihil aliud laborans
nisi ut imperiti non de me, sed de te bene sentiant, fatui
nimirum capitis insanique propositum; quod negas te scire
quomodo hec de me suscepta sit opinio et tamen ais quomodo
sit suscepta, quia ego de me predicem et nemo predicantem
refellat. Quis adeo rerum imperitus, quis adeo hebes ac
stolidus crimen quod velut capitale obiicit idque in iudicio non
exponat? iniuriam quam non aperit iure se videri velit ulcisci?
propter rei indignitatem quam nescit ostendere terras ac maria
misceat? Verum non fatuis modo, sed etiam prudentibus solet
excidere simulatio, erumpente per obstantia veritate. Simulat
enim iste a me sibi factam iniuriam, que nulla fuit, non
convicium, non contumelia, ideoque nihil aperte commemorat,
aperte ostendens prius se in me composuisse quam ego lacessitus
dixi ea que ipse, ut est preposterus, circa finem huius invective,
nonnihil tamen depravate, refert: «Me vero, ut etiam
aliquid de me dicam, qui nullam tibi iniuriam feceram, quod
sciam, conviciis insectaris, minutissimum appellans inter minutissimos.»
Heccine sunt propter que erubescere debui,
si sanus eram? Sed omittamus imminuere nostram, siqua est,
offensam et tue aggravare ultionis immanitatem. Sileamusquoque
iniuriam illam quam mihi in libello meo carpendo, ut te
Panormite venditares, proditoris ritu fecisti. Pretereamus etiam
quod te hic aliena, non tua causa significas ad accusandum descendisse.
Quid est quod quamobrem ad hoc ego convicium,
si convicium est, eruperim taces? ‘Cum Antonius – inquis –
Panormita a te lacessitus me nominasset’: non est, non
est hominis lacessiti contra eum qui in ipsum invehatur acerbius
tantum nominare aliquem; necesse est ut sic de te adversus
me ille mentionem fecerit ut se ulcisceretur: hoc profecto nihil
aliud est quam dixisse de vitiis te meis in historia scribere.
Nam quis credat, si de re non plane constaret, Panormitam

aliter tui mentionem fecisse, et te non consulto nominasse, sed
forte, ut ais? quod impudentissime ais, ut cetera, qui altercationi
non interfuisti, sed Panormite credis adversario, nisi ipse
fingis ad tempus. Quanquam, o vere fatue ac fatuorum
princeps, si te quis nominat ego protinus in te invehar? ego te
carpam? quasi vero tu plectendus sis alio delinquente. Tam et
si, cur aut ille delinquat si te nominet me presente? aut tuum
nomen, qui nunquam, si tibi credimus, iniuriam feceris, mihi
stomachum moveat? Quid? siquis me referat abs te laudari,
predicari, diligi, continuo ne tibi maledicam atque convicium
faciam? Incredibile est, sine fide est, dictu stultissimum est
quod loqueris atque confingis. Fatere igitur, fatere, minutorum
minutissime cum tuo premonstratore Panormita, me
prius accepisse abs te et per te ab illo iniuriam et ideo adversus
inimicos cum contemptu tui locutum. Nec te pudet hoc dissimulare,
sycophanta, quod ipso meridie, ut aiunt, est clarius,
cum tot sint testes qui interfuerunt et tu in primis, dementia
ipsa dementior, qui postridie tanquam ad ulciscendam iniuriam
cum venisses, te infinita prope vitia ex primo libro collegisse
dixisti, que quia nondum pure conscripta essent, non posse
tunc exhibere, sed exhibiturum propediem. Vides ut probo
nullam me maledicentie tue prebuisse materiam, sed perversum
ingenium tuum, sed cecum livorem, sed vesanam ambitionem,
Panormita vel impulsore vel addente calcaria. Cuius
de inimicicia que illi mecum est locus suus in sequentibus dabitur
dicendi. Vides ut ultio mea non modo necessaria, verum
etiam lenta, mollis et prope nulla fuit. Volo enim imminuere
crimen meum. Nam quid aliud facerem? Mirum est non
etiam me dixisse te furere solitum, te bonis doctisque detrahere
glorie tibi ducere, te in regem, cum ex parte hostium stares,
quam petulantissime scripsisse, scripsisse etiam victorias Genuensium
contra Catalanos. Quid enim ultionis esse satis debuit?
cum, suptracto ex regis bibliotheca meo codice, quem nulli nisi
regi cognitum volebam ac ne ipse quidem rex, Antonius, ut me
repelleret apud regem proceresque, diceret te libros de erratis
meis conscribere. Vides ut de secunda iniuria loquar, ut

ultio tua, si ultio et non odii saturatio fuit, inhumana, crudelis,
truculenta et vere canina sit. Debeo etenim, postquam
probavi nullam penes me iniurie culpam, sed penes adversarios
esse, omisso reo, agere accusatorem et illorum crimen exaggerare.
Adeo ne non satis tibi fuit, furiose, que postero die in
me oblatrasti evomuistique in ultionem contumelie accepte?
Nunquid ego vitia operum tuorum aut scripsi, aut aliis patefeci,
cum facere possem? Num, cum tu longe abhorrens a modestia
mea vitium, ut tu ais, in opere meo deprehensum inimicis meis
ac populo ostentasses, tibi talionem reddidi, nedum quadruplum,
ut tu nunc facis, ac potius centuplum ac plus quam centuplum?
Et ego tantum de insectatione litterarum loquor.
Quid illud quod in vitam moresque meos capitali odio invecti
sunt? Quid attinebat, cum certamen inter nos et, si placet, iniuria
mea de litteris sit, ad insectationem morum prorumpere? at
quos homines, quam probos, quam innocentes, quam castos
et ferrum armare veneno,
ut inquit Virgilius! Nam quid istud ad victoriam proficit ei cum
quo pugnes ingerere convicia? Nisi fallor, diffidere viribus est
hoc genus advocare certaminis. Cuius diffidentie, ut hec
differamus ubi meos tuendo istorum mores attingam, illudquoque
est signum quod pessimo exemplo ex multis meis operibus
id solum invaserunt quod nondum publicatum est. Quod crimen
nescio an sacrilegium, an peculatum, an expilationem, an
plagium vocem, an simul omnia. Nam ex sacra regis bibliotheca
surripere libros sacrilegium est, ex domo principis arcanoque
peculatus, thesauros opesque cuiuslibet expilatio, alienos
liberos, idest libros plagium. Que cuncta quanquam a vobis
admissa sunt et, quod ad me attinet, maxima me iactura afficitis,
multo tamen est ipso damno maior iniuria: perinde ac si
mortuum meum in sepulcro religiose iacens ac quiescens protrahatis

et deforme spectaculum populo ostentetis. Conditi
libri mei sunt ac sepulti, sive, ut magis idoneo utar exemplo,
intra uterum parentis sunt, seu adhuc implumes in nido evolare
nondum queunt, adhuc cibos quos volitando comparo meo
allatos ore illis impartio. Hos, o facinus indignum, vos, parente
in pastus discurrente, exturbabitis ex cubili, fugitantes persequemini,
assecuti pedibus conculcabitis et conteretis, atque, ut
immanitati cumulus accedat, etiam hoc egisse gloriabimini, ut
nemo non nisi vestri similis ista facta ac dicta improbet ac detestetur?
Quot sunt enim que, post interiectum tempus, scripsisse
nos penitet? que quantum placebant cum invenirentur, tantum
retractata displicent? ut ait Ovidius:
Cum relego, scripsisse pudet, quia plurima cerno
mequoque qui feci iudice digna lini.
Habeo recitare primum paucis, mox pluribus amicis habeo
mittere, ut de multis operibus feci ad principes latine lingue.
Horum ego sicui libros meos cognoscendos misissem, vos in bibliothecam
illorum adulterinis clavibus introeundum vobis putaretis?
et, quod sceleratius est, vos introisse, surripuisse, nolle
sublata reddere et omnia loci illius arcana, fortassis inepta ac
ridicula, passim hominibus monstrare gloriaremini? Nisi
vero quod in privata domo facinorosum sit id in regia minus
meretur ultionis: immo, nisi fallor, et regis et meo nomine
gravissime est coercendum. Nihil igitur ex meis libris, vel meo,
vel amicorum iudicio detraham? nihil immutabo? nihil ad eos
adiiciam, ut non auctor, sed inimicus in publicando plus habeat
potestatis? Neque tibi, Bartholomee, novum hoc est, impudentissime
proditorum, libros nondum publicatos invadere,
idem auso facere in libello cuius superius memini. Sed nunc
multo deformius, quod ea que te inspicere, nedum iudicare
nolui, iudicas, licet illius criminis Panormitaquoque affinis sit.

Publicasti itaque opus meum invito me et per urbes alligatum
cum carnifice dimisisti, idest accusatione tua. In quo illud magnopere
demiror, et si nihil de tam perversa mente demirandum,
cum ad me scribantur libri illi accusatorii, non ad me, qui reus
agor, eos mitti, sed ad alios, quo prius reus peragerer quoque
prius condemnarer (siqui modo condemnare velint altera parte
non audita) quam audirer. Qua in re isti, ne ob improbitatem
suam nimis sibi placeat, vicem reddam.

1.5.

V. Hactenus de infandissima adversariorum mente, qua ad
me confodiendum incubuerunt, dictum sit. Nunc superest videre
an vere confoderint, an ut ipsi confodi possint obnoxios
se oportunosque prebuerint. Itaque, ut illinc unde accusator
exorsus est ordiar, ad confutationem obiecte mihi imperitie
venio, dum meminerint legentes non cum uno mihi, sed cum
duobus esse certamen, scytha et afro. Quis crederet tam
disiunctis patria hominibus, qui pariter, ut docebo, tela conficiunt,
alter propalam, alter ex abdito, sive alter a fronte, alter
a tergo? Venio autem ea prefatione ut non recusem quin omnia
pro veris habeantur si vel unum verum sit et nisi vicissim quadruplum
in eis peccatorum probavero quam ipsi obiecerunt.
«Quos putarem forte negligentia quadam cecidisse, nisi
scirem a te sepius in huiusmodi rebus erratum esse, quem, me
teste et contradicente, defendere non puduerit nec a ‘pendo’,
‘pendis’ preteritum ‘pependi’, sed ‘pendi’, nec a ‘frigeo’, ‘friges’
‘frixi’, sed ‘frigui’ fieri.» Primum videte hominis eximiam
stultitiam, sive malumus ut in Fatuo dicere fatuitatem, qui ait se
teste id factum esse eodemque contradicente. Idem ergo potes
et testis esse et actor? Tu tibi de te et contra adversarium postulas
haberi fidem? Non hoc in aliquo meorum operum dictum
est, non rege, non cetu hominum, non paucis, non duobus denique
audientibus, sed te uno teste, qui et tunc contradicebas et

nunc accusas? Quod et si verum fuisset, tamen plus quam stultissimum
est id obiicere, et quidem primo loco, quod probare
non possis. Ubi quantopere mentiaris (et si amicum est tibi
mentiri) vel hinc probari potest quod, ut de primo verbo respondeam,
nonnunquam aliis in libris ‘pependi’ a ‘pendo’ et
hic in secundo historiarum sum usus, sicut ipse testaris. Et
nihilominus nemo est qui libros veterum legit quin evolverit
Salustium, cuius hec verba sunt: ‘Et quas victi ab hostibus
penas metuerant, ipsi volentes pependere.’ Taceo ceteros apud
quos idem reperitur, a me diligentissime lectos cum de elegantia
lingue latine composui, quod etiam omnium artes precipiunt.
At a ‘frigeo’ ‘frigui’ fieri non precipiunt, nec eo auctores
utuntur, sed ‘frixi’. In hoc nescio mendacium ne potius obiiciam,
an stultitiam. Si enim legit meminitque in Elegantiis a me
scriptum a ‘frigeo’ et ‘frigesco’ ‘frixi’ fieri, mendacium dixit,
seu, quod turpius quidam volunt esse, mentitus est; sin nescivit,
stulte vel alicui dicenti credidit, vel ex me audisse se opinatur,
si modo ex animo loquitur et non dolo. Nam ex me audisse
qui potuit contrarium eius quod scripsissem? Cuius operis
plus quam centum exemplaria multis iam annis conscripta
calumniam hominis coarguunt. At ‘frigui’ quoque fieri confes
sus sum. Scribendo ne? At tu de scriptis meis non sentis. An
loquendo? Si apud alios, nihil habes preter auditum, quod nunc
in accusando sequi calumnie est, sin apud te, mentiri convinceris,
cum, a me semel ratione superatus quam mox proferam,
non fueris ad certamen reversurus nisi te fatuum plane et plus
quam pertinacem iuvet ostendere. Habes igitur, Fatue, quod
est accusatori maxime optandum, presertim ei qui probare non
potest, confitentem reum, sed ita confitentem ut stultitie sit hoc
obiecisse, peritie argumentum non negare. Lege Priscianum in
undecimo dicentem: «Pleraque tamen neutrorum secunde coniugationis

in ui divisas desinentia preterito deficiunt in supinis,
ut ‘horrui’, ‘rubui’, ‘tepui’, ‘ferbui’, ‘senui’, ‘egui’, ‘frigui’, ‘rigui’,
‘durui’, ‘stupui’.’ Hunc tu locum, grammaticorum columen,
non legeras, hunc ego contra te, si vera controversia inter nos
fuisset, attulissem: sed mentiris fuisse. At non sunt usi
auctores ‘frigui’. Immo, si queras, fere ne ‘frixi’, sed in composito
‘refrixi’, ‘perfrixi’. Neque ipse usus esse dicendus sum, qui
cum de grammatica loquerer illud exempli loco attigi, dicens
incohativa mutuari preteritum a primitivis, ut ‘calesco’ ‘calui’,
‘tepesco’ ‘tepui’, ‘frigesco’ ‘frixi’ vel ‘frigui’: ut pessimi hominis
sit me sic locutum velle reprehendere. Eo quidem magis quod
‘frixi’ a ‘frigo’ videtur proprie proficisci, cuius supinum erit
‘frixum’, siquidem ‘frixum cicer’ legimus et alia huiusmodi.
An ‘frigo’ negas reperiri? Audi Plinium libro duodevicesimo:
‘Greci perfusum aqua ordeum siccant nocte una et postero
die frigunt, dein molis frangunt.’ De quo cur Priscianus non preceperit
ipse viderit.
«Et a ‘parco’, ‘parcis’ ‘parcitum’ et ex eo ‘parciturus’
participium trahi. In qua quidem heresi te adhuc perstare deprehendi
in hoc tuo preclarissimo opere.» Cur dissimulas
quamobrem, quo ve modo altercatum inter nos est de isto verbo?
Cur ita nude rem incredibiliterque proponis, scytice orator?
Sed de eo superius in rei narratione satisfeci ut hic nihil tibi
respondere debeam, nisi te ubique tui similem esse, qui, cum
a me in hac ipsa disputatione fueris confutatus, tanquam tu
victor inde discesseris insultas, greco verbo utens, quod apud
Paradoxa Ciceronis inventum, cum non intelligas, prave, ut
alia infinita, posuisti. Ille enim de Catone loquens sic ait:
Estque in ea heresi que nullum sequitur florem orationis neque
dilatat argumentum.’ De Stoicorum loquitur Cicero secta,

que grece dicitur ‘heresis’, quod nomen tu pro opinione accipis,
quippe meam huius vocis opinionem reprehendis, non aliquam
sectam.
«Preterea ‘sisto’, ‘sistis’ ‘statum’ supinum facere.»
En stilus limatus tersusque! Quid attinet dicere a ‘pendo’, ‘pendis’,
a ‘frigeo’, ‘friges’, a ‘parco’, ‘parcis’, a ‘sisto’, ‘sistis’?
Quasi vero non intelligatur quod verbum sit ex prima persona!
Pueros te adhuc docere existimas, qui nisi adiuncta secunda
persona nesciant cuius sint hec verba coniugationis: quod
apud iam doctos cum loquimur scribimus ve facimus in verbis
ancipitibus, ut ‘lego’, ‘legis’ – ‘lego’, ‘legas’, ‘appello’, ‘appellis’ –
‘appello’, ‘appellas’, ‘colligo’, ‘colligis’-‘colligo’, ‘colligas’, ‘educo’,
‘educis’-‘educo’, ‘educas’; at in tuis istis verbis non est
prima positio nisi singulorum verborum, ideoque nec in loquendo,
nec in scribendo ambigua.
«Cum, auctore Prisciano, nullum ex eo neque ex ‘sterto’
oriatur supinum dicaturque ‘status’, ‘stata’, ‘statum’, eodem
Prisciano teste, a ‘statum’, ‘statu’, eius verbi supino quod est
‘sto’.» Priusquam de re ipsa respondeo quam hic minime
probabiliter refert, ut multaquoque alia peccat, nonnihil, ut
modo feci, de loquendi ineptia dicam ipsius correctoris. In eo
ubi voluit elegantius loqui infantius locutus est. Quid sibi vult
‘eius verbi quod est ‘sto’? Nonne sic loquens fateris ‘statum’,
‘statu’ ab alioquoque verbo fieri quam a ‘sto’? Siquidem
non nisi in ambiguis dictionibus ita loquimur; quale est nostrum
in Elegantiis ex Aulo Gellio: ‘Mei te rogandi et tui mihi respondendi:
‘mei’ hoc in loco Plautus non ab eo dixit quod est ‘meus’,
sed ab eo quod est ‘ego’.’ Vides ut in ‘mei’ quod ancipitem
significationem et originem habet Aulus Gellius dixit ab eo,
sive eius pronominis, quod est ‘ego’, cum esset aliud pronomen

unde etiam ille genitivus oriretur. Igitur tu necesse est
doceas quo ex alio verbo quam ex ‘sto’ oriatur supinum ‘statum’,
‘statu’. Atqui hoc ipsum negas. Ergo tecum tuaquoque confessione
dissentis. Sed non est quod timeas: te enim ego, quem
tibi fingis inimicum, sublevabo doceboque ex alio etiam verbo
fieri ‘statum’. Ait preterea ‘auctore Prisciano’, cum sciamus
Priscianum ceterosque grammaticos et prope omnes artifices
ab aliis petere preceptorum suorum, non ipsos habere auctoritatem,
hoc est non esse auctores, ideoque que tradunt ea omnia
superiorum testimoniis confirmare. Quod siquando locos aliquos
rationibus probant, tunc ipsam eorum rationem sequimur,
non auctoritatem. Ac ne teste quidem Prisciano recte dici
affirmarim, nisi siquid ait ille se apud eos legisse quos ipsi non
legimus, quale est quod apud hunc invenimus ‘teste Capro’,
‘teste Diomede’, ‘teste Donato’; sed quia sic Priscianus multique
alii loquuntur, dicamus eiquoque licere. Nunc ad sententiam
Prisciani revertamur; cuius hec verba sunt: ‘In ‘sto’
unum ‘sisto’, cuius preteritum quando activam habet significationem
tam in simplici quam in composito deficit, quando absolutam
et similem ‘sto’ verbo commune cum eo habet preteritum,
ut ‘resisto’, vel ‘resto’, ‘restiti’.’ Paulo post: ‘A ‘stertui’ enim supinum
non inveni, nec a ‘sisto’.’ Aperi, Fatue, aperi tuum
istud vastum et agreste quiddam ac rude et barbarum sonans os
atque oblatra mihi reclamaque Priscianum impugnanti, sicut
apud regem reclamasti. Ubi victus cum fueris, rebellas ac prostratus
in terram surgere conaris de genuque pugnare, invidia
vesanus et rabidus, ut appareat te non de ‘status’ participio,sed
de ‘status’ conditione pugnare. Prius tamen Prisciano me
purgatum volo, quod adversus eum locuturus sum. Ego vero,

Prisciane, nihil admodum quod precepta tua convelleret, duntaxat
in hac parte, dicere constitueram; nunc quicquid dixero
istis assignato, qui initium introduxerunt non tam ut te protegant
inducti, quam ut me impugnent tuis, nisi fallor, vestigiis
insistentem. Ut enim tu de lingua latina optime meritus es, sic
ego, quod cum bona venia tua dictum sit, pro mea virili mereri
studebo. Ais‘sisto’ quando activam significationem habet
preterito defici, supino etiam quando absolutam. Cur ita? Quia
non invenisti. Sententiam igitur mutes oportet ubi inveneris,
indicatis tibi per me in quibus utrunque invenias locis.
Celsus iurisconsultus apud Iustinianum libro quadragesimo
quarto Diggestorum scribit, titulo de stipulationibus et verborum
obligationibus: ‘Si ita stipulatus fuero te sisti et nisi steteris
hippocentaurum dari, perinde erit atque si te sisti solummodo
stipulatus essem’. Et eodem loco Paulus: ‘Ita stipulatus sum
te sisti certo in loco, si non steteris, quinquaginta aureos dare
spondes’. Hoc de preterito activo. De passivo autem, cuius
fons est supinum, idem libro secundo de divisione rerum et
qualitate: ‘Si plurium servorum nomine iudicio sistendi causa
una stipulatione promittitur, penam quidem integram committi,
licet unus status non sit, Labeo ait, quia verum sit omnes statos
non esse.’ Et aliis etiam locis participium passivum a ‘statum’
supino, de quo lis nostra est, licet reperias in iure civili,
cuius iuris caput Duodecim Tabule ita scriptum habent, teste
Cicerone atque Varrone, ‘dies status cum hoste’; quem
locum quidam legunt ‘statutus’, quasi ‘constitutus’, sic legendum
negante Plauto in Curculione:
Quo te hoc noctis dicam proficisci foras
cum istoc ornatu cumque hac pompa, Phedrome?

Quo Venus, Cupido imperat suadetque Amor:
si media nox est sive est prima vespera,
si status, condictus cum hoste intercedit dies,
tamen est eundum quo imperat ingratis.
Que verba Festus Pompeius exponit cum inquit: ‘Status dies
vocatur iudicii causa constitutus.’ Nec non in eadem pene verba
Macrobius. Iam vero ‘stator’ ab eodem nascitur fonte, ut
apud Livium ‘Iuppiter stator’, videlicet a sistenda, vel, ut
apertius dicamus, a stata fuga Romanorum. Quod non minus
lucide Cicero declarat inquiens: ‘Tu Iuppiter, qui iisdem quibus
hec urbs condita est auspiciis a Romulo es constitutus, quem
statorem huius urbis atque imperii vere nominamus.’ Et alibi:
‘Teque Iuppiter stator, quem vere huius imperii statorem maiores
nostri nominaverunt.’ Certe a ‘sto’ non diceretur stator
urbis et imperii, cum natura huius verbi repugnet. Ergo
erit a ‘sisto’ et quidem significationis active, quasi firmator urbis,
stabilitor imperii; unde ‘state res’ que firme sunt ac stabiles et
certo suoque tempore sepius redeuntes, ut idem Cicero de responsis
aruspicum, que verba Valerius Maximus in principium
operis sui transtulit: ‘Maiores nostri statas solemnesque cerimonias
pontificum, scientia rerum bene gerendarum’ et reliqua,
‘statas’ atque ‘solemnes’ pro eodem pene accipiens. Nam
solemnes frequentissime legimus pro fixas et, ut sic dicam, anniversarias
etiam febres morbosque ut statos ita solemnes, quod
certo ac rato tempore hominem repetant. Unde Pompeius Festus
exponens inquit: ‘Solemnia sacra dicuntur que certis temporibus
fiunt.’ Age vero, quid aliud exemplum melius quam
Ciceronis pro Milone, ubi eadem verba sunt de quibus nostra
extitit controversia, que nusquam prave scripta reperiuntur?
‘Lanubii stata sacrificia nosset’. Quod congruit cum illo apud

Ovidium de Fastis: ‘Et stata sacra facit’, Pompeioquoque Festo
exponente: ‘Stata dicebantur sacrificia que certis diebus fiebant.
Cato: Sacra stata, solemnia sancta servasti.’ Ideoque legendum
apud Tusculanas questiones libro primo: ‘Solemne et statum
sacrificium’, non ‘statutum’. Ita apud Livium illud, de quo
rege disceptante contendimus. Quod cum ita sit, profecto
optinui palmam liquetque vos et tunc iniuste contendisse et
nunc me improbe accusasse. Adde ex abundanti, ut materie
satisfaciam plenius, quod Priscianus ipse Lucani verba ponit:
‘Stata tempora flatus’, quasi constituta et non aberrantia unquam
a suo ordine, quale est apud Livium: ‘Et fretum ipsum Euripi
non septies die, sicut fama fert, temporibus statis reciprocat,
sed temere in modum venti nunc huc, nunc illuc verso mari’
et apud Plinium patrem titulus ‘De statis tempestatibus’
et alibi milies, et apud Plinium filium epistola ad Licinium; ait
enim de fonte quodam sic: ‘Ter in die statis auctibus ac diminutionibus
crescit decrescitque’ statimque: ‘Ille certis dimensisque
momentis vel suptrahitur, vel assurgit’ et iterum paulo
post: ‘Per quasdam obluctantis anime moras crebris quasi singultibus
sistunt quod effundunt.’ Vides ut aperte hic auctor
ostendit a ‘sistendo’ fieri ‘statum’. At enim Priscianus vult
hoc non a ‘sisto’ fieri, sed a ‘sto’. Vult ille quidem, sed nec a
‘sto’ venire docet, nec a ‘sisto’ non venire, cum ratio hoc velit,
tum quam dixi, tum vero hec quod ‘statum’ a ‘sto’, siquid
probat analogia sui derivativi ‘staturus’, habet primam longam,
hic brevem, ut a ‘sisto’ venire dubium non sit. Verum quid
rationes consectamur cum tot tantorumque scriptorum assit
auctoritas? Ideo ad reliqua pergamus.
«Illud vero est omnium vitiosissimum quod dicis ‘horresco’
‘horrui’ preteritum mittere et incohativa preteritum habere,
cum solum ‘descisco’, auctore Prisciano, preteritum ‘descivi’

faciat, quod tamen, et id est verisimilius cum cetera eius
forme verba preteritis careant, a ‘descio’ magis fieri putat.»
Ubi tecurn aut quando de isto verbo contendi? Non respicis,
Fatue, nequaquam te loqui apposite ad faciendam fidem? Nam
si tecum hac de re contendissem, profecto non alia quam que
scripseram protulissem eaque defendissem: que te nunc potius
quam verba mea, que negari impune possunt, redarguere decebat.
Itaque si meum de elegantia opus legisti, quid ita
de incohativis a me ais dictum, quasi non scripserim? cur rationes
meas non refellis? cur non evertis omnium scriptorum auctoritates?
Nec de preterito tantum, sed, quod maius multo
est, de significatione: ubi probavi nullum quod dicitur incohativum
significare incohationem, quod ne Priscianus quidem ipse,
si excitetur ab inferis, vel refellere possit, vel negare audeat.
Sin non legisti, quid tibi faciam, nisi ut iubeam ire ad ipsum
opus ut sciam velis ne posthac desistere an litigare? Et tamen
breviter sic habeto. ‘Horrui’ si ab ‘horreo’ veniret significaret
idem quod ‘horridus fui’, quod falsum est, cum significet
idem quod ‘horridus factus sum’ talisque aliquandiu permaneo.
Ergo ab ‘horresco’ descendit, quod significat ‘horridus fio’, ut
‘acesco’ ‘acidus fio’, cuius preteritum est ‘acui’, idest ‘acidus
factus sum’, non autem incepi talis esse, quod ad significationem
incohativi, aut ‘acidus fui’, quod ad primitivi confutandam
attinet; cuius ipsum primitivum ‘aceo’ me legisse non memini,
sicut nec ‘saneo’, cuius derivativum ‘sanesco’ posuit Cornelius
Celsus sepe, ut ibi: ‘Arteria incisa neque coit neque sanescit’,
idest sana fit, vel sanatur, non autem incipit esse sana; et
apud Columellam et Plinium ‘herbescit’, ‘arborescit’, ‘grandescit’
et alia complura quorum nec primitiva usquam leguntur,
nec significatio est incohativa. At enim tu ais Priscianum

velle unum ‘descisco’ habere preteritum ex incohativis. Desino
pluribus in illum argumentari, qui si foret in rebus humanis
non contra me hoc in loco sentiret, sed contra te. Quid est
quod tu aut facias incohativum ‘descisco’, cum non facias suum
simplex, aut si hocquoque facis, preterito prives, quod est ‘scivi’
et inde ‘scitum’, ex quo ‘plebiscitum’? Negas? Audi verba Legis
duodecim tabularum: ‘Creatio magistratuum, iudicia populi, iussa,
vetita, cum suffragio eo sciscentur, optimatibus nota, plebi
libera sunto.’ Et mille in locis legimus ‘plebs sciscat’, ‘plebs
scivit’. At hoc preteritum a ‘scio’ mutuatum est. Esto: et
si alius significationis est ‘scivi’ a ‘scisco’, alius a ‘scio’. Cur non
etiam ‘descivi’ a ‘descio’? An quia ‘descio’ non reperitur? At
istud contra superiorem tuam rationem facit. Sed, ut ita sit,
fateare necesse est ‘conscisco’, ‘ascisco’, ‘rescisco’, que eiusdem
nature sunt, habere sua preterita ‘conscivi’, ‘ascivi’, ‘rescivi’.
Quod si adhuc in sententia ac pertinacia permanes, ito, ut
dixi, ad Elegantie opus, ubi latius ista disserui; sin vero ne sic
quidem acquiesces, perge et moribus tuis utere, dum scias te
non posse mihi refragari, nisi doctis omnibus a quibus illi
probati sunt libri refrageris, precipueque Guarino, quem
preceptorem tuum facis, atque Aurispe, qui primi de laudibus
ad me operis illius scripserunt; quorum alter inter cetera
inquit ut Pallas olee fuit inventrix, ita me inventorem esse elegantie
lingue latine (quale quiddam in alio opere fecerat, ad me
scribens his verbis: ‘Laurenti laurea et Valla vallari corona ornandus
es’), alter cum multa alia, tum vero illud se permultum
argenti ex opere meo si voluisset potuisse lucrari. Sileo Leonardum

Arretinum ceterosque, ne cui forte preter necessitatem cause videar velle gloriari.

1.6.

VI. «Sed his omissis, ad operis tui disquisitionem veniamus.»
Bene tibi habent principia, strenue tibi prelusio acta est.
«Quod maiori cura et studio excogitasse et confecisse te
verisimile est quam ea que disputationis causa aliquando in
medium protulisti.» Disquirere opus meum vis, quasi non
possim tua verba vicissim ego disquirere atque rimari! Ego vero
et in superioribus rimatus sum et in sequentibus sic rimabor
ut nulla prorsus rima me fallat: itaque ut superius te volentem
percutere percussi prior, ne dicam tot vulneribus sauciavi, ipse
adhuc, ut spero, absque vulnere, sic nunc toto irruentem impetu
preveniam et ut confido vulnerabo. Quero enim nunquid
accurate an incuriose ista verba protuleris ‘que disputationis
causa in medium protulisti’? Quorum verborum, idest ‘proferre
in medium’, hoc significatum est aliquid non dissimulare, sed
ex animi conscientia quadam in commune proferre, qualecunque
sit aliis cognoscendum ac iudicandum. Neque enim preceptor
apud discipulos, aut disputator apud eos quibuscum
disputat, docendi aut vincendi causa, quid profert, sicuti tu ais,
dicitur ‘proferre in medium’. Adde quod vis ea que in disputando
dixi excogitasse et confecisse. An non ita sunt tua verba
intelligenda ‘quod maiore cura et studio excogitasse et confecisse
te verisimile est quam ea excogitasti et confecisti que disputationis
causa aliquando in medium protulisti’? Quid est istud
‘confecisti disputandi causa’? Agnoscis non esse verba eruditi
et qui alios ut ineruditos possit incessere.
«Ut quo ingenio qua ve doctrina sis et eloquentia a doctis
hominibus iudicari possit.» Superius de indoctis loquebaris,
quos a me decipi aiebas, nulla habita mentione doctorum, cum

illa adderes: «Ut posthac fallere indoctos homines ista futili
vaniloquentia et loquacitate desinas»; nunc oblitus quid dixeris,
de doctis solum facis mentionem, quos, o cerebrum fatuum,
docere vis, quasi vero sine te preceptore nequeant docti de ingenio
meo doctrinaque iudicare.
«Quod opus dicere non potes a te non esse editum, cum
illud iam regi optuleris et in eius bibliotheca iampridem reponendum
dederis.» Cur non inquisti ‘quod opus dicere non
prodest tibi a te non esse editum, non emendatum’ (id quod in
quarta facis invectiva), sed tantum inquis ‘dicere non potes a
te non editum’, quasi inquias ‘si forte respondebis a te non esse
editum’? Ergo nondum sic responderam: quo patet te prius
contra me scripsisse hec quam ulla a me contumelia affectus
esses. Sed ut, omissa iniurie materia, presenti obiectioni
respondeam, quam verum est proverbium illud ‘conscientia mille
testes’! Quia scis non esse editum, ideo ad sic loquendum inductus
es. Edideram. Cur non ab aliis commodato accepisti?
In bibliothecam reponendum dederam. Cur non ab rege legendum
petisti? Sed quid argumentis colligo quod regis pronuntiatione
finitum est?
«Primo autem loco quod ad elegantiam, secundo quod
ad dignitatem historie et ad artem pertinet errata tua demonstrabo.»
Non de dignitate orationis, qua de et elegantia Cicero
adhuc iuvenis precipit, sed de dignitate historie loqueris.
Esto, lapsus sis: de dignitate que pars elocutionis est dicere volebas,
aut supervacuum est illud ‘historie’. Atque ut hic superat,
ita illic verbum deest. Ais enim ‘artem’, quasi sine apposito intelligatur
oratoria. Est ne hic purus et integer sermo? quod tu

in me requiris, inquiens: «In operis tui titulo, qui esse
debet omni vitio purus et integer, sic scribis.» Agnosce
hicquoque quam pure dixisti et integre. Non scribo titulum,
sed in titulo. Quid in ipso scribo? Nempe titulum. Quid hoc
sermone minus purum? Quanquam que pars operis esse debet
non omni vitio pura nec integra vel minus quam titulus?
Quid? Illud integre dicitur quod verba ista que mox reprehendis
ais tituli esse, cum longe absint non modo a tituli natura,
quod sunt plus quam sexaginta numero, ut ipse scis,
verum alia in pagina scripta sunt quam qua historia incipit
una cum titulo, qui hic est: Gesta Ferdinandi regis; est autem
pagina hec nuda preter quam subscripto circulo quodam velut
orbis terrarum tumultuarie facto.
«Tres libri historiarum Ferdinandi que gessit. Ut omittam
hoc loco quod ad explanationem attinet, in latinitate abs te
vehementer peccatum est: antecedenti enim, quod est feminini
generis, relativum, quod est neutri generis, reddidisti, quod
etiam turpe esset puero prima elementa discenti.» Stultitia
vestra singularis facit ut non maligne vos facere existimem, malignitas
ut non stulte: sed quia omnis malus stultus, stultitie vos
pariter ac malignitatis accuso. Stultitie quidem quia vitio datis
quod non vitiose dictum queat defendi, accipiendo non feminini
generis relativum, quasi ad historias referatur, sed neutri, subintellecto
antecedente, quod est ‘eorum’, ut sit ‘earum rerum
quas gessit’. Malignitas autem quod non modo mentimini
de nomine ac loco tituli, ut dixi, verum etiam disiungitis que
iuncta sunt et que disiuncta copulatis. Nonne, spurcissimi delatores,
punctum intercedit inter quatuor priora verba et sequentia?
Nonne ipsum ‘Que’ maiuscula littera scriptum est,
tanquam principium sequentis orationis, que hec est:

‘Que gessit
et antequam rex esset et factus rex’

et reliqua, ut ipse est indicio
codex? quasi superior exponeretur oratio: ‘tres historiarum libri

Ferdinandi’, id est ‘gesta Ferdinandi’, sive ‘ea que gessit ille
et antequam rex esset et factus rex’. Nam historie etiam
gesta dicuntur quia in eis gesta continentur, ut siquis legens
Livium nihil intersit an gesta Romanorum se legere dicat, an
historias Romanorum. Verum ineptum sit pluribus ad ineptias
respondere.

«Europam tertiam orbis terrarum esse partem fere traditum
est, eamque Africa haud multo maiorem quam Asia minorem.

Magistrum
te grammatice profiteris et ignoras hoc latine dici non
posse; ut enim dicimus ‘Cesar quam Pompeius felicior fuit’, sic
dici necesse est, si infinito uti volumus quod ante se quartum
casum postulat, ‘Dico Cesarem feliciorem fuisse quam Pompeium’.»
Aut ego tardus sum, aut mei Aristarchi dormitant.
Quid enim attinet de infinitivo et accusativo loqui? Ad
hec quid simile vestro exemplo cum verbis meis? Preterea nihil
aperte reprehensionis affertis. Id tamen significare videmini
uno mihi comparativo fuisse utendum, ut uno vos usi estis in
emendando. At Priscianus non vetat duo committi comparativa
in suo precepto, utens hoc exemplo: ‘Tam iustior quam
felicior Eneas Hectore fuit’; qui si dixisset ‘Tam iustior Paride
quam felicior Hectore fuit Eneas’, nihil admodum a superiore
forma recessisset, quale fuit illud nostrum, quod paulo post
sequitur:

‘Petrus multo maior ceteris fuit, tanto minor Maria
quanto maior Helianore sororibus.’

Quem locum si probavistis
non reprehendendo, et hunc probatum vobis iri necesse
est. Qui nequaquam insolentior modus loquendi est quam ille
quem idem Priscianus eodem in loco affert pro exemplo Ciceronis
in Philippicis: ‘Quis interpretari potest, impudentior ne,
qui in senatu, an improbior, qui in Dolabellam, an impurior,
qui patre audiente, an crudelior, qui in illam miseram tam
spurce, tam impie dixeris?’, aut ille Livii: ‘Eo magis ruere in

suos belue tantoque maiorem stragem edere quam inter hostes
ediderant, quanto acrius pavor consternatos agit quam insidentis
magistri imperio reguntur’, aut ille Cornelii Taciti: Callistus
priorisquoque regie peritus et potentiam cautius quam
acribus consiliis tutius haberi perstitit.’ Sed quid plura in vos
magis dormitantes quam loquentes?

«Horum lingua similior est mediterraneis Castellanis quam
Catalanis aut Valentinis.

Magis latine si dixisses ‘quam catalane
aut valentine’, quoniam subaudis hngue, non hominibus aut
linguis.» O Fatue, cum dicitur catalane aut valentine
quomodo subaudiri potest hominibus, idest numerus pluralis?
At dicere volebas ‘quoniam hic quidem subaudis lingue, ibi
vero hominibus’, et ideo es fatuus, quanquam necdum scio
quid dicas. Subauditur ne an non in meo sermone ‘hominibus’?
Ais? Quid ergo inquis ‘quoniam subaudis lingue, non
subaudis hominibus’? Negas? At istud omnem superat stultitiam,
cum adeo subaudiatur, ut iam pro supervacuo propemodum
habeatur apponi nihilque differat an dicatur Romani an romani
homines. Atqui significare volebas linguam lingue, non
hominibus similem a me fuisse dicendum. I nunc et alios parum
pure, parum integre, parum latine locutos accusa, qui tam inquinate
loqueris. ‘Magis latine, inquis, dixissem’. Non igitur
preter latinitatem dixi, sed poteram latinius. Ita ne? Non hoc
satis est tibi, presertim in opere nondum castigato et expolito?
Quis unquam ita totus ex odio et invidia factus hoc cuiquam
crimini dedit? Ex quo quidem quantopere caninam eloquentiam
exerceas in me datur intelligi; ex eo autem quod subiungam,
quam vere arguas. Cesar ita inquit: ‘Quoniam ad hunc
locum perventum est, non alienum esse videtur de Gallie Germanieque
moribus et quomodo differant he nationes inter se proponere.
Cur non dixit ‘Gallorum Germanorumque’? Nunquid
Gallia et Germania que loca sunt mores habent? Cur nationes,

quod nomen ‘homines’ significat, cum locorum nominibus confudit?
Quod ego non facio, qui linguam hominum cum ipsis
hominibus misceo. Ceterum, ut hanc pecudem doceam,
exempla repetam ex Elegantiis, ubi de hac re trado precepta:
‘Tu maiorem laudem assecutus es patre tuo tuisque maioribus,
quasi laus tua sit maior quam tuus pater et non potius quam
patris laus. Virgilius:
Non secus ignipotens, nec tempore segnior illo.
Cicero: ‘Maiorem opinione omnium cepi dolorem’, quasi maior
sit dolor quam opinio et non potius quam ille dolor quem omnium
opinio fert me habere: quod sermonis genus habet nescio
quid plus latinitatis et elegantie. Et tu, perversissime, vis
me qui sic locutus sum minus latine locutum.
«Quibus ob spem potiundi oppidi hactenus par citum erat.
Nunquam ulla ratione abduci a pertinacia tua poteris quin perstare
in eo velis ut ‘parco’, ‘parcis’, contra Prisciani auctoritatem
et omnium veterum ac iuniorum usum, ‘parcitum’ supinum
faciat, cum a ‘parsi’, ‘parsum’, a ‘peperci’ vero nullum oriatur
supinum.» Immo vero tu nunquam poteris abduci neque
a pertinacia quin auctoritatem Hieronymi arte et analogia fulctam
nullam putes (nam Prisciani, ut ostendi, nulla est), neque
a temeritate, qui mihi libertate doctos consulendi de hoc vocabulo
interdicis, supra quod solitam notam aspexisti que te ab
ista temeritate retinere debuerat. Nunc postquam tibi respondi,
te invicem interrogo. Quid opus fuit addere ‘tua’? quasi
possim abduci ab aliena pertinacia. Quid etiam addere ‘quin
perstare in eo velis’? quasi non satis esset ‘abduci a pertinacia
poteris, qui perstare in eo velis’. Cur etiam Priscianum sequi
malueris dicentem: ‘Quanto iuniores tanto perspicaciores’ quam

ceteros qui ‘iuniores’ accipiunt in etate iuvenili positos, ut ‘seniores’
in senili? Igitur novos recentesque debueras aut alio
(multi enim sunt) modo dicere. Et sperabas me, quod Priscianum
non utique sequar expavescere fateri, qui te, quod illum
sequaris coarguere non reformido! Nec video cur hanc
reprehensionem tot aliis ordine prioribus prevertendam putaveris,
circiter e medio libro traductam. Quominus dubitabo
unam et ipse nec longius quatuor gradibus prevertere, non
ferens incredibilem etiam in homine cerebroso vesaniam ut
carpere audeat que a me scripta non sunt.

«Ut dimidium regni, qua parte ad hostes obiectum est, velut
fiduciarum pignus cedat.

Fidei, non fiduciarum a te dicendum
fuit: fiduciam enim non pro fide, sed animi fortitudine a sanis
hominibus usitatum invenies, grammaticorum princeps.»
Quenam sententia eliceretur, malefice scytha, ex his verbis velut
‘fiduciarum pignus’, si sic scripsissem? Legisti ne in illo
tu codice ‘pignus’? quod scriptum non erat. Legisti ‘fiduciarum’,
quod scriptum erat ‘fiduciarium’. An non aperte scriptum
erat et quidem mea manu suprascriptum, cum librarius omisisset?
Neque est quod te errasse in legendo causeris, quod aperte
lucideque scriptum est. Nam vere possum in hoc gloriari
(si in minimis gloriari fas est), cum plurimi in figuris elementorum
ducendis me antecellant, vix tamen aliquem planius, apertius,
distinctius scribere. An fortassis ipse lapsus sum in scribendo?
Nec verisimile est in uno verbo, cum presertim genitivos
plurales prime ac secunde declinationis * figura semper
scribam, ut tertie nunquam, et testis est ipse codex eritque
perpetuo, quem non modo quam plurimis ostendi, sed iis etiam
quos certum haberem utrique falsario renuntiaturos, quanquam,
ut aiunt, glorie sibi ducit calumniari, utens ea sententia que est in Virgiliano versu:

Dolus an virtus, quis in hoste requirat?
Neque enim solum que scripta sunt non legit, sed etiam que
sunt scripta non legit, ut eodem tempore adiiciat et demat. Nam
sic scriptum erat:

‘Ut dimidium regni, qua parte ad hostes obiectum
est, velut fiduciarium ditioni ac procurationi Ferdinandi cedat’

Imitatus enim sum Titum Livium qui ait: ‘Nabidilleam Lacedemoniorum
tyranno velut fiduciariam dare ut victori suo restitueret’
et rerum Cesaris commentarium: ‘Paratam omnem multitudinem
esse, confectam tedio puelle fiduciario regno, dominatione
crudelissima Ganymedis ‘et iterum: ‘Obstrictum fide,
eoque esset officium legati, qui fiduciariam operam optineret’;
et in iure civili: ‘Fiduciaria tutela’ et in Caii Institutionibus: ‘Fiduciarius
pater’ et in Sententiis Pauli: ‘Res fiduciaria’. Sed
quia de iure civili fecimus mentionem, quis C. Aquilius aut
Sulpicius aut Scevola alius ve qui his successerunt iurisconsultorum
torum tam scite ac perfecte diffinire te docuit: ‘fiduciam pro
animi fortitudine usurpari a sanis’, idest a tui dissimilibus? An
cum imperator in militibus, negociator in pecuniis, mulier in
forma fiduciam habet (sicut tu in mendaciis qui sunt milites tui,
in furtis que sunt pecunie tue, in dolis que est formositas tua)
animi fortitudinem habere dicetur? Minime. Quia maior etiam
sine his, quam cum his fuerit animi fortitudo. Nec tu fortis
fuisti, qui tantam fiduciam habuisti in tua malitia nunquam codicem
meum in manus meas reversurum. Ideo etiam quod sequitur,
quitur, ut ad tuum ordinem redeam, eadem fiducia depravasti.

1.7.

VII.

«Res primo prospere ire, neminem predatoribus cum armis
obviam se ferre, pastores et eos raros ad primum incursum diffugere.

‘Ne hoc quidem tacebit Parmeno’. Est enim maximum
vitium et puerilis error. Que enim per nominativum casum efferre

debuisti ea contra per accusativum protulisti. Sic enim latine
dicendum fuit: ‘Res enim primo,’» et cetera. Finxisses
saltem rem apud eos qui legerent credibilem. Taceo quod istud
ipsum ego precepi, debere nominativum dari huiusmodi infinito
quod vim habet imperfecti temporis indicativi, quod, ante Priscianum
Diomedemque ac ceteros grammaticos, Quintilianus,
quem prope ad verbum teneo, de figuris verborum tradiderat;
desinam cetera de coniectura loqui. Nonne plus decies isto
loquendi modo in ipsis historiarum libris usus sum? Mentior
nisi tu,
barbaro potitio stultior,
ut ait Plautus, unum illorum locorum in alium usum repetisti,
‘Nostri stupere, dolere’, de quo posterius faciam mentionem.
Quod si hic somniculosa stultitia imperfectam orationem,
sicut proxime, reliquisti, cum ita a me scribatur ‘diffugere vident’,
id ego cordi tuo aut cerebro vitiato attribuo. Nisi, quo
tecum minus acerbe agam, incuriosius verba mea collegeras ad
reprehensionem, et in hoc et in superiore loco, que postea, recuperato
cuperato a me codice, cum illo tibi conferre non licuit. Sin,
quod verius est, malitia, optorto te collo in iudicium traho et
apud Paulum iurisconsultum convenio. Itaque velut ad presentem
Paulum ac iudicem loqui volo. Scribis, Paule, ad
legem Aquiliam corrupisse tabulas recte dici et qui eas interleverit:
possum ne contra Fatuum agere actione falsi, qui huius
testamenti mei tabulas clausi atque signati non modo aperuit,
sed etiam falso transcripsit, parte verborum omissa? Interlevisse
quidni dicendus est qui idem vitii tabulis imposuit quod qui
interlevit? Nisi fallor, falsi te Paulus, ni fatuitatem excuses,
omnibus bonis approbantibus condemnaret, cum presertim idem

scribat libro quarto in Sententiis: ‘Lege Cornelia testamentaria
tenetur qui testamentum quodque aliud instrumentum falsum,
sciens, dolose scripserit, recitaverit, subiecerit, suppresserit,
admoverit, resignaverit, deleverit’; nam hoc tu meum vel instrumentum,
vel testamentum saltem falso doloseque recitasti.
Atque iterum ait: ‘Qui rationes, acta, libellos, album propositum,
testationes, cautiones, chirographas epistolas, sciens, dolo
malo in fraudem alterius deleverit, mutaverit, subiecerit, subscripserit,
falsi pena coercetur’; huius tu criminis manifestus
es. Ut hoc loco falsarius, ita in sequentibus ineptissimus extitisti.

«Tubicines autem cum fremitus hostium ac tumultum misceri
cepisset.

Ego semper hic ‘tumultus’ masculino genere legi, tu
vero ubi hoc ‘tumultum’ reppereris nescio: sed illud magis puto
somniaveris.» Cur tute ipse, diligentie magister, in eo exemplari
quod recognovisti et manu tua emendasti, quod nunc
penes me est, te licet invito, non emendasti illud in quarta invectiva,
sive tuum, sive librarii vitium: ‘Mihiquoque persuadeo
quamvis multa correpserim’? cum scribendum fuerit ‘correxerim’
illudque a ‘correpo’ veniat, hoc a ‘corrigo’, nisi pro
‘corripuerim’ posuisti ‘correpserim’. Verum hic forte magis
abs te ipso peccatum est quam a manu oculoque erratum. Queramus
aliquid similius nostro. Inquis in secunda invectiva: ‘Miserando
conspecto’. Ubi abs te invicem quero, ubi gentium
‘conspectum’ generis neutri inveneris? Aut, si masculini vis
esse, ubi secunde declinationis? Quam inscitiam, et si inscitus
es, cadere in te non existimo, sed librarii incuria accidisse, aut
forsitan tua, duntaxat errante manu oculoque, non animo, quemadmodum
interdum lingua fit. Quod non modo cuilibet
frequenter usu venit, sed etiam Ciceroni legimus accidere solitum

ideoque scripta sua illum Tironi liberto relegenda fere tradidisse
admonitum forte aliquo huiusmodi errato quale est quod
in prima contra Verrem actione, intra primos statim versus, ut
Pedianus notat, admisit solecismum, inquiens: ‘Siquis iudices
aut eorum qui adsunt forte mirantur me qui tot annos in causis
iudiciisque publicis ita sim versatus ut defenderim multos, leserim
neminem, repente mutata voluntate ad accusandum descenderim’,
cum dicere deberet ‘ad accusandum descendisse’.
Quod si huiusmodi error in tantos viros cadit, non ignorantia,
quod absit, sed securitate quadam, ut in loco perfacili, quanto
tolerabilius erit in librario celeriter scribente et in me celerius
legente? presertim facili occasione mutandi ultimam litteram
dictionis precedentis in eam a qua inciperet sequens, quod est
usitatissimum, ut in tuis verbis finiendi eadem vocali substantivum
qua suum adiectivum sibi iunctum finiebatur. Quo
fit ut si vis me tibi tui peccati dare veniam, des invicem mihi
tu mei, siquod meum est, dum intelligas multo te stultius in
hoc labi, qui scias tua scripta in manus adversarii ventura et
illum in tali genere insecteris, quam me qui prima deformatum
opus manu ei viro privatum ostendi cuius sapientiam, non elegantiam
multam sciebam. Illud, autem, librario aut incurie
quod plane obsoletum et barbarum est assignare non potes,
in quo non semel laberis, quod subiunctivum ponis pro indicativo:
‘Sed illud puto magis somniaveris’, quod dicere debebas
‘somniasti’ (nam nemo aliter locutus est), aut adiecta coniunctione
‘puto quod somniaveris’. Sed ut suspicor cum hec diceres
vere somniabas. At etiam pergis ad ineptias.
«Per id tempus temptata. Ubique hoc participium per m
et p litteras scribis, nescius illud non a ‘temno’, sed a ‘teneo’
duci, quod supinum facit ‘tentum’ per n solam; sic etiam ‘tento’

absque p scribi debet, quod ipsa verbi significatio demonstrat.
Tentare enim experiri est, vel inquirere et verbo vel re quasi
manu tenere. Cicero in Paradoxis: Tentare volui an ita dici
possent ut probarentur’; idem in Officiis: Tentata res est ab
omni genere hominum’. Virgilius in II Eneidos:
vix primi prelia tentant
portarum vigiles.
Idem in IV:
Tentaturum aditus et que mollissima fandi
tempora.
Nam si a ‘temno’ veniret, spernere utique, non experiri aut
exquirere significaret.» Si velim huius nebulonis (cum de
hoc dico, de Panormita etiam dico) vitia in scribendo persequi,
rem faciam legentibus odiosam. Unum tantum dixerim: qui
greca ignorant, ut isti duo, eos nequaquam posse recte scribere
duntaxat ex se. Affert mihi opinionis sue hic et rationes et
exempla: ad utrunque respondebo. Ais a ‘teneo’ fieri ‘tento’
eiusque me verbi participium semper (quasi nunquam nisi participio
utar) scribere per p et per consequens cum m, que littera
non est in ‘teneo’ unde formari frequentativum hoc significatio
ipsa demonstret, que est experior et inquiro. O simia, quid
magis contrarium quam experiri sive inquirere et manu tenere?
Quod inquirimus non tenemus, manu presertim, et quod tenemus
minime inquirimus. Ut amator Clinia apud Terentium,
cum peregre ad amicam redisset, inquit:
teneo te, Antiphila mea,
hoc est non inquiro te amplius; et Livius, capto a Sabinis Capitolio,
inquit: ‘Tenuere arcem Sabini’. Sed quid in solem
lychnorum lumen inferimus? At exempla tecum faciunt? Immo
vero mecum. Per p enim et m scripta sunt. Negas? Et ipse
invicem nego sine p et m esse scripta, ut intelligas te aperte nihil
aliud quam simiam esse, qui auctores pro librariis in testimonium

citas et voce uteris, cum sit oculis opus. Siquidem
exhibenda sunt vetera exemplaria quibus, si emendate in ceteris
scripta sunt, in hoc fidem habeamus: quorum ego multa vidi
et fere omnia cum mea opinione facere. Adeo his diebus Virdecem
exemplaria vetuste littere inspeximus, in quibus erat
cum in istis ipsis versibus, tum in ceteris scriptum p littera.
Et tu, mendacio patre genitus, audes mihi inculcare exempla
tanquam tecum facientia. Confutatis obiectis, ostendam
tibi, magister sapientissime, si sine pscribendum sit ‘tento’,
aliam longe meliorem reddi potuisse rationem que sese ingerit
oculis nostris, tibi uni velut ceco obscuram. ‘Tendo’ certe facit
‘tentum’, unde ‘tentigo’, familiare Panormite nomen, et ‘tentorium’
et eius composita, ‘intendo’, ‘intentum’, unde intenti
nervi vel cithararum vel arcuum; ‘extendo’, ‘extentum’, ut Virgilius
et siquem extenta plagarum
quatuor in medio dirimit plaga solis iniqui;
‘contendo’, ‘contentum’, unde apud Ciceronem: ‘Contenta
voce dicendum’; ‘pretendo’, ‘pretentum’, ut Virgilius:
pretentaque litora velis;
‘ostendo’, ‘ostentum’, unde ‘hoc ostentum’; ‘portendo’, ‘portentum’,
unde ‘hoc portentum’; cum haud dubie ‘intineo’, ‘extineo’,
‘pretineo’, ‘ostineo’, ‘portineo’ non dicitur. Erit igitur
‘tento’ a ‘tendo’ et ab eius compositis sua derivativa ‘intento’,
‘pretento’, ‘ostento’ et siqua sunt alia, que a ‘teneo’ venire non
nisi simia dixerit. Astipulatur huicquoque analogie verbi
ipsius significatio. Qui enim tentat quasi manum tendit aut
aliam corporis partem in id quod experiri vult et exquirere. He
mihi rationes cum forent probe note, melior tamen ea visa est
que probat hoc verbum per p scribendum, quam probabo non
qualibus tu exemplis. Etenim qui temptant quodammodo temnunt,
audendo, experiendo, nec refugiendo, quod ipsa exempla
tua et cetera omnia confitentur: temptare enim prelia et aditus

et similia prope est contemnere harum rerum periculum. Et
si nonnihil fortassis ab origine sua obliquatur significatio, ut
fit in ‘tracto’, quod a ‘traho’, in ‘nuto’, quod a ‘nuo’, in ‘delecto’,
quod a ‘deligo’ venit. Sed exempla rem magis patefacient,
quibus distinguentur frequentativa a ‘temno’ et ‘tendo’, vel
potius a ‘temno’ et ‘teneo’, de quo nostra est controversia. Plinius,
De naturali historia, libro nono: ‘In eodem genere coclee
aquatiles terrestresque exserentes se domicilio binaque ceu cornua
protendentes contrahentesque. Oculis carent ideoque corniculis
pretemptant iter.’ A ‘tempto’ hoc verbum componitur et a
‘temno’ venit, non a ‘tendo’, quia cornicula pretenduntur, non
iter. Quintilianus: ‘Vestigia plura semper errantium que
non valent suspensis pretemptatisque gressibus librare corpus.’
Gressusquoque non pretenduntur, sed pedes ut faciant gressus.
Et hec de ‘temno’ et ‘tendo’. Audi apertius de ‘temno’ et
‘teneo’. Horum alterius compositum ‘retineo’ facit frequentativum
‘retento’, cuius aperta significatio est, ut apud Virgilium
pars corpore tarda retentat.
Qualis nequaquam est in illo Ovidiano
Officioque pedum nymphe contenta duorum
erigitur metuitque loqui, ne more iuvence
mugiat et timide verba intermissa retemptat.
Et iterum:
Concidit et digitis morientibus illa retemptat
fila lyre casuque fuit miserabile carmen.
Addis alia magis inepta.
«Supter dextrum femur. ‘Supter’ per p enuntias, quod per
b apud veteres scribitur et apud eruditos etatis nostre.»
Quos tandem veteres? Eos ne quos superius ementitus es? At
in eorundem libris lego ‘optinet’, ‘optutus’ et similia et in multis
‘suptus’. Ergo non aliter apud veteres scribitur, licet tu,

ut es hebes, dicas a me enuntiari alia littera dictionem hanc,
quasi sic enuntiaverim, non scripserim. Scripsi itaque magis
belle dictionem hanc sine b quam tu illam cum b in principio
prime invective, ‘substinui’, cum b redundet quod necessarium
est in ‘substitui’. Transeo quod ‘sustinui’ pro ‘continui’ accipis;
ita enim inquis: ‘Meque substinui ad hunc diem ne quid omnino
in te scriberem.’ De hac ipsa re post duo capitula iterum
me reprehendis, tanquam magnum fuerit hec duo loca coniungere,
quod ego pro te faciam:

«Quos dux ipse putavit supticendos
egoquoque supticebo.

Tu utrunque per p litteram, Teutonicorum
more, ego vero per b, antiquorum more, enuntiandum puto,
quem errorem ubique servas. ‘Sub’ enim quando componitur
cum dictione incipiente a c, vel f, vel g, vel m, vel p, in eas
transit litteras, ut ‘succino’, ‘sufficio’, ‘suggero’, ‘summitto’,
‘suppeto’; in reliquis vero manet integra, auctore Prisciano. Sic
dicimus ‘subblandior’, ‘subduco’, ‘subiicio’ et ‘subtraho’, licet
Quintilianus dicat b sequente t sonum habere p, quod non debet
mirum videri, cum Caius, Cneus et Amurca, ut placet Servio,
quamvis per c littera scribantur, tamen per g proferri debeant»!
Sperasti te mihi contumeliam facturum ex teutonice gentis
similitudine, quasi deforme sit aliquid cum illis simile habere.
At ego tibi apud illos invidiam conflabo. Existat igitur ex eis
aliquis qui te calumniatorem ut barbarum reprehendat, tum
que servari, quod vitium nullus unquam teutonicus admisit,
cum error non dicatur servari, sed admitti vel non vitari. Quid
ais teutomcorum accusator? Ego ne cum teutonicis barbare
scribo. Ergo Quintilianumquoque barbarum facis, qui idem
et facit et precipit (non enim preciperet nisi faceret). At
enim tu Quintiliani mentionem facis. Hoc stultius, hoc insanius,
qui et tibi non constas et eum impugnas quem nolles impugnatum.
Si Quintilianus hoc precipit, si ita esse non debet

mirum videri, quid est quod me illius preceptum sequentem accuses,
quem plurimi sequuntur, ut vetusta auctorum exemplaria
indicant, si modo sequuntur hunc et non prius ita scriptitabatur?
Et Priscianus cum ait ‘scribo’, ‘nubo’ similiaque mutare
b in p in supino, euphonie gratia, velit nolit, idem debere fieri
in ceteris confitetur, cum non plus loci habeat euphonia in ‘scriptum’,
‘nuptum’ quam in ‘optineo’ (quo exemplo Quintilianus
utitur) aut in ‘supticeo’ (quo ego sum usus). Nam quod ais
de Caius, Cneus, Amurca, fatua ratio est, quoniam de scribendi
differentia agimus, non de proferendi. Nemo enim negat ista
aliter proferri ac scribuntur, ut apud priscos etiam ‘gemma’,
cum videlicet g littera carerent. Hic autem constat sic pronuntiandum
esse ut scribitur: at quomodo sit scribendum, id est in
controversia. Ego Quintilianum sequens dicentem magis audire
aures illud p et sic scribendum quicquid ut sonat, preter illa
vetusta, ut Caius et Cneus, per p, ut pronuntio, sic scribo, quod
tu negas esse faciendum: immo pariter negas et ais adversariumque
accusas et purgas in eadem re, quod nunquam fando est cognitum,
calumniator et prevaricator. Quod tamen mihi
causam scienti minime mirum est. Scripserat enim hic contra
me cum p ‘supter’ ‘supticeo’que scribentem, nulla Quintiliani
mentione habita: quid ni? quem nunquam legit eoque
nusquam eius alibi meminit. Is locus, cum eum Zonibus Tauromenitanus
vir bonus et litterarum amator, qui Invectivas, rogatu
auctorum, ad Ioannem Olzinam attulerat, me tunc Rome
agente, legeret, illi notatus est ab adolescente quodam, quem
ego, Romam proficiscens, per manus Ioanni tradideram, allataque
Quintiliani auctoritas ex libro primo; ab illo enim, quod
ab his reprehenderetur, pro arte tradi meque hoc preceptum ubique
servare. Et Olzina se et precepti meminisse et usum in
scribendo meum agnoscere confirmavit. Hec ubi Fatuus

accepit, nec tollere reprehensionem volebat, ne perperam reprehendisse
videretur, et me vulnerare duobus ictibus in ‘supter’
et ‘supticeo’ cupiebat et tamen tollere stultitie sue testimonium
necesse habebat. Tandem fecit quod malivolus, quod pertinax,
quod fatuis solet: iratorum infantium ritu, maluit inutile telum
iacere in longe positum hostem, quam continere. Addidit itaque
Quintiliani, ultimo loco, mentionem et in illo ipso codice qui
legebatur, ad marginem, ut multi viderunt qui etiam sine
adiectione viderant. At enim Priscianus hoc tradit. Nunquid
te, quod illum imitere, reprehendo, ut tu me, quod Quintilianum,
ut ostendi? Quod si de facto utriusque nostrum vis
diudicari, uter maiorem in grammatica sequatur ducem, sic
habeto Priscianum vix idoneum esse qui sit Quintiliani, velut
Agamemnonis, aut Achillis, aut Aiacis Diomedis ve, aut Hectoris
auriga, plusque hunc artis grammatice, dum oratorem instituit,
per transitum aperuisse quam ex suo ingenio illum
omnibus suis libris, omni suo studio, omni sua etate.

1.8.

VIII. «Cervicibus suis imminentem. Male usus es ablativo
casu: non enim hic locus imminet in capite meo, sed capiti meo
dicimus, si grammatice loqui volumus.» Ergo et Livius male
usus est parumque grammatice, qui ait libro XXIII :‘Non castris
metuens sed ne urbis prodende occasionem nimis multis in
eam imminentibus daret.’ Idem libro XXV: ‘Hanibal non Capuam
neglectam neque ut in tanto discrimine desertos volebat
socios, sed prospero ex temeritate unius romani ducis successu
in alterius ducis exercitusque occasionem imminebat.’ Ergo
non per solum dativum sic loquimur, sed etiam per accusativum.
Accipe nunc etiam per ablativum. Idem libro XXXIII: ‘Nam
Thaumagi a Pileis sinuque Maliaco per Lamiam eunti loco alto
siti sunt in ipsis faucibus imminentes quas Coecle vocant.’
Neque ab hoc differt illud Ciceronis in primo De natura
deorum: Itaque imposuistis in cervicibus nostris sempiternum

dominum, quem dies et noctes timeremus.’ Cuiusmodi multa
sunt verba, quod genus ‘hereo’ (Virgilius:
herent parietibus scale
et tamen Curtius: ‘Herebat in tergis fugientium victor’ et Livius:
‘Et herente in ipsis visceribus utemur bello’), ‘incumbo’
(Virgilius:
incumbite remis;
Cicero: ‘Pergite adolescentes et in hec studia in quibus estis
incumbite’), ‘adsum’ (Quintilianus: ‘Adfuisse Ciceronem huic
cause invenio’; M. Tullius: ‘Adfuit in his omnibus preliis Dolabella’),
‘ascribo’ (idem in Rullum: ‘Illum sibi collegam ascribentis’;
at Pro Archia: ‘Cum fuerit in aliisquoque civitatibus
ascriptus’). Hec autem ideo rettuli ut intelligat hic qui me grammatice
admonuit tale loquendi genus, quod ipse veluti insolens
admiratur et corrigit, usitatissimum esse.

«Excitabatur machina, duo de viginti carris imposita, proceram
scalam sustinens.

Tu qui grammaticus es et tot milia librorum
evolvisti, ut dicis, profecto ignorare non debuisti ‘scalas’
singulari numero non proferri, sed plurali tantum, ut ‘minas’
et ‘kalendas’ dicimus. Salustius: ‘Postquam une atque altere
scale comminute sunt, qui supersteterant afflicti sunt’.»
Evolvisse multos libros, ut tu cavillaris, magis indicat, si
sapis, me hoc alicubi repperisse, ut verum est tibique monstrabo,
quam instruit accusationem tuam. Et tu hoc me vis ignorasse,
non dico quod ipse tot libros non evolvisti; non dico quod hoc
nescire non potui, qui scirem a Quintiliano sic scribi libro primo:
‘Scala tamen et scopa contraque ordea et mulsa, licet litterarum
mutationem, detractionem, adiectionem habent, non

alio vitiosa sunt quam quod pluralia singulariter et singularia
pluraliter efferuntur.’; non dico quod his verbis in Elegantiis
scripsi: ‘Scala a quibusdam in singulari usurpatur. Salustius
cum aliis quibusdam ostendit pluralem tantum habere, cum
dixit in Iugurthino: – Deinde ubi une atque altere comminute
sunt scale, qui supersteterant afflicti sunt non dixit una atque
altera’ (ex quo credibile est vos ingratissimos homines e meis
istud fontibus hausisse); sed quod semper alibi ‘scalas’ pluraliter
dixi, ubi de veris scalis loquebar quibus Ferdinandus oppida
expugnavit. Planum igitur feci non ignoratione me usum
singulariter ‘scala’, sed consilio. Quod meum consilium
tum necessitas excusat, tum ratio sublevat, tum auctoritas probat.
Ego enim si huiusmodi res esset narranda cuiusmodi illa
salustiana, nimirum eodem modo quo Salustius, quo superius
ipse, dixissem. Nunc cum in speciem turris machinam describerem,
reformidavi pluralem vocem, ne rei occecarem intellectum,
presertim memor me regi scribere qui nec ita teneret
argutias lingue latine et sepenumero ‘scalam’ legisse; ob
eamquoque rationem audacior quod Quintilianus non tam inauditum
esse significat (nam audierat et legerat) quam inusitatum.
An non ‘ordea’ legerat apud Virgilium aliosque multos? Nemoque
reprehendere ausus est quia ratio constaret. Eadem lege
nec ipse reprehendi debeo, si facti mei ratio constet. Nec
nullius secutus sum auctoritatem, tam et si nullum tu quidem
tanquam parum, ut nunc loquimur, authenticum reiicere potes,
qui tot milia librorum mihi lecta exprobrasti, non modo Ambrosium,

Hieronymum, Cyprianum, Hilarium, Augustinum,
sed ne incelebres quidem, unde in libro qui nomine Donati
inscribitur legimus: ‘Sentes et sarcine et scope et scale et in
neutro sponsalia semper pluralia, sed nostri ‘scalam’ dixerunt.’
Hoc adversus te magis maledicum in acie quam pugnacem satis
erat; sed ceteris aliam probationem flagitantibus morem geram.
Cornelius Celsus, qui prior Quintiliano fuit, simili quadam
causa qua ego fortassis singulari usus est, libro vm: ‘At si vastius
corpus, nervi corium ve robustiores sunt, necessaria est
scala lignea et que crassitudinem duorum digitorum habet,
longitudinem ab ala ad digitos perveniat’ et paulo post de maiore
scala inquit: ‘Si brachium deligatum super scale gallinarie

gradum tranatur.’ Romanus Aquila, De schematibus: ‘Climax
quod Greci vocant, ascensus nominatur a nobis: malo enim
ascensus, quam scalam aut gradiculos, ut quidam, dicere.’ His
verbis hic antiquus sane scriptor et ‘scalam’ a quibusdam
vetustioribus dictam testatur, nec latine dici negat, sed apte
quocunque in numero respondere greco, alioquin numerum
mutasset, non nomen. De veris scalis Caius apud Iustinianum,
libro XLVII de furtis, sic inquit: ‘Qui ferramenta sciens
commodaverit ad effrigendum hostium vel armarium, vel scalam
commodaverit ad ascendendum.’ Et postea se ait Panormita
iurisperitum et doctorem, cum hunc ex iure locum nesciat,
qui sibi deberet esse notissimus homini ut spurcissimo, sic
furacissimo. Siquidem in omni Italie urbe ubicunque pedem
posuit, vestigia furtorum suorum ac sordium, ut harpyia
quedam, reliquit (de re libraria loquor), etiam ubi pedem non
posuit, quod ne harpye quidem fecerunt. Testis est oratio Guarini
ad regem missa in qua contra hunc ceu contra alterum
Verrem invehitur. Sed non est quod miremur ista ab eo
ignorari: a Sigismundo enim tabulas habet ut sit iuris doctor
ac poeta, non secus ac si quod medicus et vir bonus sit tabulas
haberet, quas eque facile impetrasset; verum si me audiet eas

sibi pariter indulgendas curabit, quibus eum talem esse
credamus.
«Ut stante intra intimam fossam machina procumbens scala.
Rursum indocte in superius vitium incidisti. Nam ‘procumbentes
scale’, non ‘procumbens scala’ dicendum fuit.» Quid
igitur censes? Alibi singulariter, alibi pluraliter eandem rem
dicere debui? Fatue, non vides si recte dici singulariter puto,
non esse causam cur ab ea quam probo via deflectam, ne inconstans
et sim et videar? Simile quiddam superiusquoque fecisti,
cum de ‘supticendos’ et ‘supticebo’ dixisti: «Tu utrunque
per p, ego per b enuntiandum puto», quasi hec essent pro diversis
verbis habenda.
«Horum incole circiter ad tria milia. Non ‘circiter ad tria
milia’, sed vel ‘circiter tria milia’, vel ‘ad tria milia’ dicendum
fuit, cum ‘ad’ et ‘circiter’ in historia idem significent.»
Nonne in aliis locis posui ‘circiter’ sine ‘ad’ rursusque ‘ad’ sine
‘circiter’? Eodem igitur modo duo idem significantia, cum alterum
me putarem ponere, posui, quo illa ‘pene fere oppressit’
et illud ‘multa multa’ et illud ‘res non tam sagittis ac iaculis,
quam pilis iaculisque gerebatur’ et alia multa que postea, recuperato
codice, deprehendi que tu non reprehendisti, id alioquin
faciendi cupidus, vel quod incuria quadam scribentis effusa
intelligeres, vel ob hocquoque ne illa attingendo huius etiam
loci non ignorantia videretur, sed incuria. Etenim animus
de ipsa totius corporis compositione solicitus parva ista non

respicit, frequenter aliter quam scriptum est legit: ita mens cum
utram harum prepositionum poneret cogitabat, manus ipsa inter
moras deliberandi posuit utranque, quod postea oculus in
trascursu lectionis non annotavit duoque tanquam unum legit.
Sed profecto stultius hec veluti crimina reprehenduntur quam
committuntur.
«Gnave acta opera. Licet grammatice regula ‘gnave’ adverbium
et ‘ignave’ dici velit, tamen ‘gnaviter’ et ‘ignaviter’,
sicut a ‘firmus’ ‘firmiter’, a ‘durus, duri’ ‘duriter’ usus tenuit,
euphonie, ut arbitror, idest aurium suavitati consulens.»
Ego vero, vir impudentissime, sic scripseram ut potius ‘navata
opera’ legi posset quam ‘gnave acta opera’, cum utrunque reperirem.
Nam varie scripta sunt Livii exemplaria libro primo;
quedam enim, quorum est unum quod fuit Petrarche, sic scripta
sunt: ‘Execrantes nunc imperatorem, nunc gnave actam ab equite
operam, redeunt in castra’, quedam sic: ‘navatam ab equite
operam’, certe nulla sic: ‘gnaviter actam operam’ in quem modum
iste me corrigit. Neque vero attinet disputare de
‘gnave’ et ‘ignave’, ‘naviter’ et ‘ignaviter’, cum Nonius Marcellus
in veterum indagine de adverbiis indiscretis loquens, que
in e et in er exeunt, dicat ‘humaniter’, ‘parciter’, ‘insaniter’,
‘ignaviter’ et de hoc ultimo, tanquam minus usitato, exemplum
Lucilii afferat: tantum miror hunc non Nonium, sed novum
Marcellum conari hoc probare similibus exemplis que contra
ipsum faciunt. An non a ‘firmus’ fit adverbium ‘firme’? Cicero,
Pro Archia: ‘Que firme a me iudicialique consuetudine de
hominibus ingenio et communiter de ipsius studio.’ Plinius ad
Uisum respondit: ‘Fronto Catius graviter et firme.’ Que exempla

sunt plurima. Nec pauciora de ‘dure’. Quintilianus in
primo: ‘Dure videtur struxisse Pacuvius.’ Ex quo illud consequens
est, cum falso proposuerit, rationemquoque ruere quam
subiecit. Nihil enim in his adverbis factum est euphonie causa;
et alioquin quid suavius est in hac voce ‘firmiter’, ‘duriter’,
quam in illa ‘firme’, ‘dure’? Verum quid disputo, de quo
pronuntiatum est? Diomedes grammaticus, haud scio an ut
prior sic maior Prisciano, de hac utraque questione sententiam
fert, inquiens: ‘Quedam nomina in us terminata, que ex se bina
adverbia faciunt, ut est veterum auctoritas: transit enim in
quibusdam rationem et aliter ipsa enuntiat, aliter consuetudo
usurpat; nam ‘navus’ ‘naviter’ dicunt, quod nos ‘nave’, item
‘duriter’, quod nos ‘dure’, ‘largiter’, quod nos ‘large’.’ Quod
si, ut Diomedes ait, mutatum est ‘naviter’ in ‘nave’ et ‘duriter’
in ‘dure’, ergo si euphoniam sequimur, suavius quiddam est
in posteriore voce quam in priore. Dixi suavius in voce, non ut
hic suavium liguritor qui suavitatem ponit in auribus, non in
voce, cum dicere debuerit ‘aurium voluptati consulens’: ita
enim Cicero ait (quem imitari voluit in Oratore, si modo hunc
librum legit): ‘Sed consuetudini auribus indulgenti obsequor’
et statim post: ‘Impetratum est a consuetudine ut peccare suavitatis
causa liceret’ et in eodem loco: ‘Voluptati aurium morigerari
debet oratio.’ Et quoniam de euphonia loquimur,
velim mecum recognoscas quid inter meum Quintilianum et
tuum Priscianum, si tuus est quem ignoras, intersit in hoc grammatice
vocabulo. Ille uno verbo transtulit ‘vocalitas’, hic, velut
fastidiens munitam ab altero viam, transtulit duobus ‘bona sonoritas’:
in qua interpretatione primum vitium est quod unum
nomen in frusta divisit, et si grece eucptovia ex duobus constat,
tamen aliud est esse duo nomina invicem distincta, aliud duo
que in unum coaluerint et laus lingue latine est grecam proprietatem

gratiamque in transferendo vel equare, vel, quod
optabilius est, antecellere. Deinde cum vox dicatur φωνή
potius quam sonus qui dicitur ψόφος, maluit a ‘sono’, qui non
solius oris est, quam a ‘voce’ que ab Aristotele propria oris esse
censetur, postremo a ‘sonorus’, quo vehementia soni significatur,
deducere, quod dictu absonum est. At vocalitas suavem
quandam et plenam ex ore in auribus sedentem significat vocabuli
appellationem.
«Et principio quidem cuniculi uni erant. Et hocquoque ex
illa tua laurentiana grammatica depromptum est, qui ignoras
non posse dici ‘unos cunicolos’ cum ‘cuniculum’ singulari numero
dicamus. Vegetius: ‘Inventum est remedium per noctem
sub fundamentis muri cuniculum fodi’. Item alibi: ‘Aliud genus
expugnationis supterraneum atque secretum quod cuniculum
vocant a leporibus, qui cavernas sub terris fodiunt, ibique
conduntur.’ Sic et Cesar, sic Curtius.» Subiicisque
horum tria exempla in numero singulare, o lepus atque cunicule
cavernarum amator. Nunquid non in plurali reperitur hoc
nomen? Ut Cicero, tertio Officiorum: ‘Si pater cunicolos agat ad
erarium, iudicabit ne filius?’ Et alibi milies. At ‘unum cuniculum’
dicere debui, non ‘unos’, cum sit huic nomini numerus
singularis. Reprehendisses isto modo, talpa, non cunicule,
qui talpinos oculos habes ignorantie membrana obductos, ad
quod tibi respondere poteram me sic dixisse ‘unos cunicolos’
pro ‘unum’, ut ‘binos scyphos’ pro ‘duos’ et ‘utrosque’ pro
‘utrunque’ et ‘une’ pro ‘una’ M. Tullius, qui in Verrem sexta
sic ait: ‘Scyphos binos habebam, iubeo promi utrosque’ et alibi:
‘Duplices similitudines esse debent, une rerum, altere verborum.’
Sed simpliciter et ut res est potius respondebo me
sic dixisse unos cunicolos’ ut Titus Livius ‘binos’: neque enim

dicerentur bini, nisi dici possent uni; erant enim duo capita
cuniculorum, sed introrsum ipsi cuniculi multiplices. Itaque
non unus sed uni necessario mihi dicendum fuit.

«Ideoque inter eos reges fere convenit veluti conspiratos et
inter se amant.

Si grammaticus esses non utique ‘conspiratos’,
sed ‘conspirantes’ dixisses. Non enim a ‘conspiror’, quod deponens
non invenio, sed a ‘conspiro’ neutro ‘conspirans’ fit, cuius
simplex neutrum est, non activum.» Tria in se tua habet
oratio: unum quo negas hanc vocem ‘conspiratus’ inveniri; alterum
quo docere vis cur non inveniatur quia a ‘conspiror’ deponenti
fieret, quod non invenitur, non a ‘conspiro’ neutro;
tertium quo rationem hanc alia ratione fulcis, ideo ‘conspiro’
esse, quia suum simplex ‘spiro’ sit neutrum. In his confutandis
ordinem retroagam et quasi telam retexam more Penelopes.
Ais quale ‘spiro’ est talia esse sua composita ideoque cum
neutrum sit, eiusmodi et illa esse. Transeo cetera quibus mutantur
a simplicibus composita. Nonne a ‘venio’ neutro et quidem
absoluto fit ‘invenio’ activum? a ‘vado’ ‘invado’, a ‘crepo’
‘increpo’? et ne longius evager, a ‘flo’, quod huic quo de agimus
simillimum est, fit ‘inflo’ et ‘inflor’? Non est igitur quod mireris
a simplici neutro fieri compositum activum, sicut e contrario
ab activo fit neutrum, ut a ‘rumpo’ ‘erumpo’, a ‘mergo’ ‘emergo’.
Hic tu mihi, quod ad secundam pertinet questionem,
respondebis ab his verbis formari participia passive significationis,
‘inventus’, ‘invasus’, ‘increpitus’, non, ut a me fit, active,
quod proprium est deponentium, quia a voce neutrali, sive
activa non fit vox participii passivi activa significatione. Ita ne?
Unde igitur fit ‘exoletus’, quo genere hominum Panormita delectatur,
te, ut aiunt, subserviente? unde ‘adultus’? unde ‘complacitus’?
unde ‘fluxa gloria’? Nonne ab ‘exolesco’, sive, ut
Prisciano placet, ab ‘exoleo’? ab ‘adolesco’, sive ‘adoleo’? a
‘complaceo’? a ‘veterasco’? a ‘fluo’? Unde, ut propius veniam,
‘coniurati’? Nonne a ‘coniuro’, sicut ‘iurati’ et ‘iniurati’ a ‘iuro’?

Cicero: ‘Si predonibus pactum pro capite pretium non attuleris,
nulla fraus est, ne si iuratus quidem non feceris.’ Et in
eodem loco: ‘Actius: iuravi lingua, mentem iniuratam fero.’
Livius: ‘Adeo ignavissimos hostes magis timetis quam Iovem
Martemque per quos iurastis? At ego iniuratus aut victor revertar
aut prope te hic, Quinte Fabi, dimicans cadam.’ De ‘coniurare’
et ‘coniuratis’ supervacuum est afferre exempla.
Quare si ex ‘coniuro’ dicuntur ‘coniurati,’ quid est quod mirere
‘conspiratos’ fieri a ‘conspiro’? Nam quod ais ‘conspirantes’
fuisse dicendum, tum non est ratio, nisi ‘conspiratos’ probes
ratione dici non posse, tum stultissima ratio, quia ista voce significantur
qui conspirant, ut coniurantes qui coniurant nunc, non
qui coniuraverant. At ego de iis loquor qui conspiraverunt:
quos quo nomine dicemus? nonne ‘conspiratos’? ut eos qui
coniuravere ‘coniuratos’. Vides ut rationes tuas confuto doceoque
me grammaticum esse, non te. At enim inquis me
exemplis defici. Accipe igitur me non modo grammatice, sed
latinequoque locutum. Suetonius in Vita Cesaris sic ait: ‘Assidentem
conspirati specie officii circumsteterunt’ et in Neronis:
‘Multa et inania, verum non abhorrentia a natura sua creditur
destinasse: successores percussorum summittere exercitus et
provincias regentibus quasi conspiratis’ et in Galbe: ‘Sed extractis
rumoribus falsis, quos conspirati, ut eum in publicum
elicerent, de industria dissiparant’ et in Domitiani: ‘Cunctantibus
conspiratis quando et quomodo, idest lavantem ne an cenantem
aggrederentur.’
«In castra versus. Nunquam apud historicos repperi huiusmodi
barbariem, sed vel ‘versus castra’, vel ‘ad castra versus’,
vel in castra’ sepius, et hoc vitio uteris pene omnibus in locis,
ignarus quam vim habeant he prepositiones.» Si historicos
non omnes legisti, quid mirum apud eos te non repperisse? Sed
mentiris: repperisti; verum non cuiuslibet est venam auri repertam

intelligere. Prius tamen quam pro me respondeam, idest
ubi repperi ostendam, volo correctionem tuam correctoris more
rimari. Iamprimum, quem auctorem habes latine dici ‘versus
castra’, cum semper post ponatur ‘versus’, ut ‘tenus’, quemadmodum
in Elegantiis tradidi? Ad hec, quis te docuit
ita magnam differentiam esse inter ‘eo in castra’ vel ‘eo in urbem’
et ‘eo ad castra’ vel ‘eo ad urbem’, ut mihi id exiguum
cerebelli quod tibi erat propter odium invidiamque profligare
videaris? Cum ad hec responderis, opinionem cuius sequaris
indicato, qui vis ‘versus’ esse prepositionem, num Donati?
num Servii? num Prisciani? Non potes id dicere. Ergo stultitiam
tuam secutus es que facit ut dicas me non ‘admittere vitium’,
sed ‘illo uti’. Quod siquando dicitur quis uti vitio, id
fit cum de industria facit, nec in voce peccat, sed rei vitio vult
uti, quale est quod philosophi rhetoricam criminantur uti vitiis,
utputa affectibus quos vitia censent. Audi itaque quid inquit
Priscianus: ‘Orientem versum et occidentem versum, utroque
versum: hec enim composita esse videntur, cum sub uno
accentu proferantur; melius tamen dicemus quod inclinant supra
posita nomina’ et iterum postea: ‘Sunt quedam unam loci
significationem habentia, que est ad locum, ut ‘horsum’, ‘seorsum’,
‘deorsum’, ‘sursum’, ‘sinistrorsum’, ‘dextrorsum’. Similiter
adverbia ostenduntur composita, nisi dicamus quod ‘versus’
inclinat sibi supra posita nomina.’ Nunc pro me tibi cum
Cicerone respondeo, quem non minoris quam historicum facies,
qui in Lelio ait: ‘Qui primus in forum versus instituit agere cum
populo’. An dices ‘versus’ participium esse? Accipe de
femina dictum, ut adverbium scias esse, accipe ex historico,
accipe ex maximo, accipe ex tibi lecto, accipe ex huius libro
primo, ut fatearis te aurum quidem invenisse, sed aliud putasse.
Livius igitur inquit: ‘Ex superiore parte edium in novam viam
versus (habitabat enim rex ad Iovis Statoris edem) populum
Tanaquil alloquitur’. Corneliusquoque Celsus, libro sexto: Super

eam homo deligatur in id latus versus cuius auris commodo
laborat’. Sed nullum profecto fuerit accommodatius exemplum
quam illud Plinii de corvo sutoris exanimato per invidiam domini
ab altero sutore vicino (quandoquidem cum gente mihi sutoria
res est). Ita enim ait: ‘Is mature sermoni assuefactus, omnibus
matutinis evolans in rostra in forum versus Tiberium, dein Germanicum
et Drusum Cesares nominatim, mox transeuntem populum
romanum salutabat’. Barbari ne igitur Cicero, Livius,
Celsus, Plinius existimandi sunt? cumque iis Laurentius,
qui illos est secutus auctores? An vos uterque barbarissimi, quos
intra quatuor versus sepius quam quater peccasse convinco?
Quo magis audebo hoc elegantie preceptum tradere: cum urbium
aut regionum nominibus citra prepositiones utendum hoc adverbio,
ut ‘Megaram versus’, ‘Italiam versus’, cum ceteris adiuncta
prepositione, ut ‘in viam versus’, ‘in forum versus’.

1.9.

IX. «Hactenus de latinitate dictum sit. Potest enim satis intellegi
ac iudicari ex his qualis grammaticus sis, qui te in ea re
Prisciano superiorem putas.» Dummodo non dicas me ullo
in loco me ipsum superiorem aut parem Prisciano fecisse, non
laboro quod ais me ita de me sentire. Nam de alieno animo ut
improbo quempiam iudicare, apud eos quibus non probat magis
declarat suam quam alterius improbitatem.
«Nunc explanationem, que est altera elegantie pars, spectemus.»
Nescio an lectores te accusaturum vitia mea, an tua
potius audituros se arbitrentur, cum nullum meum hactenus,
plurima tua audierint.

«Tres libri historiarum Ferdinandi que gessit. Crassus profecto
et supinus error hic est, nec ferendus in eo homine qui
historiam velit scribere. Neque enim ‘historiam geri’ dicimus,
cum nusquam usitatum est, cum ‘historiam scribi’, ‘res’ autem
vel ‘bella geri’ dicimus, ut historiographi sit historiam scribere,
imperatoris vero rem gerere.» Rem ineptam inepta ratione,
ineptis verbis frequentat atque onerat. Quid ineptius quam
credere me sensisse historiam gestam esse a Ferdinando? Ex
quo aliud etiam, quod superius obiiciebat, confutatur: relativum
non referri ad historias, que non geruntur, sed gesta memorant.
Deinde, hoc ut probet, replicat et inculcat sepius eundem
sensum, delectatus greco nomine quod idem significat
quod scriptor historie, cuius hominis ait proprium esse historiam
scribere, quasi hoc non ipso nomine greco declaretur.
Aitquoque ‘nusquam usitatum’, pro eo quod est ‘nusquam
inventum’: non enim an hoc usitatum sit querendum est, sed,
quod satis mihi esse deberet, an usquam inventum, si id ego
sentirem quod hic mihi Fatuus obiicit.
«Et cum ceteris aliis. Nunquam, bone vir, hoc sermone
usos bonos auctores invenies. Nam ‘ceteri’ et ‘alii’ nihil differunt,
cum ‘ceteri omnes’ et ‘ceteris omnibus’ apud Livium frequentissimum
sit.» Per ironiam compellas me virum bonum,
quasi vero si in verbi proprietate lapsus fuero viri boni nomen
amittam, vir gravissime ac modestissime, ut et ipse ironice loquar,
atque adeo vir sincerissime, qui pro ‘certis’ maluisti legere
‘ceteris’, propter ambiguum scripture, ob apicem illum quo
‘certis’ et ‘ceteris’ abbreviari solet. Poteram autem multo
facilius ego defendere dici posse ‘aliis ceteris’, ut ex Actibus
Apostolorum: ‘Et ceteros alios in tabulis ferebant’, quam tu probare
aut hec duo idem esse, aut illa duo idem non esse que tu

pro diversis exemplis protulisti, ‘ceteri omnes’ et ‘ceteris omnibus’.
Sed malui te ut malum virum reprehendere, qui me bonum
virum appellas.
«Alfonsi primigenii. Hoc verbum novum est, quod, ut a
navi scopulus, sic a disertis hominibus fugiendum est. Id autem
a Varrone, ut arbitror, sulfuratus es, sed verbi vim ac proprietatem
non intellexisti: ille enim primigenia verba primarie
positionis, idest a nullo derivata appellat, quod verbum in istum
sensum nisi impudenter transferre non potes. Si ‘primogeniti’
dixisses, usitato, vulgari tamen et non eleganti vocabulo usus
esses. Sed quis est tam verborum inops, te excepto, qui nesciat
‘primogenitum’ per circuitionem honestius explicare? Cum illum
vel ‘e regiis filiis natu maximum’, vel ‘maiorem fratrum’,
vel ‘inter regis liberos etate antecedentem’ dicere possimus. Sic
et Cesar etc.» Subiicisque ex Cesare, ex Iustino, ex Livio
exempla, quorum primus dixit ‘ex duobus filiis maior et ex duabus
filiabus que etate antecedebat’, secundus ‘ex multis filiis
maximus natu’, tertius ‘ex duobus filiis maior’. Ante omnia probatione
affers preceptum Cesaris ex primo De analogia libro
qui ait: ‘Tanquam scopulum fugiamus infrequens atque insolens
verbum’, quod tu preceptum solita stultitia corrumpis, qui non
de omni novo verbo, ut dicere volebas, sed de hoc solo fugiendo
dixisti. Quid igitur? Est ne novum hoc verbum? Minime,
tuo ipsius testimonio, O hominem mentecaptum, qui fateris a
Varrone usurpatum. At enim non proprie sum usus, quia non
in illum sum usus sensum: quasi vero non liceat significationem
mutuari e proximo et quasi non aliter accipiatur hec dictio.
Disce igitur quam vere sentias, quam vere reprehendas, quam

apte contra me auctores afferas, postremo quam livianus sis, ut
videri vis, quemadmodum Prisciani familiaris. Is, libro
XXXIV, ait: ‘C. Scribonius et C. Domitius qui pretor urbanus
eam dicavit. Et edem Fortune Primigenie in colle Quirinali dedicavit
Q. Martius duumvir ad idipsum creatus.’ De hac ipsa
Fortuna inquit Cicero De legibus: ‘Vel primigenia a gignendo’.
Est ne hec significatio idem quod primitiva et primarie positionis
et a nullo derivata a nulloque genita, an idem quod primogenita?
Quid adeo parum studiosi estis, ut nec in priscis monumentis
legeritis, nec apud libellos a quibusdam de huiusmodi
vetustate confectos primigenius primigeniaque pro primo primaque
liberorum? Nonne in alium sensum quam est ille
Varronis Pompeius Festus, quem nonnunquam probationis loco
affertis, exponit, inquiens: ‘Primigenius sulcus dicitur qui in
condenda nova urbe tauro et vacca designationis causa imprimitur’?
Habetis ergo contra vos precepta, exempla et eam
quam pro vobis attulistis auctoritatem. At cur potius ‘primigenius’
quam ‘primogenitus’, quod usitatius erat, dicere malui?
Profecto non eo fastidio quo vos putidi, qui ob id solum existimatis
inelegans, quia apud solos ecclesiasticos reperitur, quos
vulgares appellatis: quos si voluissem nunc imitari, forsitan carperetis
quod non potius antiquitatem imitatus essem, quam
semper videri vultis amplecti. Nam rationem certe ignoratis
quam vos docebo. Discite a me quem vobis hostem effecistis:
fas est et ab hoste doceri, quos etiam si nolitis docebo (non
enim inimicus inimicis vobis, et si hostis sum, ut de malemeritis
benemerear; quippe hoc dicere pro mea nunc defensione non
cogor). Primum latina nomina cum componuntur non o,
quod grecum est, sed i amant: ut enim illi dicunt ‘discophorus’,
‘pastophorium’, ‘theologus’, ‘sarcophagus’, ‘protomartyr’ et similia,
quo de genere est ‘protonotarius’, ex priore parte grecum,
ita nos ‘armiger’ ‘penniger’, ‘corniger’, ‘lucifer’, ‘auricomus’,

‘sonipes’, ‘lapicida’ et que huic de quo agimus cognata sunt,
‘primipilus’, antiquum sane nomen, et ‘primicerius’, novum quidem
aut ab ecclesiasticis inventum sed quo necessario utimur,
et ‘unigenitus’, et ipsum recens durante adhuc vetusto ‘unicus’,
dicimus, non ‘primopilus’, ‘primocerius’, ‘unogenitus’. Ergo
nec ‘primogenitus’, sed ‘primigenitus’ ratio postulat, quod ad
primam dictionem huius nominis ex qua compositum est pertinet.
Deinde quod ad secundam, huiusmodi composita
non gaudent participiis, ut ‘celicola’, ‘agricola’, ‘publicola’, non
‘celicolens’, ‘agricolens’, ‘publicolens’. Item ‘phebigena’, non
‘phebigenitus’, ‘nubigena’, non ‘nubigenitus’, ‘alienigena’, non
‘alienigenitus’, ‘indigena’, non ‘indigenitus’, qualia sunt apud
grecos ‘Hermogenes’, ‘Diogenes’, ‘protogenes’, ‘antigenes’. Ex
quo apparet dure componi ‘primigenitus’, nam ‘primogenitus’
videtur potius non componi, cuius fons grecus est πρωτότοκος;
quod, ut questionem concludam, et latinius et, siquid aurium
causa faciendum est, suavius iocundiusque transfertur ‘primigenius’
quam ‘primigenitus’, quale est illud e greco sumptum, ‘Eugenius’
‘Eugenia’que et apud Homerum ‘Erigenia’. Verum sicuti
scribens de rebus ecclesiasticis ac loquens fortassis ab istorum
usu non recederem, ita nunc libuit rationem, auctoritatem, vetustatem,
consuetudinem, suavitatem potius amplecti. Nam
quid dicam de vestra circuitione, nequissimi circulatores? Nunquid
inopia verborum id feci? quasi ullus sit qui ista verba ignoret.
Quanquam me vere excepisti, qui mihi ignotum esse fateor
de eodem homine dici posse ‘e regiis filiis natu maximum’ et
fratrum maiorem’, quorum alterum desiderat plures fratres
duobus, alterum respuit, prout in Elegantiis copiose disputavi.
Quorum exemplorum nullum hic afferam, sed unum ex
ecclesiasticis, quos me vos imitari iubetis, cum tamen imitandos
esse nolitis, et potissimum ex Hieronymo, quem tu Fatuus carpere
soles, tu Panormita perosus es, quendam vestri similem

confutante: ‘Si non est apostolus, tertius nescio quis Iacobus
est putandus frater Domini, et quomodo tertius ad distinctionem
maioris appellabitur minor, cum maior et minor non inter
tres, sed inter duos soleat prebere distantiam?’ Sed quid alia?
Nonne superiora trium auctorum exempla que ipsi adversarii
afferunt testantur de duobus dici maiorem, de tribus pluribus
ve numero maximum?
«Ceteri multo plures sequentur». Nunquam hec duo coniuncta
repperi, videlicet ‘ceteri plures’, nec sine vitio dici posse
existimo. Melius si, prima dictione suptracta, illud tantum dixisses
‘multo plures sequentur’: nam hoc nomine nisi in rebus
certis ac diffinitis non utimur. Nisi forte putas, si rex in senatu
dicat: «unus loquatur, ceteri audiant», de absentibus etiam dici,
vel de hisquoque qui nondum nati sunt. Cum igitur libri quos
polliceris nondum a te scripti sint, ‘ceteri plures sequentur’ dicere
vitiosum est.» Somniare mihi, non loqui videris, ista
quam profers ratione et eo magis quod quid impugnes non liquet,
fraudata meorum parte verborum que tamen extra historiam
sunt in vacua illa, ut superius dixi, pagina, quorum hec
ultima fuerunt:

‘Ceteri de gestis ipsius Alfonsi multo plures
sequentur.’

Que verba nunc iste cavillatur, quod a me nondum
scripti sint libri, ideo non recte dici ‘sequentur’, quia nondum
sequuntur. O vespertilio tenebris quam luce melius utens!
Non ‘sequuntur’ dixi, sed ‘sequentur’, quanquam etiam si ‘sequuntur’
dixissem, quid vitii in sententia esset? quid absurditatis
in verbo? quid rationis tibi ad illam propositionem quod
‘ceteri’ et ‘plures’ coniunxissem? Que tamen non male, ut
tu male sentis,
stultissimo stultior,
ut ait Plautus, sed optime coniunxi meliusque multo quam tu
dixisti pro ‘definitis’ ‘diffinitis’. Nam quis vel perfectorum oratorum
tale genus loquendi refugiat? ‘Assunt tibi, rex, milites

quos ad te ducendos provincia mea tradidit mihi; ceteri quos
aliis ducibus commisit multo plures sequentur, vel sequuntur.’
Sed que, malum, fames ista vestra est lacerandique aviditas, ut
dentem in osse rodendo iuvet exercere?
«Qui non tam preteritorum virorum gesta narrat. ‘Preteritorum
temporum’, non ‘preteritorum virorum’ facta dicimus,
sed ‘maiorum nostrorum’ vel ‘antiquorum’ vel ‘veterum’.»
Recte tu quidem, qui me doces quomodo dicere debui: nam
ista verba ‘maiores’, ‘antiqui’, ‘veteres’ aut exciderant mihi,
aut ignorabam. Sed vicissim discas etiam ‘preteritos’ dici posse,
verbis Suetonii in Titi vita: ‘Cuncta preteritorum suorum monumenta
operibus ac templis destinavit’ et Ciceronis in Bruto:
‘Nam nec istos excellentes viros, nec multos alios prestantes
cives respublica perdidisset. Sileamus, inquam, Brute, de istis,
nec augeamus dolorem: nam et preteritorum recordatio est acerba
et acerbior expectatio reliquorum. Itaque omittamus lugere
et tantum quid quisque dicendo potuerit, quoniam id querimus,
predicemus’ et Victorini, que verba nostris similia sunt: ‘Historia
gesta preteritorum continet.’
«Hec nos in universum esse prefatos. Apud elegantem
scriptorem, bonarum litterarum ignare, non ‘in universum’,
sed ‘in genere’ scriptum reperies.» Bone littere non habent
‘in universum’? quas tu primoribus tantum labris degustasti,
superbissime indoctorum. Legisti Tacitum? Legisti Celsum?
Legisti Columellam? Dii boni, quos et quantos auctores! Legisti
iurisconsultos? Minime. Unde ergo nosti an ipse apud istos legerim?
Legisti Quintilianum? Senecam? Plinios? Dices te legisse.
At ego non legisse convincam. Quintilianus: ‘Quare
singulis consilium ex propria ratione nascetur. Illud in universum
preceptum sit ut ab iis que ledunt, ad ea que prosunt refugiamus
et iterum: ‘Ego in universum neque oratoris puto

unquam prevaricari, neque litem intelligo in qua pars utraque
idem velit.’ Seneca, De naturalibus questionibus: ‘Hec in universum
de ventis diximus.’ Plinius, libro XVI: ‘Nunc celeberrimis
arborum dictis quedam in universum de cunctis indicanda sunt’
et de eadem re libro sequenti: ‘Ante omnia in universum et que
ad cuncta arborum genera pertinent in commune de celo terraque
dicemus’ et in eodem: ‘Et de arboribus quidem fructus
gratia serendis inserendisque in universum sunt dicta.’ Vides
quot et quantos auctores tibi ignotos ostendo, alumno bonarum
litterarum, aut potius bonarum caprarum, cum tuo Panormita,
qui velim vicissim ostendatis quibus in litteris, aut
quibus in litoribus scriptum pro hac significatione legatis ‘in
genere’.
«Cum multum in prima, tum multo plus in posteriore parte.
Quis te hoc modo loqui docuit, barbare, ut ‘primum’ et ‘posterius’
correlativa facias? Hoc ne pueri quidem ignorant, grammatice
rudimentis imbuti, ‘primum’ et ‘postremum’ vel ‘secundum’
et item ‘prius’ et ‘posterius’ corresponsiva esse, non
autem ‘primum’ et ‘posterius’, siquis proprie loqui volet.»
Quid? siquis loqui proprie nolet, non erunt ista corresponsiva
et correlativa? Ubi tu hec tam propria, tam nitida, tam latina
vocabula comperisti, barbarie hostis, immo hospes? Ubi
etiam ‘rudimentis’ pro ‘preceptis’? cum docti nomen hoc pro
principiis quibusdam accipiant, ut ‘ponere rudimenta militie’.
Per hec probavi te barbarum esse, qui ex intima plebeii sermonis
fece vocabula hauris; nunc probabo me non talem esse.
Nam quid obest quin ita dicamus: ‘Que continentur in
hoc primo libro ad posteriores etiam spectant’? Item: ‘Instituo
heredes mihi nepotes ex filio: eum quidem qui primus nascetur,
quem nomine meo appellari volo, ex besse; qui autem posterius
ex triente; et si plures fuerint, ex equis portionibus.’ Ac
ne aliunde que infinita sunt et obvia repetantur exempla, audi
quid de hac re precipiens in tertio de Elegantia libro dixi: ‘Primi

nos venimus, vos posteriores, ille ultimus; primus ego intravi
vallum, tu serior, illi tardissimi.’ Ex quo nemo dubitare potest
me et recte et, quod maius quiddam est, de industria sic dixisse.

1.10.

X.

«Filiam primigeniam, quod nomen proprium eius est cuius
futura successio.

Nunquam hoc tibi concessero, nisi probatum
auctorem ostenderis, ut ‘primigenia’ appelletur ea ad quam regni
successio pertinet. Quod si feceris, tibi homini indigno servire
non recuso.» Si de vi vocabuli sentis, et si stultum erat
iterum movere questionem, iam tibi satisfeci, idest meum mancipium
es. Sin de re, nihil ad elegantiam. Tu tamen ostendi tibi
auctorem postulas. Iterum dicam, si de usu vocabuli sentis, istud
vero feci; sin de re, fatuum sit auctores citare. Cita, si libet,
hispanos an apud eos qui que ve succedere speratur patri in
regno et sit et vocetur ‘primogenitus’ ‘primogenita’ ve. Ego id
quod a me exigis ostendi apud auctores ‘primigeniam’ inveniri.
Quod cum ita sit, in servitutem te assero, quoniam ex prescriptis
verbis mancipium meum effectus es, aut certe servitutem servire
debes, quam si recusaveris tibi meo iure catenas iniiciam
et frustra clamitantem in ergastulum vel adducam vel pertraham,
mutato iam nunc nomine, ut servis assolet fieri, proque
Bartholomeo voceris Ligurio.
«Nihil obstante eo. Pedagogice sane ac vere laurentiane
dictum! Quanto elegantius si dixisses ‘ne illud obstat’ vel ‘nec
illud impedit’.» Elegantius, inquis, si dixissem: ergo non
ineleganter dixi. Cur igitur, Fatue, reprehendis? Nec me, ut
scias, solum reprehendis, sed prope omnes auctores. An non
legisti apud Curtium: ‘Quia quam alte penetrasset telum, lorica
obstante non cognoverant.’ Plura afferrem exempla siquam tua
reprehensio preferret rationis speciem. Transeo in te, quod ‘ne’
pro ‘nec’ nullo exemplo dixisti.

«Rex aliquandiu cum prolem non sustulisset. Si non susceperat
ex uxore liberos, male a te dictum, cum ‘tollere’ ‘enutrire’
significet; si vero susceperat, recte. Iuvenalis:
tollere dulcem
cogitat heredem.
Terentius:
Quicquid peperisset decreverunt tollere.»
Quid primum in Fatuo fatue dictum castigabo? cum in
pauculis verbis tot peccata committat. Volo illud quod non tam
exigue doctrine quam exigue prudentie est primum notare. Nam
quis, huiusmodi criminis incertus, in iudicium quempiam vocavit?
Si ais te occidisse hominem, cedis te accuso, sin negas,
non oportuit te vocatum in iudicium neque tibi negocium exhibitum.
O calumniator, 0 Fatue, cur me accusabas? An quod
sperares reum, si negando posset elabi, crimen esse confessurum?
Nec minoris que sequuntur imperitie, quam hoc imprudentie
et impudentie. Unum, quod cum Nonius velit a ‘fero’
fieri preteritum ‘sustuli’, tu utique a ‘tollo’ fieri ais; alterum,
idque multo gravius, quod ignoras ‘tollere’, sive ‘sustulisse liberos’
esse idem quod ‘suscipere’, sive ‘suscepisse liberos’, et,
quo sit insignior imperitia tua, testimonium contra te profers et
gladium quem in hostis pectore defigere vis temulenta manu
in tuo defigis. Audi itaque quid de isto verbo in Elegantiis
tradidi: ‘Sustuli filium, idest suscepi filium, item sustuli filium,
idest educavi, et ab utroque fit sublatum, primum est a tollo,
quod est capio, secundum a tollo pro educo.’ Paulus: ‘Tamen
intelligendum est de iis legem sentire, qui liberos tollere possunt.
Itaque si castratum libertum iureiurando quis adegerit,
dicendum est non puniri patronum hac lege.’ Et Quintilianus:
‘Cupidus ego liberorum uxorem duxi, natum sustuli filium, educavi,

in adulescentiam perduxi.’ Aliud est igitur hic ‘sustulisse’
et ‘educasse’. Et alibi: ‘Qui ex duobus legitimis alterum in adoptionem
dederat, alterum abdicaverat, sustulit nothum?’
Ociosum sit pluribus exemplis uti, que sunt infinita, cum suo
ipsius testimonio confutetur: nam Iuvenalis de suscipiendo sentit
herede, non de educando. Quis enim de herede qui filius sit
educando deliberet, cum sit dives? Nam ita inquit:
Sed placet Ursidio lex Iulia, tollere dulcem
cogitat heredem, cariturus turture magno
mullorumque iubis et captatore macello.
Statimque post:
Quid fieri non posse putas, si iungitur ulla
Ursidio? si mechorum notissimus olim
stulta maritali iam porrigit ora capistro,
quem totiens texit perituri cista latini?
Quid quod et antiquis uxor de moribus illi
queritur? o medici, mediam pertundite venam!
In quibus versibus Iuvenalis ait Ursidium, tanquam placeret
sibi lex Iulia de adulteriis, desistere velle de hoc crimine
et ducere uxorem procreandorum liberorum gratia. Certe Alexander
ex uxore liberos non educaverat, atqui apud Curtium
ait: Ego ipse Ortoxartis Perse filiam mecum matrimonio iunxi,
non dedignatus ex captiva liberos tollere.’ Sicut de Neronis patre
Suetonius: Decessitque Pyrgis morbo aque intercutis, sublato
filio Nerone ex Agrippina Germanico genita.’ Pater Neronis
filium vix vidit, Alexander ne vidit quidem, utpote nondum
natum. Papinianus, libro XXXI, de legatis et fideicommissis secundo.
‘Mando mee filie pro salute solicitus ipsius, ut, quoad
iberos tollat, testamentum non faciat: ita enim poterit sine periculo
vivere.’ Sed quid iterum ad exempla revolvimur, quasi
necessaria?

««Quos prius iuraverant populi in se regnaturos. Exquisita
profecto et Laurentio digna oratio! Elegantius si ita dixisses:
‘Quibus populi iureiurando fidem dederant sese illis potestatem
regnandi facturos’, aut sic: ‘sese illis regnum permissuros’.»
Prius deridet velut improprie barbareque locutum me,
dehinc ait potuisse dicere elegantius. Quo quid ineptius ac
magis ridiculum? Sed cur, queso, elegantius? An unquam legimus
‘fidem iureiurando datam’? cum presertim desit prepositio
huic ablativo. Adde dignam vinoso sententiam: ‘populos
facere regi suo regnandi potestatem’: facere potestatem nos
alicui earum rerum intelligimur quarum ius arbitriumque habemus.
Ego si exquisitius voluissem et non aliquid in operis
retractationem reservassem, ita dixissem: ‘Quos populi iureiurando
adacti erant passuros esse regnare.’ Non desideratur
hic prepositio ut superius in ‘iureiurando’: quemadmodum in
Elegantiis, cum de ‘tollo’ dixi non necesse habui de ‘fero’ facere
mentionem, ut tu in reprehendendo.
««Ioannes est rex; dicite omnes: ‘rex Ioannes’ Facete sane
dictum: ‘Dicite io pean et io bis dicite pean.’ O barbare, o
inepte homo! ecquid te pudet huiuscemodi sermonibus plebeiis
uti in historia regis amplissimi?» Nunquid ego facete locutum
induxi? Quid hic attinet facete dicendi habere mentionem?
Quid etiam me deridere, levissime Panormita? Agnosco
sales tuos iocosque insulsos. Nec intelligis, o eximiam ingenii
tarditatem, istum versum mecum facere meque sublevare, cum
ita ego sim locutus ut Ovidius secundum librum illius operis
exorsus est: quo minus ut plebeie locutus argui possum.
Utor sermone plebeio. Quid mirum, cum a privato viro ad
plebem habeatur oratio, et ab eo qui non admodum facundus est
habitus? Et tamen, quid sordis in his verbis inest? Vestra potius
oratio et inepta est et barbara, qui ‘ecquid te pudet dixisti pro
‘ecquid te non pudet’.

«Ita ne es eloquentie expers ut ista elegantius proferre
nescias? Qui vix primas litteras attigisset, is profecto non incultius
hanc particulam expressisset. Si quod in te robur eloquentie
foret, profecto sic dixisses: ‘Ferdinandus cum intelligeret
prefectum sententiam eius expectare, antequam regem aliquem
pronuntiaret, elato in humeros puero, ‘Hunc, inquit, hunc regem
statuo, hunc omnes regem, quod ei felix faustumque sit,
leta voce ac plausu consalutent!’ Hoc modo, bone vir, rem
sine subio digniorem et concinniorem aliquanto reddidisses.»
Aude nunc negare te aut stultissimo stultiorem, aut omnium
perversissimum, qui verba mea non subiicis que cum tuis
comparas queque postulas condemnari; que ut iudicari queat,
an ita pre tuis contemni debeant, ipse subiiciam:

«‘Ei defuncto,
ubi Ferdinandus cum omni cetu procerum regio more iusta
persolvit, reliquum erat ut is qui rex futurus esset prefecti militie voce
nuncuparetur. Quem autem is nuncupaverit, instituto patrie pro
rege habetur et eius vocem ceteri leto cum clamore excipiunt.’ Pauloque
post: ‘Hec atque huiusmodi verba prefectus exaudiens, ut
tenebat manu vexillum, stabat ante Ferdinandum atque omnem
cetum, uti se omni invidia exolveret, «Quem – inquit – me iubes,
regis et frater et fili, Ferdinande, nuncupare regem?» Et paulo
post: ‘Sed protinus, «Ecquem – inquit – alium nuncupabis quam
Ioannem? Quod si non audes, me imitare ipsum.» Assumptoque in
humerum infantulo, sicut erat statura sublimi, ex loco superiore
exclamavit:«Ioannes est rex; dicite omnes: rex Ioannes.»

Vides,
Fatue, illum, cuius non erat munus officiumque declarandi
regis in contione, non debuisse fingi habuisse orationem et
longe a decoro abesse vel illud factum ut quis infantem humero
sustinens exordiatur orationem, vel illa verba ut privatus homo
proceribus ac populis dicat: ‘hunc, hunc vobis regem statuo.’
Quanto decentius quod omnem rem una et alacri voce expedivit,
iubens secum cunctos illum sibi regem agnoscere! Et ita

se veritas habet: quam tu spectandam in historiis, ut ex tuis
apparet, ubi minima pars veri est, non putas, consectans quedam
veterum verba tanquam ubique apta, ‘faustum felixque’,
quia apud Livium legis de Romanis loquentem, non ideo tamen
ad omnes gentes transferenda, que ne a Romanis quidem usurpata
sunt semper. Lege Helium Spartianum, Lampridium,
Trebelium Pollionem aliosque temporum scriptores et intelliges
in declarandis romanis principibus magis nostris verbis
actum, quam tuis; quibus et hoc addere debebas: ‘Quod felix
faustumque sit huic pariter ac proceribus populisque regni
huius’ et illud omittere: ‘plausu consalutent’. Nam ubi
repperisti apud Livium in hisce rebus intervenire plausum?
Ubi plausum dici salutationem? Ubi pronuntiari regem? Ubi
expectari de creando rege sententiam, tanquam res in iudicio
agatur? Ubi a me significatur id? Agnoscis iam, nebulo, si
eloquentius dici ista poterant, et si non oportebat ob id nunc
me insimulari, tamen abs te non posse dici eloquentius.
«Omni humana ope destituti iuvent hispanam circuncisionem.
Honestior elocutio si dixisses ‘Afros Hispanie incolas’, aut
‘in Hispania degentes’.» Quis te docuit Afros esse qui partem
illam Hispanie incolunt et non potius indigenas? qui etiam
si, quod minime credibile est, ex Africa forent oriundi, tamen
cum tot seculis incolant Hispaniam, non putare Hispanos esse
absurdissimum est idque a te dici non ferendum qui, quod in
Liguria natus es, te ligurem facis, genitus ex scytha. Ego
certe audivi illos appellantes sese Hispanos et nonnullos etiam
Scipiones: itaque a cetera Hispania non nisi circuncisione differunt,
quod nomen profecto multum ad brevitatem dicendi

facit, que elocutio abest a verbis tuis ut toga pro togatis. Id si tu
putas parum honestum, non nominis boni, sed hominis mali
atque corrupti culpa est, ut siquid tibi bene oleat, quod ceteris
male olet.
««Ceteras naves in salum deducit. Erras, bone vir, quod
‘in salum’ addidisti, cum ‘deducere’ simpliciter sit de terra in
mare navim emittere.» Poteram respondere non ex terra
deductas naves sed ex portu. Salum enim vocatur quod maris
extra portum est, ventis obnoxium, ἀπὸ τοῦ σαλευέσθαι. Sed
ego volui significare naves non modo emissas ex terra, sed etiam
ex portu et in liberum mare, quod declaratur ex superioribus
verbis:

«‘Et eo diligentius naves instruit ornatque, quod hispanas iam
in salo esse audiebat, quas fallere totiens in traiectu non poterat.’

Ceterum, quandoquidem Virgilium mihi protulisti, cur is
dixit:
et litore celsas
deducunt toto naves?
Certe ut significantius loqueretur. Quid igitur quam ob causam
liceat addere locum unde emittuntur, non ob eandem licet addere
locum in quem emittuntur? Iam vero eadem natura
significandi est in ‘subduco’ que in ‘deduco’ satisque est dicere
‘subducte sunt naves’, ut idem:
Quassatam ventis liceat subducere classem.
Atqui Livius inquit: ‘Naves Antiatium partim in navalia Rome
subducte, partim incense.’ Eadem ratione ego dixi ‘in salum
deducte’ qua hic ‘in navalia subducte’; et sicut ipse non dixit
subducte in terram’, ita nec ego ‘deducte in mare’. Quid
quod etiam ‘in mare deduci’ reperitur? ut apud eundem, libro
XXVIII: ‘Die quadragesimo quinto quam ex silvis detracta
materia erat naves instructe et in mare deducte’ et apud Septimium,
de bello troiano scriptorem elegantem: ‘Dein Greci veriti
ne per moram interventu hyemis, que iam ingruebat, a navigando

excluderentur, deductas in mare naves remigibus ceterisque
nauticis instrumentis complent.’ Sunt igitur ‘deduco’ et
‘subduco’ eius generis cuius ‘obeo’ et ‘defungor’, que licet sine
apposito plerunque usurpentur, sed subintellecto, tamen cum
eo nonnunquam reperias, ‘obiit mortem’, ‘defunctus est vita’.

1.11.

XI.

««Sub ipsum solis ortum, conspicantur hostium classem non
longius a se quam duodecim milibus passuum, nec a terra quam bis
tantum.

Preclarus profecto sermo et disertissimo homine dignus.
Nemo est certe tam rudis artis grammatice pedagogus qui non
rectius et cultius loqueretur. Unde didicisti ‘bis tantum’ dicere?
a quo preceptore? Profer nomen! Nescis, indocte, nescis ‘duplum’
vel ‘duplex’ a grammatico id dici quod tu ‘bis tantum’?
Si grammatice loqui volebas, hoc modo dici a te oportebat:
‘Nec a terra plus quam duplo vel duplici spatio’; si vero eleganter,
sic dicendum fuit: ‘Conspicantur hostium classem non
longius a se duodecim milibus passuum, nec a terra plus quatuor
et viginti’.» Si consulto et dedita opera facerent accusatores
mei ut prevaricarentur, vix ita multa peccarent. Instant,
urgent, exagitant et, quasi nullum auctorem habeam, pro
se ipsi sententiam ferunt; cuius stultiloquii mox eos gravissime
penitebit, a me edoctos. Id antequam faciam, querendum
habeo ab hoc eruditissimo pedagogo an grammatice locutus sit:
‘Nescis duplum vel duplex a grammatico id dici, quod tu bis
tantum’, quasi subaudiri queat verbum ‘dicis’, quod ideo nequit,
quia oratio incipit a verbo passivo; et iccirco dicendum
fuit ‘quod a te bis tantum’, ut subaudiatur passivum ‘dicitur’.
Nunc ut questioni satisfaciam, scire velim utrum magis eis
videtur absonum, ‘bis tantum’ an ‘altero tanto’. Opinor hoc
secundum. Atqui Cicero non semel in Oratore et alibi sic dicit;

et in Plinio aliisque nonnullis et in iure civili notus est hic sermo.
Accedam propius. ‘Ter tantum’, ‘quater tantum’, ‘quinquies
tantum’, ‘sexies tantum’, ‘vicies tantum’ in quo differt a
‘bis tantum’? Profecto nihil. Ergo, probatis illis, hocquoque
tanquam simile probatum erit. In primo testis est Plautus in
Persa:
Ter tanto peior ipsa est quam illam tu esse vis.
In secundo Irtius seu Oppius, commentario gestorum Cesaris,
XIII : ‘Peditum ac levis armature quater tanto.’ In tertio et
quarto Cicero in Verrem: ‘Reperietis quinquies tanto iudices
istum quam quantum ei in cellam sumere licitum sit, civitatibus
imperasse’ et in eadem: ‘Sexies tantum quam quantum satis sit
ablatum esse ab aratoribus.’ In ultimo Plinius, libro XIV: ‘Maroneum
vicies tanto addito aque miscendum Homerus prodidit.’
Ut iam ‘bis tanto’ dici posse sit improbissimum negare. At
exemplum huiusquoque exigitis. Quid, si proferam, quo tandem
convicio digni estis? Nonne bis tanto ac ter, quater, quinquies,
sexies, vicies tanto quam quanto me lacessistis? Legistis ne Virgilium?
Nomen ne illius vobis auditum est? Non reor: abditus
auctor est, apud raros versatur in manibus. Quid eius commentatorem
Servium? Hunc vero multo minus: quis enim famulum
notum habeat, cui sit eius dominus ignotus? Ex me ergo
utriusque verba audietis.
tum Tartarus ipse
bis patet in preceps tantum tenditque sub auras
quantus ad ethereum celi suspectus Olympum.
Quos versus ita Servius exponit: ‘Hoc autem dicit: Tartarus
ipse bis tantum in preceps patet et tendit sub auras quantus est
suspectus, id est altitudo, ad Olympum.’ Vultis apertius exemplum,
si quod esse apertius potest. Plautus in Amphitrione:
Bis tanto amici sunt inter se quam prius.

Idem in Menechmis:
Ego tibi redimam bis tanto pluris pallam quam voles,
et in Mercatore:
Immo bis tanto valeo quam valui prius.

«At Maurus cum ad primum conspectum totius classis aliquantulum
vela demisisset, nonnihil vel in deliberando vel in preparando
se ad bellum cursum repressisset.

Crassus nimium est
error tuus, si ‘bellum’ a ‘prelio’ differre non putas, cum ‘bellum’
totum discordie tempus sit, ‘prelium’ vero cum manus conseruntur.
Ita fit ut in uno bello plura prelia committantur.» Si
nunc a me erratum est, in Elegantiisquoque erratum est, ubi
hanc differentiam tradidi. Nunquam ne ‘bellum’ pro ‘prelio’
accipitur? Quid ergo significationis habet ‘commissum est
bellum’? apud Frontinum: ‘Unde etiam preclara victoria commisso
statim bello peracta est’ et apud Livium: ‘Bellum haud
memorabile in Algido cum Equis gestum, fusis hostibus prius
pene quam manus consererent.’ Aut ‘initum est bellum’?
apud Quintilianum de apibus loquentem, in quas propria illa
belli significatio vix cadit: ‘Illas maiorum pectorum totis pro
rege castris procurrere et inire bella mortemque honestam pro
duce oppetere’ et Curtium: ‘Ad cuius conspectum et hostium
animi labare et Macedones acrius bellum inire ceperunt.’
Aut ‘patrari bellum’? apud Salustium: ‘Ipsumque regem haud
procul ab oppido Circha armis exuit. Que postquam gloriose
facta sunt, neque belli patrandi copiam cognovit.’ Aut
ipsum ‘bellari’? apud Virgilium:

pictis bellantur Amazones armis
et apud Iustinum: ‘Auxilia a Lacedemoniis petivere, quibus
citatis iterum preliantur. In eo bello Erythias et Hippolochus
omnium tyrannorum sevissimi cadunt. Cum exercitus eorum,
ex quibus maior pars Atheniensium erat, fugeret, magna voce
Trasymachus clamat cur se victorem fugerent’ et Septimium:
‘Pars ubi bellandi tempus videbatur’ et iterum: ‘Uti progressus
in medias acies eundem Menelaum conquiescentibus sociis solitario
certamine lacesseret. Igitur reducto ad bellandum Alexandro
progressoque in aciem’ et iterum: ‘Sed postquam miles per
multum diem bello intentus magis magisque fatigaretur et diei
vesper erat, utrisque cupientibus pugna decessum est’ et iterum:
‘Signum ubi bellandi datum est, manum conserunt.’
Inter hec exempla non modo cum suis verbis implicitum cernimus
hoc nomen, sed etiam illis liberum, quale est, ut unum
adiiciamus, apud Curtium: ‘Cum castra Darii et Alexandri pervicina
essent, Alexander legatis Darii sic respondet: proinde
aut deditionem hodie, aut in crastinum bellum paret, nec aliam
quam expertus est sibi polliceatur fortunam. Legati respondent,
cum bellum in animo sit, facere eum simpliciter quod spe pacis
non frustretur; ipsos petere ut quam primum dimittantur ad regem
cumque bellum parare debere. Dimissi nuntiant adesse certamen.
Feci ne vobis planum etiam pro ‘certamine’, pro
pugna , pro prelio accipi bellum’? Cuius significationis est
duellum’: nam ‘duellum’ olim tantummodo dicebatur. Iuvenalis
satira prima:
tecum prius ergo voluta
hec animante tuba, galeatum sero duelli
penitet.
Nempe de prelio, non de alia significatione sentit auctor. Et
Lucretius in secundo:
Lanigere pecudes et equorum duellica proles.

Quod item fit apud eos qui bellum dicunt πόλεμος et prelium
μάχη, tamen aliquando dicitur pro πόλεμος et pro κεῖσθαι
πόλεμος.
«Hostem, adipiscuntur. Improprie sane dictum. Nam ‘adipisci
hostem’ non dicimus, sed ‘nacti’ vel ‘assecuti’ vel ‘adepti
sunt’. Sic enim ‘nanciscor’ verbum et ‘nactus’ participium significato
differunt, cum ‘nancisci’ acquirere sit, ‘nactus’ vero
qui invenit: sic aliud ‘adipisci’, aliud ‘adeptum esse’ dicimus.
Elegantius igitur si dixisses: ‘hostem nacti’ vel ‘assecuti’ vel
‘adepti sunt’.» Quero a vobis, eloquentie magistri, primum
quomodo similia sunt ‘adipiscor’, ‘adeptus’ et ‘nanciscor’, ‘nactus’,
cum in primo, si vobis credimus, plus ponderis habeat in
significando preteritum quam presens, in secundo contra; deinde
quomodo ‘adeptus’ et ‘nactus’, cum plus similitudinis habeat
‘adeptus’ cum ‘nanciscor’ quam cum ‘nactus’: ‘adeptus’
enim idem est quod acquisivi, sive consecutus vel assecutus
sum. Tum quare quid significet ‘adipiscor’ relinquis in medio,
ego vero vobis probabo vel sepe, vel semper idem esse ‘adipiscor’
et ‘adeptus sum’, rursus idem ‘adeptus’ quod ‘nactus’
iterumque idem ‘nactus’ quod ‘nanciscor’, quorum omnium
exempla gradatim proferemus. Plautus, antiquissimus fere
Latinorum, in Epidico:
Nam ut apud portum te conspexi, curriculo occepi sequi:
vix adipiscendi potestas modo fuit.
‘Adipiscendi’ dixit pro ‘assequendi’, ut ego. Queritis historici
exemplum? Audite Livium, libro xxm: ‘Ipsum quidem
agmen adipisci equis locis non potuit, populationem adeo effuse
fecit’ et in eodem: ‘Cum ad id spectator pugne constitisset,
libero campo adeptus parte victorie fruitur territos cedendo et
iterum: ‘Vestigiis institit sequi. Ad Venusiam adeptus eum est
et iterum: ‘Tenuit tamen vestigia Boccar, adeptusque eum patentibus

campis prope Clupeam urbem.’ Nonne si vultis
‘adipisci’ idem esse quod ‘invenire’, ‘adeptum esse’ significabit
‘invenisse’? Si vero ‘adeptus’ pro ‘assecutus’ accipitis, ‘adipisci’
pro ‘assequi’ ut accipiatis necesse est, cum tam aperte ab auctore
demonstretur eadem res per hoc verbum, sola temporum natura
differentiam faciente ac ne faciente quidem: nam frequentissime
presens vim preteriti optinet et hoc modo a me positum est.
Huius rei testimonium erit ‘assequor’ et eo magis quod
hinc significatio verbi quo de agimus aperietur. Apud eundem
auctorem est, libro XXVII: ‘Nocte pregressum eum assequitur
locis planis ac patentibus Marcellus’: perinde est ac si dixisset
‘assecutus est’, nec ad rem est an sic an ‘adeptus’ ‘adipiscitur’
ve, ut superiora exempla docent, dicatur. Et iterum: ‘Postero
die prima luce profectus magnis itineribus famam et vestigia
agminis sequens haud procul Venusia hostem assequitur’: nempe
‘adipiscitur’, nam superius dicitur ‘ad Venusiam adeptus est’.
Et iterum: ‘Cum expeditis Martium iam appropinquantem oceano
assequitur’. Palam est igitur ‘adipisci’ quidem idem pollere
quod ‘assequi’, nec a suo preterito differre, quemadmodum
nec ‘assequi’ differt a suo. Meminerimus tamen hec verba non
semper habere unam significandi figuram. Enimvero ‘adipiscor,
quotiens hominem pro apposito habet aut aliquid simile,
utputa animal, id habet significationis quod dixi, quasi ‘perveni,
sive inveni ; sin aliud, significationem habet acquirendi,
sicut assequor , ut apud eundem: ‘Nec in curia adeptus erat
quas petierat opes urbanas , nempe eo modo quo quis dicitur
assecutus opes, honores, magistratus. Cicero, quarto Tusculanarum
questionum: ‘An ratio parum precipit nec bonum illud
esse, quod aut cupias ardenter, aut adeptus te efferas insolenter’
et in quinto. Etenim stultitia, et si adepta est quod concupivit,
se tamen nihil consecutam putat’ et, ne multus in exemplis sim,

idem De senectute: ‘Quo in genere est in primis senectus, quam
ut adipiscantur omnes optant, eam accusant adepti.’ En
liquet preteriti a presentis significatum non discrepare: huic
simile est ‘nactus’, cuius in utraque significatione testimonia
promamus. In prima apud Livium: ‘Crispinus et morte college
et suo vulnere territus, silentio insequentis noctis profectus,
quos proximos nactus est montes, in iis loco alto ac tuto undique
castra posuit’, idest ‘cum invenisset montes’, nisi malumus
exponere ‘consecutus est montes’. Apertius de homine, ut
Cicero: ‘Eum terreto, siquem eris nactus, istis mortis et exilii
minis.’ Sed de hac significatione convenit. De altera Terentius
in Hecyra:
mi Pamphile, inquam, amabo
quid exanimatus obsecro es? aut unde anulum istum nactus?
hoc est ‘unde acquisisti’, nam pro ‘invenisti’ non ‘unde’, sed
‘ubi’ diceretur. Livius etiam clarius: ‘Nobilis idem et popularis
homo certe malis artibus nactus opes’ et iterum: ‘Ceterum
Flavium dixerat edilem forensis factio, Appii Claudii
censura vires nacta.’ Et aliis plurimis in locis apud hunc.
Sed aliundequoque repetamus exempla. Cesar, commentario
septimo: ‘Tandem Germani a nostro dextro latere summum
iugum nacti hostes loco depellunt’: certe nemo qui, vi repugnantibus
superne hostibus, in cacumen evadit, locum ipsum
dicitur invenisse, sicuti nec predam. Siquidem ita vi commentario
idem ait: ‘Oblata spe Germani, quam nacti erant predam
in occulto relinquunt.’ Ulpianus: ‘Cum autem servus libertatem
nactus est, utique etiam tutelam habebit eius cui bona
addicta sunt.’ Iustinianus, Codicis libro quarto, de actionibus
empti et venditi: ‘Curabit preses provincie compellere emptorem,
qui nactus possessionem fructus percepit, partem pretii
quam penes se habet cum usuris restituere’ et Institutionum libro

secundo, de rerum divisione: ‘Utique si bona fide earum
chartarum membranarum ve possessionem nactus es’ et in tertio,
de emptione et venditione: ‘Cui necesse est, licet rem non fuerit
nactus, pretium solvere’ et in quarto, de iudicio interdictis:
‘Si modo nec vi, nec clam, nec precario nactus fuerat ab adversario
possessionem.’ Et licet Iustinianus non fuerit sane
elegans, ut ex collationibus suis datur intelligi, tamen in Codice
superiorum imperatorum decreta plerunque repetit et Institutiones
cum ex aliorum iurisconsultorum, tum precipue ex Caii
Institutionibus commentariisque se composuisse testatur.
Verum ad elegantiores revertamur; quorum unus adhuc abunde
erit Cicero pro Milone: ‘Quo nam modo ea aut depellere potuissetis
aut ferre, imperium si ille nactus esset?’ et De natura deorum:
‘Eamque potestatem quam ipse per scelus erat nactus,
quasi iustam et legitimam hereditatis loco filio tradidit’ et in
Bruto: ‘Qui autem aliqua occasione et invitis suis civibus nactus
est ipse imperium, ut ille cupiebat, hunc nomen honoris adeptum,
non honorem puto.’ Ecce pro eodem ‘nactus’ et ‘adeptus’:
preter id quod apparet hincquoque ‘adeptus’ ab ‘adipisci’
non differre, cum hoc significet acquirere, illud vero acquisisse.
Quod cum ita sit, id etiam manifestum erit quod
tertio loco proposui, nec suum presens a ‘nactus’ discrepare,
cum ego probarim ‘nactum esse’ idem quod ‘acquisisse’ et adversarii
asseverent ‘nancisci’ idem esse quod ‘acquirere’. At enim
dicetis aliqua ratione differre presens, quod nunquam pro ‘invenio
reperiatur, a preterito. Ne istud quidem, et si ad
presentem non attinet questionem, vobis concedam, cum legamus
apud commentarios Cesaris sepenumero ‘occasionem nactus’ ,
quod vos haud dubie pro ‘occasionem invenit’ accipitis;
et quodam loco nanciscitur occasionem’, quod vos aliter quam
pro invenit occasionem’ accipere non debetis. Verba autem
hec sunt: ‘Ut movendis castris pluribusque adeundis locis

commodiore frumentaria re uteretur, simulque in itinere ut
aliquam occasionem dimicandi nancisceretur.’ Quale est Ciceronis
De republica vi: ‘Vel concidat omne celum omnisque natura,
consistat necesse est, nec vim ullam nanciscatur qua a primo
impulsu moveatur.’

1.12.

XII. «Utrinque in alteros emisso. Hoc quidem barbare abs te
prolatum est, ut reliqua. Quid enim opus fuit ‘in alteros’ addere,
cum ‘utrinque’ satis esset? At si illudquoque exprimere volebas,
non ‘in alteros’, sed aut ‘invicem’, aut ‘mutuo’, aut ‘inter se
emisso’ dicendum fuit.» Et corripis me et corrigis ut in ceteris,
utrunque semper stulte. Corripis quod redundanter et
parum proprie locutus sim. Nam primum, ‘in alteros’, ut ais,
additum non oportuit, quasi non queant tela utrinque emitti,
sed non in hostem, velut in celum, sicut ‘utrinque procursum
est’ utputa in subsidium, in predam, in spectaculum: non igitur
supervacaneum est ‘in alteros’. Deinde, ut nunquam tibi
constas, confiteris non fuisse tale, cum ipsum tanquam improprium
corrigis mutasque in alia, quorum primum est ‘invicem’,
hoc loco perabsurdum: quippe, ut recte dicas ‘se invicem verberant’,
ita minus recte ‘invicem tela mittebant’, nisi accipimus
‘invicem’ pro ‘simul’. Secundum, ‘mutuo’, quod vel
magis improprium est: nam eodem modo dicentur ‘tela mutuo
emitti’ quo ‘mutuo mitti’, atqui ‘dona muneraque mutuo mitti’
usitatum est, non ‘tela’, cum mutuum sit fieri de meo tuum,
ut consultis placet, huius vocis etymologiam sequentibus, sive
meum de tuo, quod rite dicitur de rebus que dono, non de telis
que inter hostes mittuntur. Tertium, ‘imbre telorum utrinque
inter se emisso’: in quo et ‘utrinque’ supervacaneum est
et ‘imbrem telorum inter se emittere’ improprium et absonum
dictu; ‘pugnant inter se, colloquuntur, amant inter se’ frequenter

audimus et legimus, ‘iaculantur, vero, inter se, tela proiiciunt,
aut sagittant inter se’ nec legimus, nec audimus. Ex quo
palam est in correptoris et correctoris oratione et redundanter
esse verba et improprie posita, non in correpti atque correcti,
quem abesse ab utroque vitio probat in Iugurthino Salustius,
inquiens: ‘Deinde utrique alteris freti finitimos armis aut metu
sub imperium suum cogere.’ Ut hic omisit, sive consulto
non posuit, ‘imbre telorum’, ita in sequentibus rettulit verba mea
non fideliter.

«Nonnihil prius de expugnatione oppidi Ferdinandus agendum
statuit.»

Que verba ita se apud meas historias habent:

‘Ferdinandus
ut letus ex navali victoria, boneque spei ac fiducie plenus,
cum iam machine ad finem pervenissent, ita solicitus ob penuriam rei
frumentarie, non prius de expugnatione oppidi, ubi nonnihil dura
proponebatur dimicatio, agendum constituit, quam milites animo
et corpore refecisset preda ingenti boum atque ovium.’

«Improprie hoc verbo sepenumero uteris, quod tibi turpissimum
est, historiam scribere volenti. Qui enim fieri potest ut
nescias illud interesse inter ‘pugnare’ et ‘expugnare’ quod inter
‘orare’ et ‘exorare’, cum ‘pugnare’ sit manus conserere, ‘expugnare’
vero pugnando vincere, quemadmodum ‘exorare’ orando
impetrare dicimus?» Et hicquoque in dubio sum unde potissimum
redarguere te incipiam, imperitissime calumniator.
Quomodo istud ignoro, quod in Elegantiis trado? Quomodo
ignoro, quod sepenumero recte in hoc opere usum animadvertis?
Quomodo ignoro, quem probas ad morem veterum loqui?
Quomodo ignoro, qui te male hoc diffinientem vocabulum demonstrabo?
Quomodo ignoro, qui eisdem quibus C. Cesar,
quem tu maxime probas, utitur verbis utor? Etenim in

Elegantiis trado differentiam inter ‘oro’ et ‘exoro’ (vel melius
quam nunc tu), inter ‘audio’ et ‘exaudio’, inter ‘suadeo’ et
‘persuadeo’ aliaque huiusmodi plurima, item inter ‘oppugno’
et ‘expugno’, non sicut tu demens inter ‘pugno’ et ‘expugno’,
inter que nisi a Fatuo nequeat errari. Quis dicat ‘pugnavi urbem’
pro ‘expugnavi’ aut ‘oppugnavi’? Atque repeterem
illinc verba preceptorum meorum, nisi res ipsa pro se testimonium
diceret; nam ut istud a me scriptum nescieris, tamen hec
verba in ipsis historiis legeras:

‘Alio bello ad expugnandum Setenillium
venimus, infecto negocio recessimus. Nunc ad expugnandam
Anticheram venimus, quam si, quod horret animus et lingua
vix audet fari, non expugnaverimus, quid ni infecto negocio victi
non victores discedemus?’

et iterum:

‘Oppida duo, Prineam et Pegum,
paucis diebus expugnat (erant enim parva), tum oppidum Zaram
aggressus, positis ante portas castris oppugnat’

et alibi centies.
Et tamen quomodo ‘expugnatio’ potuit a me accipi
pro ‘pugna’, sive ‘pugnatione’, cum dicam

‘dura proponebatur
dimicatio’,

que idem est quod ‘pugna’, sive ‘pugnatio’? Quo
nomine si fieri possit ut improprie sim usus, tamen tuum non
erat, si mente constares, reprehendere verba mea, similia Vegetianis
que tu superius attulisti: ‘Aliud genus expugnationis
est supterraneum atque secretum, quod cuniculum vocant.’
Nunquid magis apud Vegetium quam apud me victoria
pugne declaratur? Minime: non enim semper qui cuniculis rem
gerunt pugnando vincunt. Male expono cum te sequor huius
nominis vim. Ideoque iam reddam, quod penultimum promisi,
me demonstraturum te improprie diffinientem ‘expugno’.
Nunquid si tecum conseram manus ac vincam te dicar expugnasse?
Nihil minus, quia de oppidis, de castris, de navibus ceterisque
huiusmodi expugnatio est et figurate expugnare mentem,

expugnare pudicitiam, quasi arcem quandam, ut in ipso
de elegantia opere latius tradidi. Accipe ad extremum verba
Cesaris commentario septimo dicentis: ‘De expugnatione
non prius agendum constituit quam rem frumentariam expedisset.’
Improprie ne locutus est Cesar? Minime, sed latinissime.
Igitur et ego. Quid iam blateras, infelix? Quid calumniaris,
nunc repugnante conscientia, nunc vacillante scientia,
nunc amissa memoria, nunc depravato hominis sensu? Qui
si fuisses apud grecos priscorum poetarum seculis genitus, illi te
in bubonem, aut in ranam, aut in honagrum conversum esse
fecissent.
«Cum cibis iam armisque defecti essent. Hoc quidem minus
a te eleganter dictum est. Non enim ‘cibis’, sed vel ‘commeatibus’
vel ‘re frumentaria’ dicendum fuit, vel etiam ‘omni humana
ope destituti’: huiuscemodi enim verbis frequenter utuntur
historici. Elegantius igitur si dixisses: ‘Cum iam non solum
commeatus, sed etiam arma deessent’, aut sic: ‘Cum iam omni
humana ope destituti essent’.» Venefice, quid ais historicos
his verbis frequenter uti? quasi non et ipse frequenter in historia
utar. Minus a me inquis dictum eleganter perque incostantiam
subdis elegantius aliter me fuisse dicturum. Tuum, ut te
doceam, munus est docere me eleganter, non elegantius loqui;
verum, quanquam ita sit, accipe cur nec ego ineleganter dixerim,
nec tu elegantius. Quod ad reprehensionem mei pertinet,
duo reprehendis: unum clanculum, quod ‘defecti’ non
reperiatur, de quo in Elegantiis precepi, adiectis plurimorum
exemplis, quorum unum mox subiiciam; alterum aperte, quod
cibo utar. O te hominem qui cibo utaris indignum, et si cibario
semper alitum pane, cum ‘cibaria’ etiam historici usurpent.

Quorum exempla, ne multus sim, omittam, uno contra duo
obiecta contentus, ex Quintiliano: ‘Ut si obsessi et impares et
aqua ciboque defecti de facienda ad hostem deditione deliberent.’
At emendas elegantius: tu ergo Quintiliano elegantius?
Ligurum Scytharumque opprobrium, qui pro ‘cibo armisque
defecti’ inquis ‘omni humana ope destituti’, quibus verbis sum
usus ipse paulo ante prudentius et nunc vel ob hoc quam tu
elegantius dixi, quod in eadem sepius reverti nolui, ut ipsius
lingue copia, varietate, gratia condirem orationem.
«Proceram scalam. Improprie sane abs te prolatum est (ut
omittam latinitatis vitium, quod ‘scalam’ singulari numero effers,
cum tantum plurale veterum usu sit, ut dixi): non enim
‘proceras scalas”, aut ‘proceram columnam’ dicimus, sed ‘longas
scalas’ et ‘longam columnam’. Proceras autem ulmos, vel
abietes, vel alias huiuscemodi arbores natura, non arte longas
appellamus, vel etiam hominis staturam. Virgilius:
Atque solo proceras erigit alnos.
Cicero in Catone maiore: ‘Cumque miraretur et proceritatem
arborum et directos in quincuncem ordines.’ Catullus:
Plangebant alie proceris tympana palmis.
Quod etiam patet ex diffinitione Festi Pompeii; ait enim:
‘Procera prolixa esse in longum producta, quasi ex cera ob
eius facultatem’, idest vi propria.» ‘Procerum’ non arte
esse, sed natura probare vis a dissimili, ab auctoritate, a diffinitione
preceptoris. Pro dissimilibus quidem affers ulmos, abietes
et que sunt id genus arbores, item hominis staturam. Quid
ais? Malus navis procerus est an non? Si negas, omnibus conarbor

et habetur et nominatur; si concedis, cur non de scala
concedes, que ex proceris et ipsa arboribus effecta est? De columna
tibi respondere nihil mea interest. Hoc cum ita sit, rei
nimirum satisfeci, nihil adversus me agentibus similitudinibus,
exemplis, argumentis tuis. Sed quoniam non tantum de
scala, sed generaliter de omni re procera locutus es, respondebo,
non pro me sed pro re ipsa ac veritate, non esse procerum natura
solum et incremento et quasi statura longum. Sed, ut
prius tibi paulisper concedam, quid est cur columnam neges
talem esse? que si constet ex ligno (ut apud Livium, libro
primo: ‘Anguis ex columna lignea elapsus’), nonne eiusmodi
erit cuiusmodi malus et scala? Sed fac marmoream lapideam
ve: nunquid longitudinem illam ars fabricata est, an potius
natura? Certe natura: longitudo enim ipsi iam marmori ac lapidi
inerat. Si repugnas, ad philosophos te relego, qui aiunt
columnam atque adeo figuram omnem inesse marmori, lapidi,
ligno, que, ferro circuncidente quibus includebatur ipsa, existat
atque appareat; nec potes iis adversari philosophis quibus Cicero
assentitur. Nunc in universum de omni proceritate
respondeo, nihil interesse qua quicque ratione longum sit, idque
exemplis probo, non que tuis contraria sint, sed que tibi: qui
vis ex una aut altera specie constituere genus, rursus, una aut
altera infirmata, refellere genus, idest reliquas species, quasi
quia non est simile quid arbori stature ve non sit procerum.
Plinius, secundo Epistolarum libro: ‘Deinde vel cubiculum

tradices, non modo quod longus, sublimis, teres est, sed quod
grande, vel modica cenatio, que plurimo sole, plurimo mari
lucet; post hanc cubiculum cum proceriore altitudine estivum,
munimento hibernum: est enim subductum omnibus ventis.
Huic cubiculo aliud communi et proceriore pariete iungitur.’
Certe arte, non natura longus est paries cubiculumque. Item
Plinius pater de Italia: ‘Est ergo folio maxime querno assimilata,
multo proceritate amplior quam latitudine.’ Nihil profecto
similitudinis habet longitudo terre ad longitudinem vel stature,
vel arboris, vel etiam ad cere naturam. Cur ergo dixit Festus
(ut ad eius diffinitionem veniam) procerum esse productum
in longum vi propria, quasi vero cera non producatur aliena vi,
nec producatur modo, verum etiam contrahatur? Et tamen in
homine secus est et in arbore. Hoc et si ille inquit, simulque
‘ob eius facilitatem’, quod tu scribis ‘facultatem’, non tamen
preceptum suum coarctavit ut ea demum que cere similia sunt
procera dicantur; atque, ut taceam qualis Festus sit in
argutiis etymologie (qui vult, inter initia operis, ut aqua dicta
sit quasi a qua vivimus!), quis huic rei assentiatur, si procerum
a cera dicitur, prelongam ex cera statuam hastam ve proceram
non esse, quia non natura, sed arte sit longa? Sed quid tibi cum
Festo, qui de natura et arte non loquitur? Sentis igitur nec regulam
tuam, nec rationem, nec exempla, nec mentem eius,
cuius velut preiudicium affers, contra me facere.
«Alio genere expugnationis. Vitium proprietatis inexcusabile:
non ‘expugnationis’, sed ‘oppugnationis’ dicendum fuit.»
Quo sepius me ferire niteris, eo te sepius saucias, si nescis,
et eo quidem magis, quod hec verba sunt similiora Vegetianis
que ipse obliviosus in testimonium superius attulisti. Sed, o
proprietatis in alio sagax indagator, bis tu hoc loco istud vitii
admisisti: primum quod improprietatis dicitur vitium, non
proprietatis, sicut paulo ante vitium latinitatis, deinde quod

vitia morum, non sermonis apud doctissimos excusari
solent.
«Hoc tum genus expugnationis instituebat. Idem et frequens
vitium tuum.» Non fuit satis modo tibi dixisse me
sepius incurrere hoc vitium? Non pudet te, miser, ita pre te
ferre rabidam quandam mordendi aviditatem, ut nihil pensi
habeas et verborum Vegetii, immo tuorum (tua enim nunc sunt)
nunquam reminiscaris?
«Quod diceret ab re esse. Ineleganter profecto, immo ruditer
abs te dictum. ‘Ab re’ enim ‘temere’ et ‘sine causa’, non
id quod tu putas significat. Illud potius dicere debuisti: ‘Quod
non e dignitate regia esse duceret regem in expeditionem, nisi
adversus regem, proficisci’.» Quid ego queso significare
volui? Quin hoc aperis, bubale? Cur verba mea supprimis, vulpecula?
Nam quis isto modo unquam reprehendit alium? At
enim debueram dicere ‘e dignitate regia’: an non istuc paulo ante
feci? Siquidem hec mea verba sunt:

‘Sic enim fore ut non
modo quod e fide regis erga suos, sed etiam quod e dignitate faceret.’

Quid ergo me docere vis, improbissime, quod, ut verisimile est,
paulo ante ipse te docui? At ruditer postea hanc sententiam
dixi. Inspiciamus an ita sit. Nam hec sunt ipsa verba:

‘Addidit etiam facto superbiam barbarus: noluit ipse huic expeditioni
preesse, quod diceret ab re esse regem nisi adversus regem
prodire in bellum.’

Que nam horum verborum est significatio
‘ab re esse’? Nempe preter rem et quasi indecens esse, non
autem ‘temere’, ut tu temerarius loqueris, et ‘sine causa’, ut tu
sine causa vis esse iudicium, qui crimen quo alterum accersis
premis lingua, non promis. Livius, libro octavo: ‘Nam et
si omnis divini humanique moris memoria abolevit, nova peregrinaque
omnia priscis ac patriis preferendo, haud ab re duxi

verbisquoque ipsis, ut tradita nuncupataque sunt, referre.’ Idem,
libro XXXV: ‘Et quanquam prope abscissa res erat, tamen non ab
re esse Quintio visum est sociorum aliquos legatos interesse ei
concilio.’ Suetonius in Augusti vita: ‘Et quando ad hoc
ventum est, non ab re fuerit suptexere, que ei prius quam nasceretur
et ipso natali die et deinceps evenerint.’ Idem in Domitiani:
‘Deinde atrocitate pene conterritus, ad leniendam invidiam
intercessit his verbis (neque enim ab re fuerit ipsa cognoscere)
Permittite, patres conscripti, a pietate vestra impetrari. -’
Martianus, libro XXVIII, de heredibus instituendis: ‘Non
ab re autem hoc loco, velut excessus hic subiungetur.’ Nunquid
hic pro ‘temere’ accipiendum est ‘ab re’ et ‘sine causa’, an pro
‘indecenter’ et ‘inconvenienter’ et ‘preter rem’?

1.13.

XIII. «Ferdinandum enim infantem esse Castelle. Vulgari nomine
uti nihil te puduit, cum ea que propria non sunt liceat
nobis, iudicio arbitrioque nostro, per circuitionem proferre elegantius.
Quis autem est tam imperitus rerum scriptor, aut tam
illiteratus homo qui nesciat infantes regios filios appellari?»
Ais elegantius esse uti circuitione? Atqui circuitio non elegantia
est, sed tropus. Quid ais, preceptor? Non appellabo
summum pontificem ‘papam’, quoniam non sic olim vocabatur,
non ‘ducem genuensem’, sed dictatorem, non, ut alia infinita
preteream et ad simillimum veniam exemplum, filium primigenium
regis Gallorum ‘delphinum’, sed tantum regium filium?
Quanquam nescio an istum in modum me corrigas. Nam
quid est quod nemo scriptorum, nemo ne illiteratorum quidem
nesciat? An infantes omnes appellari regios filios? Hoc vero
nemo audivit. An omnes regios filios appellari infantes? At
hoc Gallici negant planeque falsum est. Cernis ut id quod vis
neminem ignorare, omnes ignorent, Fatue, vecors atque falsarie,

qui siles esse me isto vocabulo usum cum prefatione.
«Et a presenti periculo nonnihil relaxati animo. Improprie
quidem, nam ‘relaxatos’ curis et corporis defatigatione dicunt
historici, ‘levatos’, vero, et ‘liberatos’ periculo.» Quid, non
etiam curis levamur? Neque ipse, ut tu perperam interpretaris,
‘relaxatos periculo’ dixi, sed ‘a periculo relaxatos’ et ‘animo’,
idest curis ob presens periculum, quod iam non timere nonnihil
laxamenti fuit. Enimvero minus hoc mirere si apud
Livium ‘fessos vulneribus’ scriptum recorderis; sic enim ait:
‘Carthaginienses, quanquam fessos labore ac vulneribus, nox
imberquoque ad necessariam quietem vocabat.’
«Virtus tamen militis omnia impedimenta vincebat. Improprie,
ut multa, ‘impedimenta’ protulisti. Nam apud rerum scriptores
‘impedimenta’, plurali numero, appellantur que sarcinas’
vulgo dicimus: ‘difficultates’ autem dicuntur que tu ‘impedimenta’
dixisti. Licet tamen eo nomine uti singulari numero
in eam sententiam in quam accipis.» Antea quam pro me
respondeo, te correctorem corrigi dignum interrogo: cur sarcinas
vulgo appellari dixisti, quasi ignotum disertis vocabulum?
Cur, item, idem quod impedimenta significare? An non inquit
Curtius: ‘Magno consilio iacturam sarcinarum impedimentorumque
contempsit’? Et iterum: ‘Sarcinas et impedimenta ibi
cum presidio reliquit.’ Et Livius: ‘Quarta vigilia profecti sarcinis
impedimentisque Beneventi relictis.’ Quid ergo nunc
significant ‘sarcine’? Nempe res que in itinere portantur. Impedimenta
vero ipsa iumenta que sarcinas, vel alia bellica instrumenta
gestant vel trahunt, ut est apud Frontinum: ‘Ipsequoque
ob hoc exasperatus interfectis omnibus impedimentis ad
pugnam descendisset.’ Ad hec, interrogo cur dicas unius
verbi ‘sententiam’ potius quam ‘sensum’: quod nusquam, si
memoria non labor, inveni. Cur, postremo, impedimentum

in ea significatione plurali carere? cum ratio non prohibeat, nec
ulla ars auctoritas ve. An non Salustii verba legisti? ‘Occulte
per amicos et maxime per homines nominis latini et socios italicos
impedimenta parabant’ et Curtii: ‘Unam anum et duas
puellas itinerum agminumque impedimenta triginta milibus
talentum auri permutes’ et Ciceronis: ‘Cum primum impedimenta
nature diligentia industriaque superarit.’ Cum te
peccasse doceo in accusando, me satis abundeque defendo a tua
accusatione; sed validius defendent sequentia: nam ista verba
que tu arguis maximorum auctorum sunt, Quintiliani: ‘Et
omnia que obstabunt impedimenta vincenda sunt’, Seneceque
in Epistolis de Varano: ‘Animus corporis impedimenta vincebat.’
«Ad edem dive Marie cognomine Custodientis. O ineptum
hominem, o verborum inopem! Quanto elegantius si dixisses:
‘Quoniam puerum servavit, ad edem dive Marie Servatricis’,
sicut Iuppiter Stator appellatus est, quia Romanos a Sabinis in
urbe fusos, invocatus, stare ac fugam sistere fecerit.» Cur
non addebas ‘o insignem barbariem’, ‘o singulare in grammatica
vitium’? Quid te impudentius, qui rem prorsus incognitam tibi
divinare permittis? Vocatur enim edes illa Sancte Marie Guardalo,
que vox ad presens refertur tempus, non ad preteritum;
et ego haud diffiteor in re utique religiosa me noluisse, cum se
offerret occasio, recedere a sanctissimorum veterum instituto,
apud quos lego Agar, cum videret filium siti pereuntem, ostenso
sibi ab angelo puteo (nam et ipse de matre, de filio, de puteo
loquor), appellasse locum videntis et salvantis me et prophetas
vocatos videntes. Ceterum tu qui me ineptum et verborum
inopem vocas, quod fui elegans, non elegantissimus, responde
an elegantissimus sermo sit ‘fecerit stare Romanos’ et ‘fecerit
sistere fugam’; preterea an sobrius an ebrius sit ‘fusos sistere

fugam’, quasi vero qui percussi iacent sint e numero fugientium
stantiumque; ad hec, an convenias aut cum Livio, qui standi
non fecit mentionem, aut tecum, qui ‘statorem’ confiteris appellatum
a ‘sistendo’, quod superius pernegasti.
«Ascendente iam die ac calescente. Hoc te profecto historiographus
nullus docuit, sed quispiam, ut puto, sutor aut faber
tignarius. Historicus enim sic diceret: ‘Sub horam diei quartam’
vel ‘quintam’ vel ‘sub meridiem’.» Ergo nisi utar ‘sub’,
aliter recte loqui non potero? Imperitissime, qui specie falleris
elegantioris sermonis. ‘Sub’ significat ipsam primam temporis
partem, ut
Sub lucem exportans calathis,
idest adveniente luce, non quacunque parte lucis; sed ex prosa
potius petamus exemplum. Quintilianus: ‘Sub tempus
ipsum quo pugnaturus erat divitis filius’, hoc est iam iam presente
tempore; aliquando statim post: ‘ut sub hec verba’. At
vero ‘sub horam diei quartam’ pro ‘quarta diei hora’ non mihi
unquam videor audisse. Atque ‘calescente die’ sic dixi quomodo
Livius et Paulus iurisconsultus, vel mollius quam illi. Nam
Livius quidem sic ait: ‘Cum calescente sole dispulsa nebula
aperuisset diem.’ Paulus vero sic: ‘Hora diei sexta eadem die
calescente celo.’ Etenim diem calidum frigidumque dicere minus
durum est quam solem celum ve. Et ‘ascendente iam
die’ sic dixi quomodo Livius: ‘Precipiti iam ad vesperum die,
nox intervenisset’ et alibi: ‘Procedente iam die’; et Cicero: ‘Inclinato
iam in pomeridianum die’ et Plinius ad Apollinarem:
Inclinato iam die’ et Suetonius in Othonis vita: ‘Dein vergente
iam die : quem modum loquendi, si meum non probas, improbes
necesse est et hos quos nominavi auctores fatearis sutores ac

fabros. Sed quomodo te non puduit sutorum facere mentionem,
natum patre sutore et quidem veterario? Nisi quia
ignoras sutorem esse qui coria suit et pelles, quem vulgo ‘cerdonem’
vocant et quidam, Plautino nomine, ‘calceolarium’.
‘Faber’ quoque, cur dixeris ‘tignarius’, excluso fabro carpentario
et breviter omni alio fabro lignario, erario, ferrario, non intelligo:
nisi quia tuorum propinquorum quispiam talis est forsitan
et gaudes loqui sutoria atque fabrilia.
tractant fabrilia fabri
inquit Horatius.
«Aliis assidue super alios applicantibus. Plebeia sane oratio!
Quanto elegantius si dixisses: ‘Cum nova quotidie auxilia
supervenirent’, aut ‘alii super alios adventarent’.» Duobus
modis emendor. Uno, ‘cum quotidie nova auxilia supervenirent’:
at ego non de quotidianis auxiliis sentio. An non hec
mea verba sunt:

‘Nam simul ac Petrum Pontium viderunt, sive
continuato quem instituerant cursu, sive ob eum ipsum velut exploratorem
moti, laxatis habenis, virum persequuntur aliique subinde
atque alii, ut quisque maxime effuso cursu persequi poterat, ut ipsi
pro nuntiis essent; usque adeo vix satis spatii Petro fuit ad se coniiciendum
in claustra porte castrorum, que petebat. Ibi pugna non
iusta acie incipitur, discursantibus atque obequitantibus munitiones
barbaris, siqua transitum facere possent, assidue aliis super alios
applicantibus.’?

Quid ergo, teterrimi homines, scripturas in iudiciis
et instrumenta corrumpitis? ut ii qui opus non legerint
de quotidianis existiment auxiliis dici, quanquam ne sic quidem
pro ineleganti reprehendi posset. Altero, ‘alii super alios
adventarent’: ergo meum ‘aliis super alios’ non est inelegans;
nec addidistis ‘quotidie’, coacti veritate. Hic vel modum loquendi
carpitis, quasi minus sit ‘venientibus auxiliis’ elegans

quam ‘cum venirent auxilia’, quod equidem haud video; vel verbum,
quod cur plebeium censeatis, vos vere plebeii, scire cupio.
At non ait Quintilianus: ‘Non potes ultra procedere, citra
applica’? Neque abnuerim proprie esse ‘applicare’ ‘ex navi appellere’
(et si Cicero, tertio Tusculanarum questionum, inquit:
‘Arce et urbe orba sum: quo accedam? quo applicem?’), ut si
fuissem ego improprie usus hoc verbo, non debueritis vos eius
sordem notare, sed improprietatem, et hominem, non etiam
vocabulum reprehendere. Ipsi ergo mundius? qui cum
meum velut plebeium contemnitis, pro patritio substituistis servile
vel potius illegitimum: siquidem ‘adventare’ pro ‘advenire’
illegitimum est ponere. O absurdum elegantie magistrum, quis
te istud docuit? Certe veram ex me discere significationem
poteras in illis verbis que proxime antecesserant:

‘Unus speculatorum
subditis calcaribus, hanelanti equo et ipse hanelans, castra
intrat et ut cuique fit obvius nuntiat hostes adventare, non quidem
a se visos, sed quos ex pulvere venire intelligat.’

‘Adventare’ igitur
est non advenire, aut venire tantum, sed proximum esse
veniendo.
«Maomettani se habere victoriam in manibus testabantur.
Non Maomettanos, sed Mauritanos vel Afros Hispanie incolas
appellare debuisti et id esset elegantius.» Etiam ne Mauritanos
elegantius est quam Mauros aut usitatius, maure Panormita?
Ego ad istam imperitie vestre particulam, non esse Hispanos
appellandos Mauros vel Africanos, iam respondi. Et alioquin
non Hispanos tantum significatos volui, sed etiam ex aliis
regionibus presidiarios qui eiusdem superstitionis essent, ideoque
Maomettanos appellavi, ut nostros, qui et ipsi ex multis
regionibus unius tamen religionis essent, christianos.

«Quandoquidem non statim paruerunt, dixit non relinquere
eis nisi vestes.

O elegantissimum historiographum! Puer adhuc

ad grammaticum proficiscens ista profecto non incultius diceret.
An tibi ita verba deficiunt ut aliter dicere nescias? Quanto elegantius
si dixisses: ‘Quod vero non statim primo imperatoris
edicto in deditionem venerant, cum singulis tantum vestimentis
abeundi singulis potestatem fecit’.» Pretereo quod in ‘vestes’
‘vestimenta’ mutasti: esto, ‘vestes’ dixerim, quid absonum
hoc inusitatumque vocabulum est? O te et veste indignum et
cibo, qui hec duo de rerum natura vis tollere! Atque vide quam
pueriliter locutus existimari debeam: nisi quemvis historicorum
veterum mea verba deceant, non abnuo puerilia esse.

‘Oppidani,
quibus denuntiatum erat, nisi se dederent, extrema passuros,
si dederent, cum omnibus que quisque ferre posset abituros, primum
se imperata facturos negaverunt, deinde, ubi tantam manum circunfundi
viderunt, se optemperaturos dixerunt. Quibus responderi
iubet. imperator, quandoquidem non statim paruerunt, se non relinquere
eis nisi vestimenta, sin punctum temporis in pertinacia
perstiterint, ne libertatem quidem relicturum, nec de nece etiam
fore securos. Hoc terrore permoti, sese dediderunt, oppidum vero
militibus ad direptionem concessum.’

Tu hec elegantius dicere
temptasti, quod equidem te prestitisse confitebor, nisi in
singulis que mutasti verbis erraveris. ‘Quod vero’ pro ‘quandoquidem’
posuisse, cum per se patet quam ineptum sit, tum vero
ex ipsa serie que hec est: ‘Quibus responderi iubet imperator,
quod vero non statim’ et cetera; mutasti ergo non modo bonum
quod non oportebat, sed etiam in malum. ‘Primo edicto’:
duo verba, totidem vitia; nam ‘edictum’ appellare pactionis
verba cum hoste dementis est, cum sciamus edictum esse principis
aut consulis pretoris ve ac presidis adversus subditos et
proprie scriptum, et ‘primum’ nominare cum alterum non sequatur
superfluum est: nam ‘fecisse potestatem abeundi’ non
habet edicti formam aut denuntiationis. ‘In deditionem
venerant’: et hic duo vitia; unum improprietatis sive imprudentie:
quis enim ad illos qui in eo sunt ut statim veniant in
hostium potestatem dicat «volo veniatis in deditionem» et non

potius «volo vos dedatis»? Alterum grammatice, ‘venerant’ pro
‘venerint’, quod nullus grammatice paulo studiosior puer dixisset:
cernis ut puerilitatem a me in te transfero. ‘Cum singulis
tantum vestimentis abeundi singulis potestatem fecit’:
quinque verba sex ve mutata, totidem vel plura vitia. Nam cur
‘cum singulis vestimentis’? quod sinceritas historie non habet;
cur ‘cum singulis’? quasi non potuerint abire cum binis, quemadmodum
superius narratur, ‘ut cum binis vestimentis demigrent’,
qualia multa sunt apud historicos exempla. Preterea
‘tantum’ ociose positum est, item ociose ‘singulis’, cum presertim
non singulis, sed universis minatus sit imperator. ‘Abeundi’
cur dixeris non intelligo, cum a me non memorentur eiecti oppidani,
sed tantum direptum oppidum. ‘Potestatemquoque facere’
plus quam stultissimum est dicere, cum hoc nihil aliud
sit quam indulgere muneris loco alterius arbitrio: nunc non
indulgebatur, ut tu vis, abitio et fuga, ut migrarent si vellent,
sed imperabatur atque extorquebatur invitis. Et ais ‘fecit potestatem’:
ille vero non fecit, sed promittebat se facturum potestatem.
Animadvertis cum in me nihil reprehensione dignum
sit, in te reprehensore meo plura esse peccata quam verba.

1.14.

XIV. «Quibus de tertia vigilia receptis conscensisque. Et hocquoque
improprie. Neque enim dici potest equos ab illis receptos
fuisse qui non venissent in hostium potestatem, cum recipere
recuperare sit, vel periculo liberare. Cicero in Catone
maiore: ‘Nam nisi amisisses ego nunquam recepissem’;
Virgilius:
frugesque receptas
et torrere parant flamis.»
Quid precipue in hac pecude coarguam? stultitiam ne? an
calumniam? an imperitiam? an vecordiam? Stultitiam quidem,
quod cum exponat recipere’ esse vel recuperare, vel periculo
liberare, negat equos receptos quia non venerint in hostium

potestatem, hoc est quia non sint recuperati. Quid si periculo
liberati, ut certe fuerunt? Sed esto non fuerint. Cur tue
partitionis tam subito te cepit oblivio? Cur, tanquam consequens
sit ac necessarium, collegisti, si recuperati non sint, receptos
dici non posse, non addens illud, nec in periculo fuissent?
Sed videlicet id addere manifeste calumnie erat, licet id significatum
velis, ut non recuperatos, ita nec liberatos periculo
fuisse, cum ego sic scripserim:

‘Verum cum equos inedia ac labore
confectos et presertim nocturno ignotoque itinere adigere vix possent,
delituerunt in colle quodam, equis in prato ut quiescerent pascerentque
alligatis; quibus de tertia vigilia receptis conscensisque.’

Nunquid
minore in periculo fuerunt fruges quas nunquam domini
reliquerant, quam equi quos domini victi fugientesque dereliquerant?
Vides, stultissime calumniator, ut ex tuis te verbis
convinco? Vides ut tibi ipse non constas? Vides ut significatum
verbi quod docere vis ignoras? An non legimus ‘recipere ferrum
pectore’, ‘recipere pecunias’, ‘recipere alimenta’, ‘recipere doctrinam’,
‘recipere quod suum est’, ‘recipere se domum’, unde
‘receptatores’ dicti sunt et ‘receptui canere’? Livius, libro
XXV: ‘Recepti deinde ab iis ut necessarios hospitesque alloquerentur’
et in XXVI: ‘Et quam nihil in Hanibale auxilii ad receptos
in fidem tuendos esse’ et in XXVII: ‘Ea primum captus
est murus adiuvantibus recipientibusque Brutiis et transcensum
in urbem est’. Lucius Florus de Sexto Tarquinio ad hostes
se conferente ait: ‘Cui a Gabiis ut voluerat recepto’. Cesar,
commentario septimo: ‘Copias omnes quas pro oppido collocaverat
in oppidum recepit’. Sed quid exemplis in re apertissima
opus est? Tuo potius, ad indicandam tuam vecordiam,
utar: nonne tu posterius his verbis scribis: ‘Si rex me rursus
recipiat in eius gratiam’? Cur igitur, o bipedum nequissime,
non dicantur eadem ratione hi recepisse suos equos? Audi
nunc quid vir facundissimus Asconius Pedianus scribat super

locum illum Ciceronis in Verrem ‘Ego in hoc iudicio mihi Siculorum
causam receptam, populi romani susceptam esse arbitror’:
‘Suscipitur autem, recipitur pars, suscipitur hanc pendet,
suscipitur solum aliquid propter se, recipitur.’ Addam
quam differentiam Plinius inter ‘recipit’ et ‘accipit’ notat, inquiens
in quarto: ‘Hac labitur Peneus, viridis calculo, amenus
circa ripas gramine, canorus avium concentu. Accipit amnem
Orcon nec recipit, sed olei modo supernatantem, ut dictum
est ab Homero, brevi spatio portatum abdicat peneales aquas
dirisque genitas argenteis misceri recusans’.
«Reliquas virilibus partibus inter se dividendas censuit. ‘Virilibus
partibus’ nunquam legi, quod meminerim, nec latine
puto in hanc sententiam proferri posse, sed ‘viritim’ et ‘equis
portionibus’ crebro repperi; ‘pro virili, enim, parte’ idem est
quod ‘pro viribus meis’.» O Panormita qui te iurisperitum
vocas (nam de Fatuo, qui parum legit, qui minus meminit, qui
minimum quod est putat, non miror), tu nunquam duntaxat in
iure civili legisti ‘virilibus partibus’, sive ‘virilibus portionibus’
(nam idem pollet ‘pars’ et ‘portio’, ut ‘pro virili parte’ et ‘virili
portione’)? Ulpianus, XXXVIII Diggestorum Iustiniani, libro
de heredibus instituendis: ‘Primus et fratris mei filii eque heredes
sunto. Nam hec adiectio declarat omnes ex virilibus partibus
institutos.’ Scevola, libro XXXI, de legatis et fideicommissis secundo:
‘Pro partibus hereditariis, non pro partibus virilibus.’
Iustinianus, Codicis libro tertio, titulo familie erciscunde: ‘Inter
filios ac filias bona intestatorum parentum pro virilibus portionibus
equo iure dividi oportere explorati iuris est.’ Idem, libro
sexto, unde legitimi et unde cognati: ‘Nepotibus avi materni
pro virili portione etiam iure honorario successio defertur.’
Quid plura exempla? cum Iustinianus ipse sermonem hunc

exponat et vice versa per ipsum exponat, quorum unum est libro
sexto de caducis tollendis: ‘Manere hoc apud enumeratas
personas sancimus omni modo pro virili portione, idest pro
numero personarum’ (pene idem dicens quod Paulus in Sententiis,
libro III: ‘Si unius patroni duo sint liberti et alterius quatuor,
singuli viriles, idest equales portiones habebunt’); alterum,
Institutionum libro II, de inofficioso testamento: ‘Una quarta eis
dari possit, ut pro rata distribuatur eis, idest pro virili portione
data quarta.’ Nunc ut ad te Fatue revertar, quo auctore
diffinis ‘pro virili parte’ esse ‘pro viribus’ (nam ‘meis’ stulte addidisti)?
cum idem sit quod quantum est partis unius, sive
quantum spectat ad unum virum, sive quantum prestari debet
ab uno viro, ut Quintilianus: ‘Habes, Marcelle Victori, quibus
precepta dicendi pro virili parte adiuvari posse per nos videbantur’.
Et quia dixi hoc pollere quod ‘pro virili portione’,
idem alio loco: ‘Militem, hoc est plus quam virum iam iamque
in acie staturum cui pro virili portione salutem suam patria
commisit, appellas.’ Livius: ‘Nec impensa gravis est, cum eam
plus quam pro virili parte quenque capere principum vident.’
Cicero in Philippicis: ‘Tum me eius beneficio plus quam pro
virili parte obligatum puto.’ Idem in Verrem: ‘Est aliqua mea
pars virilis.’ Et Livius: ‘Illius glorie pars virilis apud omnes
milites sit qui simul vicerunt: sue victorie neminem omnium
mortalium socium esse.’ Nonne palam est partem virilem
eam esse que virum contingit? Nam ‘pro viribus’, ut intelligas
errorem tuum, est pro suis quisque viribus, quod aliter dicitur
‘pro se quisque’, ut Virgilius:
Pro se quisque viri summa nituntur opum vi.

«Iubet omnes bombardarum ictus emittere. Elegantius multo
si dixisses: ‘Iubet tormentis muros quati’, quod verbum, a
maioribus usitatum, etiam in iuniorum consuetudinem venit,
cum sit generale vocabulum omnium machinarum bellicarum
ingentia saxa torquentium.» Usitatum, inquis, maiorum
vocabulum fuit ‘tormentum’, quasi de hoc nunc agatur: at non
in hunc accipiebant illi sensum. Posteris, quos iuniores vocas,
in consuetudinem venit: quasi negem nobis esse utendum; at
nova res novum vocabulum flagitat. Generale illud est machinarum
saxa torquentium: quasi non inopie remedium sit ad
generale confugere, velut ad mutuum. At ego peculiare et proprium
quero. Nec tamen quero, sed a pluribus in usum recepto
utor, eo quidem audacius quod tormenta e lignis compacta erant
(unde ‘tormenta’ dicta quibus homines torquebantur, quod
lignea fuerunt); at hoc de quo agimus diverse multum et
materie et figure et actionis, nec torquens saxa, sed expuens cum
ardore et sonitu, ideoque compositum eius nomen ex ‘ardeo’
et ‘bombus’, greco quidem, sed iam pro latino apud multos
auctores usurpato, quorum sunt Columella, Plinius, Apuleius,
Macrobius, preter poetas, quorum sunt Lucretius et Persius:
quominus debes despicere ut ineptum. Nimis longum sit si
enumerem nova a posterioribus excogitata nomina, novis rebus
accommodata, vel in iure civili quod novum vocant vel in canonico,
vel in theologia, vel in medicina, vel, ne ceteras scientias
artesque enumerem, in ipsa re militari, quale est apud Vegetium
‘matiomarbuli’ et ‘ebie’, telorum genera veteribus inaudita quia
aspectu incognita. Et certe nihil iniquius est quam ad generalia
semper et impropria confugere et hanc verborum inopiam
pati malle, quam suum, ut queque res nascitur, sicut in
hominibus fit, attribuere nomen, et ingeniosum inventum proprie
appellationis honore fraudare. Multa in hanc rem repeti

possunt ex oratorie artis preceptoribus, sed Horatio contentus
sum, qui ait:
Ut silve foliis pronos mutantur in annos
prima cadunt, ita verborum vetus interit etas ...
Multa renascentur que iam cecidere cadentque
que nunc sunt in honore vocabula, si volet usus.
Denique libellum de novis rebus antiquitati prorsus ignotis
condidi, ubi de hacquoque feci mentionem, testatus necesse
scriptoribus esse uti ipsarum rerum vocabulis iam usu receptis.
Ex quo constat id quod feci, consilio, arte, necessitate, publica
auctoritate fecisse.

«Ut venator facit, qui, dispositis per diversa loca retibus,
interdum plus prede nanciscitur ubi minus opinabatur.

Et hocquoque
verbo ‘nanciscitur’ imprudenter usus es, sicut etiam alibi.
Neque enim ‘nancisci’ invenire, sed ‘adipisci’ dicimus. Non
enim habet, ut putas, significationem participii sui ‘nactus’:
‘nanciscitur’ enim qui acquirit, ‘nactus’ vero est qui invenit.
Nec est mirandum, cum ‘fruor’quoque, ‘fretus’ eius participium
et ‘adipiscor’ atque ‘adeptus’ significato differant: fruitur
enim litteris qui fructum ex eis capit, fretum vero alieno consilio
confisum dicimus.» Satis abundanter tibi superius de hac
re satisfeci. Nunc tantum dixerim ‘fruor’ non significare fructum
capio, sed voluptatem, nec ‘fretum’ pro consilio tantum alieno
confisum, sed interdum suo, nec tantum pro consilio confisum,
sed nonnunquam viribus, doctrina, amicicia ceterisque id genus.

«Ut qui vagi palantesque persequentibus hostibus abierant,
longius vestigia nanciscuntur.

Iterum in eundem errorem incidisti,
indocte.» Fateor me indoctum, nisi te indoctissimum probavi.
«Et odia conciliationem recipiunt. ‘Reconciliationem dicere
debuisti, nobilis grammatice. Concilior enim regi, exempli

gratia, si illi ignotus, in eius gratiam venio; riconcilior autem
regi, siqua de causa mihi iratus, deposita ira, me rursus recipiat
in eius gratiam.» Cur te, infelix, elleboro non purgas? An
expectas dum Hippocratem ad curationem tui vocemus, sicut
ad curandum Democritum Abderite fecerunt? Et illum quidem
sane mentis, ut et Hippocratis et ipsius litteris constat, cives sui
sanatum volebant; te vero plane insanum ac furiosum cives tui
non alligant, neque ad medicum trahunt! Ais ‘reconciliationem’
fuisse dicendum, non ‘conciliationem’, quasi de iis qui ex amicis
inimici facti sunt sentiam et non de omnibus qui inter se
odia gerunt.
«Invidia nullo pacto conciliari potest. In idem vitium,
imprudens, iterum incidisti. ‘Reconciliari’ enim, non ‘conciliari’
potius dicere debuisti, sed melius et magis proprie ‘mitigari’ et
‘sedari’.» Iterum dico, cur te non purgas elleboro? Quomodo
potest invidia reconciliari, cum de odiis dicatur reconciliatio?
Et tamen invidia pro invidis ponitur, ut odia pro iis qui
odia gerunt. Horum animos non reconciliandos, quia nec amici
forsitan nec inimici fuerunt, nec mitigari ac sedari, quasi irati
fuerunt, sed conciliari nobis dicendum est.
«Et hoc peius nocere potest. Neque eleganter, neque recte
dictum: non enim peius nocere, sed gravius, vel vehementius
potest.» Quanto prestaret si apud me ageres discipulum
quam magistrum! Nam hec in Elegantiis exempla protuli, cum
de ‘bene’ et ‘male’ preciperem, que crebro pro ‘valde’ ponuntur,
et de ‘peius’. Cicero, De oratore: ‘Habetis orationem bene longam.’
Plautus in Aulularia:
Nimis male timui.

Cicero in Bruto: ‘Addebat etiam idque ad rem pertinere credebat,
scriptores illos male mulctatos’, idest valde et quasi bene
mulctatos, sed in malum suum, ideoque non bene dixit, sed male.
Idem in Philippicis: ‘Quo neminem veterani peius oderunt.’
Terentius in Adelphis:
Illud rus nulla causa tam male odi, nisi quia prope est.
Ovidius, Heroidum:
Peius adulterio turpis adulter obest,
igitur idem est ‘peius obest’ quod ‘peius nocet’, idest magis et
vehementius nocet, non modo recte, sed etiam eleganter dictum,
quod tu pravus et barbarus ignorasti.

«Ubi sub oculis hostis fuit, quam occultissime poterant, subsequuntur,
ut lateant credentem se latere alios, fallantque cum fallit.

Pedagogicus sane et perobscurus sermo, quem non emendavi
quoniam talis est ut ne Edipus quidem, qui Sphingi interpres
fuit, illum, si reviviscat, intelligat.» Nunquid pedagogicum
est non intelligenter loqui et perobscure? Quod si ita esset, tu
profecto omni tua vita pedagogus intelligere deberes, quemadmodum
est in veteri proverbio: ‘balbos balbi intelligunt’. Nefande,
heccine perobscura et enigmatica sunt verba?

‘Hos
barbari equerii, cum viribus freti, tum improviso adventu sperabant

se oppressuros interceptaque re frumentaria stationem retenturos,
usque dum aut rex auxilia misisset, aut sibi alias manere conducibile
visum esset. Observato itaque tempore, per occultos transversosque
tramites eunt; investigatores eorum, iter numerumque odorati,
mittunt breviore via ad stationarios nuntium docentque quid
acturi sint. Ipsi, coacto raptim suorum globo, vestigia insequi instant
et ubi sub oculis fuit hostis, quam occultissime poterant subsequuntur,
ut lateant credentem se latere alios, fallantque cum
fallit.’

Quid hic Edipo est opus? Cum enim hostis latere
vult eos qui in statione erant, ut incautos opprimeret, alia Christianorum
manus a tergo insequens eum latuit volentemque fallere
fefellit. Quale est apud Iustinum: ‘Itaque insidie in insidiatorem
verse et qui se securum aggressuros putabant, securis in
itinere et pervigilio noctis fatigatis occursum est.’ Tu vero
elegantius, qui Edipum Sphingi dicis interpretem fuisse, quia
unum sibi propositum a Sphinge soluit enigma; verum quandoquidem
nescis Edipus esse, consideres an Sphinx potius sis, qui
mihi velut iter facienti occurris et verborum nectis ambages, et
ego tuus Edipus non modo sapientior te, sed etiam fortior, qui
te grassantem in viatores mea manu compescam.
«Inflato torrenti. Melius ‘aucto imbribus’.» Quid
de Livio sentis, qui ait: ‘Vulturnus amnis inflatus aquis et preces
Nolanorum atque Acerranorum tenebat.’? Hoc in XXIII; idem in
XL: ‘Sed quia profectos a domo inexplicabiles continuis imbribus
vie et inflati amnes tenebant.’
«Et, ut illi loquuntur, duabus leugis. Hoc modo vulgus
loquitur, non illi qui se eruditissimos profitentur.» Immo
hoc modo Fatui reprehendunt. Nonne, ut Cicero Quintilianusque
precipiunt, quia durius videbatur hoc nomen temperavi
ea premunitione ‘ut illi loquuntur’, quod satis erat ad inauditum

ac barbarum verbum molliendum? Nunc nec barbarum,
nec inauditum est. Ut ceteros omittam, audi Hieronymum in
Ioel dicentem: ‘Nec mirum si unaqueque gens certa viarum
spatia suis appellant nominibus, cum et Latini mille passus vocent
et Galli leugas et Perse parasangas et rastas universa Germania,
atque in singulis nominibus diversa mensura sit.’
Vulgus ne, minutissime minutorum, an doctissimorum usum
auctorem habeo? Nonne Xenophon grece scribens itinera dierum
parasangis metitur? Cur ita? Quia de rege Persarum et suo
illinc reditu scribit. Sileamus greca, que tibi ne degusatata quidem
sunt; nonne Curtius, quod ille parasangis, ipse stadiis
facit? Quia Alexandri Macedonis gesta referens, greco nomine,
quod et Macedonum est, significandum putavit. Ita ego hispano,
de hispano principe loquens; est autem nomen hoc Gallie quidem
nativum, sed cum Hispanis illi commune.

1.15.

XV. «Taceo illud ‘portentosa mendacia’, quod ‘portenti similia’,
aut certe ‘portentuosa’, sicut ‘monstruosa’, dicere debuisti.»
Duo reprehendis, insolentia nominis et formationem.
De secundo prius agendum, de quo ita accipias sic dici ‘portentosum’,
ut ‘lutosum’, ‘cenosum’, ‘damnosum’, ‘lucrosum’, ‘vitiosum’
et cetera infinita. At enim dicimus ‘monstruosum’: nunquid
plus unum in analogia pollet exemplum quam infinita?
Sed, o unicum Prisciani exemplar, nunquid ex eo didicisti
in ‘monstrosum’ inesse u? que in solis declinationis quarte nominibus
interponitur, quod ego in Elegantiis tradidi, ut ‘luctuosus’,
‘questuosus’, ‘sumptuosus’, in secunde vero minime, ut
‘ramosus’, ‘dolosus’, ‘lacertosus’, quod certius fit in neutris
exeuntibus in um, que nunquam sunt quarte et semper secunde.
Ergo ‘monstrosum’ trisyllabum est. Exigis, preter preceptum

analogie, auctoritatem. Certe nulla esse nisi ex poetis potest, ne
forte librarii culpam causeris. Lucanus:
Monstrosique hominum partus;
hoc tu, Panormita, poetarum decus, non animadverteras, animadversurus
siquo in lascivo poeta fuisset. Sed hoc levius
quippe, quod ad orthographiam pertinet; illud gravius quod
prius reprehendistis, emendantes hoc nomen tanquam insolens,
quod, o cecum livorem, non meum, sed Plinianum est quoque
pro illius, non pro meo sum usus, inquiens:

‘Que ne longius reprehendam,
sat erit Plinium audire, qui de Naturali Historia ait:
– Universa autem que de Hercule ac Pirene vel Saturno traduntur
fabulosa in primis arbitror que iterum appellat – portentosa
Grecie mendacia –».

An desideratis aliunde exempla? Cicero,
Pro domo sua: ‘Hunc tu portentosa pestis exulem dicere ausus
es’ et in secundo De divinatione: ‘An vero illa nos terrent, siquando
aliqua portentosa aut ex pecude aut ex homine nata dicuntur?’
Sed quid ago, quasi Plinio patrocinium prestare debeam,
qui hoc vocabulo usus est, non ego? Itaque desino repetere
exempla, illud vobis dictum volens, paucissimarum litterarum
lectione contentis: quia apud Ciceronem Pro Ligario est: ‘Portenti
simile est quod dicam’, existimastis nusquam apud eundem,
immo apud aliquem reperiri ‘portentosum’, quod sic est
quadrisyllabum ut ‘monstrosum’ trisyllabum.
«Et illud ‘ob factiosam potentiam’, quod ‘ob factionem et
potentiam’.» An vis ‘factiosum’ non inveniri, sicut ‘portentosum’?
an idem esse ‘ex factione potentiam’ quod ‘factionem
et potentiam’?
«Et illud ‘due hippagines’, quod ‘due actuarie’ vel ‘vectorie
naves’.» Quid te imperitius? qui et ‘hippagines’ reprehendis,
quas Pompeius Festus ait esse naves ‘quibus equi vehuntur,

quas Greci ἱππόφορας vocant’, et pro illo ‘actuarias’ ‘vectoriasque’
substituis, quorum secundum aut non invenitur, aut
inusitatum est, cum apud commentarios Cesaris semel pro
‘actuariis’ scribatur ‘vectoriis’, que falsa te scriptura decepit,
ubi minus errasses si legisses ‘gerariis’, ut Plautus in Mercatore:
Edificat navim gerariam et merces emit,
(licet et apud Suetonium legatur in Vita Cesaris, si modo recte
legitur, ‘vectoria navicula’ que certe ab oneraria differt); et
primum multum differt ab iis navigiis quibus equi transportantur,
quod intelligas licet ex verbis Marcelli, libro Diggestorum
Iustiniani undequinquagesimo, de captivis et postliminio redeuntibus
ab hostibus: ‘Navibus longis atque onerariis propter
belli usum postliminium est, non piscatoriis aut siquas actuarias
voluptatis causa paraverunt.’ Noniusquoque Marcellus exponit
inquiens: ‘Actuarie navicule celeres dicte quod cito agi possint.
Salustius, tertio Historiarum: – Ad hec pauca piratica actuaria
navigia Sisenna: – Quibus occisis actuarias ad XX milia,
idem complures onerarias incendunt –.’
«Et illud poeticum: ‘Acre prelium surgit’, quod ‘oritur’
dicendum fuit eleganter scribendo.» O caper, ne dicam
capram, qui fieri potest ut quia poetice quid dictum sit inelegans?
quasi poete ceteris scriptoribus loquantur incultius et
non potius excultius. Est ne poeticum? Profer, agedum, aliquem
poetam sic locutum. Est ne poeticum? Num magis quam ‘prelium
exarsit’, quam ‘accensum est’? Non opinor: atqui sepe
legimus ‘bellum exarsit’ et ‘pugna atrox accensa est’ etiam in
prosa, licet ut ait Quintilianus ‘historia quasi carmen solutum
est.’ Est ne poeticum et supra prosam orationem? At ego dabo
tibi ex quotidiano usu exemplum: ‘Si exurgat adversus me
prelium, in hoc ego sperabo’.

«Pretereo et illud:

‘Hac carne se exercitus ea nocte quam
pervigilem commessando et perpotando duxit, in preteritum pavit,

quod est preter historie dignitatem.» Quid ita preter historie
dignitatem, duntaxat in verbis de quibus agimus? Quid in sensu
ab historie natura ac consuetudine alienum, infelix calumniator?
«Et illud:

‘Nostri stupere, doler e, pudere, inter se lamentari
ac queri proditionem et mussitare’,

quod perabsurde et incomposite
prolatum est.» Iterum dico calumniator infelix! Hec mea
verba sunt:

‘Inter se lamentari detrimenti tantum quod accipiebatur
dedecusque, ac queri proditionem et quis nam proditionis
auctor fuisset mussitare.’

Non erubescis, sceleste, totiens vitiare
tabulas quas in iudicio proferas? Nam quod dixi: nostri stupere,
dolere, pudere’ feci eo quo Livius modo, qui ait: ‘Vigiles
velut ad vocem eorum excitati tumultuari, trepidare, moliri.’
«Et illud:

‘Magis impie magisque inexpiabiliter grassatur
proditio’,

quod ieiune et aride a te dictum est.» Eo ne
inquisitionis progrederis ut de ieiunitate et ariditate agas? Modo
saturare orationem et saginare seu locupletare me doceas: hoc
non facis; quanquam quid ieiunitas ariditasque ad elegantiam?
quomodo e singulis verbis elucet ubertas dicendi vel siccitas?
quomodo, ut ad litteram verba subiiciam, ieiune arideque disserui?

‘Qui ex tanto et tam presenti discrimine erepti, animos
tollebant ferocioresque, quasi vicissent, se ostentabant, Deum pro
ipsorum causa pugnare iactabant; nam numen affuisse, non casum
aut fraudem intercessisse, existimabant. Omnino nusquam magi
impie atque inexpiabiliter proditio grassatur quam in bello contra
religionis hostes: ubi que sibi successerunt prospera, scelere nostrorum,
ea divinitus evenisse interpretantur, tegente proditionem in

posterumquoque tempus eo qui ad prodendum nostros solicitavit
atque induxit.’

Heccine tibi videntur esse dicta ieiune et
aride, vir digne patibulo? qui alia verba suptrahis, alia commutas,
qui dimidiatum sensum profers ne vere iudicare possint
ii quos de hac ipsa re vis iudicare.
«Et illud: ‘Propter desuetudinem rusticorum ab agris’,
quod ‘propter intermissam agrorum culturam’ dicendum fuit.»
Quasi vero nisi uno tantum modo quid eleganter dici nequeat!
Cum superius isto modo locutus sim, quem modum tu,
impudentissime, vis esse mihi ignotum, varianda fuit figura
dicendi. Et nihilominus aliud est intermissam esse culturam
(nam potest intermitti illa non migrantibus rusticis, ut frequenter
evenit metu latronum), aliud rusticos diu abesse, quod
ego significavi, inquiens:

‘Cumque in agrum hostilem perventum
est, magna vis ferarum excitata est e consuetis locis propter
diutinam, ut fit in bello, desuetudinem rusticorum ab agris.’

«Et illud: ‘Fugate atque exterrite’, quod prepostere protulisti.»
Hoc neque ad elegantiam, neque ad dignitatem
pertinere, ut superioraquoque et sequentia pleraque, taceo,
tantum dico an vere reprehendas ex ipsa verborum inspectione
constare, que sunt:

‘Que fere ab agmine armatorum, in quod
inciderant, fugientes, cum in aliud et subinde aliud incurrerent,
fugate atque exterrite hominum vociferationibus, tandem conficiebantur,
aut vive presertim defesse fugitando in potestatem multorum
manusque veniebant.’

Nonne prius fugate sunt quam exterrite,
et hoc ipso exterrite quod fugabantur? Non enim dicitur
timentes’, quasi sua sponte, sed ab aliis territe atque exterrite
fugantibus ac vociferantibus. Nisi vis, ut hebes es et inscitus,
postquam fugere ceperant non potuisse exterreri.

«Et illud: ‘Ab agmine armatorum fugientes’, quod ‘agmen
fugientes’ dicere honestius fuit.» An ‘fugere ab hostibus’,
‘fugere a dominis’, ‘fugere a loco’ inusitatus est sermo? Cicero
De senectute: ‘Libenter enim istinc sicut ab agresti ac furioso
domino profugi.’ An quia fugere utputa a domino significat
apud dominum fuisse? ut ita sit, nonne apud armatos fere videri
possunt fuisse, cum dicantur in illos identidem incurrisse?
«Et illud: ‘Ad capiendam venationem’, quod ‘ad capiendam
predam’.» Sileo quam elegans sit aves appellare exercitus
predam. Infinita exempla sunt ubi venatio pro re quam
venando capimus usurpatur. Livius: Apud quem solstitiali
tempore comiter accepti cum miraremur unde illi eo tempore
anni tam varia et multa venatio.’ Cornelius Celsus, De medicina,
libro primo: ‘Venatio durique pisces et ex domesticis animalibus
assa caro maxime iuvat.’ Et aliis compluribus in locis.
Quintilianus: ‘Quod omnibus nascitur industrie premium
est sicut venatio et aucupatio.’ Frontinus: ‘Venationequoque
et pecoribus quidam miserunt litteras membranis mandatas.’
Paulus, de actione empti et venditi: ‘Veluti cum futurum
iactum retis a piscatore emimus, aut indaginem plagis positis
a venatore, vel pateram ab aucupe.’ Idem, de hereditate vel
actione vendita: ‘Nec enim alea emitur, ut in venatione.’ Vides
ut iactum, ut indaginem, ut aleam vendi dicitur, ita etiam
venationem haberi, comedi, premium esse, mitti, emi: quid ni
etiam capi? quod adeo planum est ut etiam legamus in Genesi
Isaac filio suo sic iubentem: ‘Affer mihi de venatione quam
cepisti.’
«Et illud: ‘Menia concludens’, quod ‘urbem circumsidens’
dicendum fuit.» Hec mea verba sunt:

‘Eumque fossa primum et
vallo, in sequentibus diebus per ocium muro ac maceria ad staturam

hominis circumdedit. Idem fecit in inferioribus Ferdinandus,
munitionibus, quantum dabatur, menia concludens, crebra nunc
huc, nunc illuc oppidanorum eruptione opus distinente. A tergo
partim iuncti carri claudebant, partim fossa et vallum.’

Est ne
igitur hoc circumsidere menia, an concludere atque circundare,
impudentissime Thersites?
«Et illud: ‘Alii totidem latebant’, quod absque ea particula
‘alii’ proferri debuit.» Quid non possunt alii esse et
non totidem? Sed ne multis utar, audi Horatium:
Mille talenta rotundentur, totidem altera, porro
tertia succedent.
«Et illud: ‘Alibi effusa fuga, alibi confusa fuga’, quod confuse
protulisti.» Bis ne ego ‘fuga’ dixi, scelerate, an semel, sic:

‘Iam omnis ex inferioribus castris exercitus se proiecerat et, alibi
effusa, alibi confusa fuga, petentem tuta hostem invenit’?

Tu, tu,
falsariorum impudentissime, confusum sermonem reddididsti,
si tamen confusa potius huiusmodi quam parum tersa habenda
sit oratio. Tu itaque eam inquinasti, idque malitia, non errore:
nam Deum testor, qui et tui facti et mei testis est atque iudex,
mirari me quomodo errare potueris ut bis ‘fuga’ legeres quod
semel est scriptum.
«Omitto et illud: ‘Ad certius explorandum’, quod ‘ad
explorandum’ tantummodo dici debuit.» Quid, si exploraverunt
quidem qui missi erant, sed imperator exigit explorari
diligentius, non dicemus ‘certius explorari’? Nisi stoicari volumus,
ut nihil vero sit verius, nihil bono melius, nihil perfecto
perfectius, nihil certo certius. Dii te perdant, ut Regulus
dixit, ‘simia Stoicorum’! Quod si ad communem loquendi consuetudinem

fari volumus, quis hunc sermonem reformidet,
immo quis reformidavit unquam? Livius, libro tertio:
‘Speculatores mittendos censere, qui certius explorata referant’
et in X: ‘Ea quanquam similia veris erant, certius tamen exploranda
ratus dimittit equites.’ Quot iam locis, cum mihi detrahere
vis, summis et immortalibus viris detraxisti.
«Et illud: ‘poscentium misericordiam’, quod ‘veniam petentium’
dicere debuisti.» Ut proxime Livium, sic nunc
Ciceronem cum ceteris reprehendis, qui ait Pro Milone: ‘Quid
restat igitur nisi ut orem optesterque vos iudices, ut etiam
misericordiam tribuatis fortissimo viro, quam ipse non implorat,
ego etiam repugnante hoc et imploro et exposco?’ Et paulo
post: ‘Eorumque nos magis miseret qui nostram misericordiam
non requirunt, quam qui illam efflagitant.’ Et Pro Murena:
‘Vestram fidem optestatur, misericordiam implorat.’ Adde quod
indecens nomen erat, hoc loco, ‘venia’, cum non se peccasse,
sed miserabiles esse illi faterentur: nam peccato venia, calamitati
misericordia tribuitur.
«Et illud: ‘Cibum quem poterant, deinde quietem capiunt’,
quod ‘deinde corpora curatum abeunt’ dicendum fuit.» Cur
ais ‘curatum abeunt’? cum ego non significaverim abeuntes,
sed manentes, his verbis:

‘Sicque dispositis qui obsessos et qui
pecora in pascuis custodiant, cibum quem poterant, deinde quietem
capiunt lucemque expectant, tunc quid consilii ineundum sit deliberaturi.’

Cur ubique depravas aut verba aut sententias
meas? Preterea quid opus fuit ista emendatione? Certe quod
aut quietem pro somno accipi negas, quo verbo omnes libri
scatent, aut ‘capere somnum’ reperiri, quod cum alibi, tum
apud Ciceronem est Pro Sexto Roscio: ‘Somnum statim capere
potuisset.’ Non fuit igitur causa cur verba mea et latina et nitida
et usitata mutares, nisi ut ostentares te tanquam elegantem, vir
putidissime, levissime, ineptissime. Nam, ut intelligas quanto

in errore versaris, qui vis curare corpora idem esse quod dormire,
ante curamus corpora quam somnum petamus, quin
immo, siquid differentie est inter hoc et cibum capere, prius
sit curare corpora: an non, cum lavamur, inungimur ceteraque
nature necessaria facimus, corpora curamus? Si negas, audi
Curtium: ‘Protinus regi corpus forte curanti, quid index detulisset,
ostendit’; certe rex tunc nec cibo reficiebatur, nec dormiens
audire potuisset: ergo aut lavabatur, aut simile quid
agebat. Quod quale fuerit ex loco illo eiusdem auctoris apparet:
‘Egyptii Chaldeique iussi corpus suo more curaverunt’;
hoc de Alexandri cadavere cum dicatur, palam est etiam aliud
quiddam esse curare corpus quam cibo reficere, quod in vivis
antequam cibus capiatur fieri debet, prout declarat alibi idem
auctor, cum inquit: ‘At ille thoracem adhuc indutus nec ante
cibo est refectus aut prius quam veniebat exercitus constitit,
nec ante ad curandum corpus recessit, quam preterierant qui
agmen ducebant.’ Perinde atque si dixisset ‘nec ante ad focillandum
corpus recessit, nedum cibum non sumpsit, quod post
focillationem fit’; nam de somno sentire stultum est, presertim
dicente Livio: ‘Corpora curare somnoque operam dare
ut primis tenebris convenire ad signum possent.’ Iterum: ‘Ceteris
signum dari iubet ut mature corpora curarent quietique
darent: nocte in expeditionem eundum esse.’ Quid multa?
Quam ridiculum sit sentire idem esse curare corpus quod dormire,
cum nihil admodum curent qui dormiunt? Interdum
etiam ad cibos spectat, ut idem: ‘Pedestris pugna par animis
magis quam viribus erat, quoniam recentes Penus paulo ante
curatis corporibus in prelium attulerat; contra ieiunia fessaque
corpora Romanis et rigentia gelu torpebant.’ Et alibi apertius:
Curati cibo corpora quieti dant.’ Nonne prope mea verba hec
sunt? Nonne a curatione corporis somnus excluditur? Et tu
me vis dicere debuisse ‘cibum quem poterant capiunt, deinde
corpora curatum abeunt’, cum corpora curare sit (ut iam concludam

et te magistrum meum doceam atque dedoceam) agere
curam corporis vel cibo potuque, vel aliis que necessitas nature
desiderat antequam dormias.
«Et illud: ‘A sociis videri, ab hostibus non videri possimus’,
quod incomposite protulisti.» Cur incomposite, vir prorsus
incomposite? qui etiam ignoras quid sit compositio, de qua
tanquam de difficillima parte oratorie artis tam multa Cicero
Quintilianusque precipiunt. Nam tu de ea sentis de qua
idem Cicero, nondum satis perfectus, loquitur in libris ad Herennium,
vix quatuor verbis: quos tu mihi libros, ab auctore
suo non probatos velut scholasticos, scholasticus ipse semper
ingeris et inculcas. Quo palam declaratur te cetera multo potiora
nescire.
«Pretermitto et illud: ‘Sed tantus proprie salutis metus;
quod ‘sed tanta recuperate salutis letitia’.» Quis credat (ne
plura respondeam stulto) pro ‘letitia’ ‘metus’, pro ‘recuperate’
‘proprie’ me dixisse? Nam emendare nihil aliud est quam testari
hoc non in illo modo fuisse illi, quem emendas, dicendum
faciendum ve.
«Et illud: ‘Aut ritu pecudum caprarumque mactabunt’,
quod ‘veluti pecudes caprasque mactabunt’.» Quid reprehendis?
An quod ‘ritu pecudum’ dixerim? At Livius ait:
‘Cibo vinoque raptim hausto repleti, ubi nox appetit, prope
rivos aquarum sine munimento, sine custodiis passim ferarum
ritu sternuntur.’ An quod ‘ritu’ ad suppositum refertur? Atqui
idem nihil interesse demonstrat in apposito, inquiens: ‘Nos hic
pecorum more per estivos saltus deviosque colles exercitum
ducimus.’ Nam ‘ritu pecorum’ ut ‘more pecorum’ dici posse
modo ostendimus. Siquid aliud sentias nescio, immo ne tu
quidem scis quid aut loquaris aut sentias: ut ineptus sim si

ambages tuas discutere pergam, licet uteris tua natura, cum
Sphinx sis; verum, ut video, in hydram converteris, cuius, excisis
singulis, plura capita succrescunt. Itaque Sphingi Edipus
fui, hydre Hercules ero.
«Et illud poeticum: ‘Convolvens flameas pilas', quod ‘late
iactans incendia’.» Cur ita poeticum? Interroga eos qui
me rem gestam edocuerunt, num fuerint pile flamee quas in
celum rapiebat incendium; et sane ex ipsa narratione quid ego
significaverim evidenter ostenditur. Hec enim sunt verba:

‘Nec vulgari igni, sed incendiario agebatur, cui aqua obsisti non
potest. Is igitur coria ac cetera madentia adeptus, sive ipso humore
aleretur, sive repelleretur, cum horrisono strepitu in celum (quo
sagitte mitti nequeant) assidue ferebatur, convolvens flameas pilas
humano capite maiores.’ Cur tu, sycophanta, hoc reticuisti
‘humano capite maiores’,

quod de incendio consueto me non
dixisse manifestum est, ubi nihil simile pile est? Preterea flama
et incendium ignis est, ut absurdum fuerit futurum ‘ignis convolvens
flamam’, in quem loquendi modum ipse emendator incidisti,
‘ignis iactans incendia’: in quo, si nihil aliud, id certe vitii,
quod poeticum est, id quod in me tu nescio an malignius an
imperitius reprehendisti.
«Et illud: ‘Sagittabatur’, quod ‘sagittis precipue hostes
incessebantur’.» Hec mea verba sunt:

‘Et in eos undique ab oppidanis
sagittabatur’:

tu pro ‘sagittabatur’ commutas ‘incessebantur’,
quasi ‘sagittare’ non reperiatur, cum legamus etiam
‘artem sagittandi’. Preterea cur verba aut addideris, aut sustuleris,
aut mutaveris, num calumnia magis an dementia fuerit,
aliis iudicandum relinquo.
«Et illud: ‘Templum mugiebat’, quod ‘resonabat’ vel
‘sonitu complebatur’ dicere debuisti.» He sunt annotationes
Panormite, qui se poetam vulgo nominat, qui si sciret
quousque liceat oratori atque historico metaphora non ita male

instructum in forum ad iudices suum Fatuum dimisisset. Nolo
de natura metaphore impresentiarum disputare, cum nemo, nisi
iniquissimus, rerum iudex sit (ni fallor) improbaturus hanc
translationem, quam Fatuus calumniator depravat, omissa
parte verborum, que hec sunt:

‘Multi in templum, multi
in arcem confugerunt. Sed multo magis preses arcis quam Deus
preses templi implorantibus opem tulit. Nam et avidius nostri rapine
gratia ad templum properarunt et locum illum magis consentaneum
talibus victimis existimaverunt. Natabat omne humano
eruor e pavimentum et gemitu moriendum templum mugiebat’.

Quid
ergo mirum si ex confuso multorum hominum gemitu templum
mugire dicatur, presertim ubi fit mentio victimarum?
«Omnia enim ista ut leviora transeo». Sed ut ipse leviter
transirem non effecisti, homo levissime.
«Sed de elegantie tue vitiis satis in presentia dictum sit.»
Cur paulo ante dignitatis fecisti mentionem, si tantum
de elegantia agebas? Sed velim doceas que sint elegantie vitia:
an vitium illa est? Vir nullius prorsus elegantie summaque stultitia,
dementia, malignitatis, in quo videre licet id, quod post
homines natos in nullo contigit, contigisse, ex prope infinitis
peccatis que in opere quamvis nondum edito vixquedum condito
te probaturum pollicebaris, nullum hactenus probare potuisse,
sed cum hoc efficere niteris, non in totidem, sed in quadruplo
peccatorum numero esse convictum, qualis etiam in sequentibus
convinceris: ut non modo penam talionis des, calumniator,
verum que furibus pena constituta est quadruplum
solvas, fur ac trifur.

2.1.

I. Si prescriptum servare accusatoris in respondendo vellem,
non de verbis nunc, ut hactenus feci, sed de sententiis disputarem,
iterum ad primam controversiam, mox ad secundam atque
identidem reversurus: nam in sequentibus invectivis ille prorsus
quem instituerat ordinem, et si ridiculum ac puerilem, de elegantia
et dignitate, deseruit, verborumque ac sententiarum
vitia promiscue obiicit, quodammodo a se ipso deficiens et
ubique inconstantie stultitieque sue preferens signa. Hanc
ego perturbationem adeo mihi non sequendam statuo, ut etiam
si iste ab instituto quod superius sepe destituit non destitisset,
tamen omnia que de verbis opponit separatim refutanda existimarem,
quo velut corpori sua redderem membra, neque uni
tantum corpori, sed duobus, verborum alteri, alteri sententiarum.
Siquidem cum universa que de verbis ex iis que de
sententiis obiiciuntur per me extrahentur unumque in agmen
contrahentur, que reliqua sunt et ipsa unum sua sponte corpus
et agmen efficient, stabuntque seorsum atque altrinsecus due
quasi acies, una peditum, altera equitum, contra quas ego meas
copias primum peditum, deinde equitum emittam. Sic enim
quantum in utraque acie roboris sit diiudicabitur, si milites non
cum diverso sed cum simili militum genere, si non interrupto
sed continenti prelio, si non eodem tempore sed distributo confligent;
sicut iam aliquandiu pedites confligunt et in medio
certaminis ardore versantur et, nisi fallor, magna pars hostilis
exercitus confecta vulneribus iacet. Quo magis festinemus
quod superest peditum immittere, ne refrigescat pugna, ne
stricti in dextris gladii torpescant, ne victoria que in manibus
est diutius differatur, felix faustumque sequenti pugne auspicium.
Hec autem sunt ex secunda invectiva in secundum librum
meum, ut differamus ultimum in locum que ex hac ceterisque
in mores meos evomuntur. Prius tamen quam eius obiecta pono,
que in proemio secundi libri peccavit notabo.
«Tuum de illorum operibus iudicium frivolum et contemnendum

esse. Quos cum legis.» ‘Quos’ pro ‘que’ positum
est: ad opera enim, non ad auctores relativum hoc respicere debet,
quia libros, non homines legimus; quod siquando tropice
pro operibus nominamus auctores, id ita demum fit si libros
nominare supersedemus. Nam quis nisi demens ita loquatur:
‘Mittam ad te tragedias Eurypidis quem emi’ et non ‘quas’?
Secus autem, tropice sic: ‘Eurypidem quem emi quotidie
emendo’.
«Omnes qui summam auctoritatem eorum scriptis consecuti
sunt.» Simile est quod superiore libro repetii ex te:
«Si rex me rursus recipiat in eius gratiam». Dicendum erat
‘suis scriptis’ et ‘suam gratiam’. Sicut e contrario illud quod
item repetii ex quarta invectiva, «Quam tamen, et si impudens
es, ipse negare non es ausus presente rege, cum ego errata tua
coram maiestate sua proferre contenderem»: nescis reciprocum
hoc esse pronomen dicendumque fuisse ‘coram maiestate
eius’? Nam sic vulgo, non bene litterati loquuntur: ‘Ego
dedi sibi; vis dare sibi librum; ego ivi ad villam suam’, cum hoc
pronomen ad eandem personam, sive ad eandem rem faciat
relationem, ut ‘Ille placet sibi; cupit sibi reddi sua’, vel intermixta
altera persona, ut ‘Voluit me secum cenare; oravit ad
se ires’, non autem (quod fuit alterum in hac re vitium tuum)
‘oravit ut ad eum ires; voluit me cenare cum eo; cupit sibi reddi
que eius sunt’. Hoc etiam loco abs te positum est ‘coram’
pro ‘apud’, sicut iterum superiore libro, et e contrario ‘apud’
pro ‘coram’, inquiens: «Coram inclito rege nostro in tot clarissimorum
procerum virorumque consessu, apud quos etc.»
Quam differentiam inter has prepositiones me promisi redditurum,
quod nunc faciam, potissimum ex Livii verbis: ‘Ad ea
Quintius, coram quibus magis quam apud quos verba faceret,

dicere Archidamum rationem habuisse’: est igitur apud aliquem
verba facere, dum ad illum habetur oratio, coram vero,
dum illo presente et fortassis etiam adhibito. Tu autem, cum
regem alloquerer presentibus proceribus, sicut iterum postea
dixisti ‘coram rege coramque maiestate sua’ et ‘apud proceres’.
«Omnia que in libro tuo reprehenderam cum libellum
meum.» Quid ineruditius quam tres libros historiarum appellare
librum, totidem suos libellum, item sex Elegantiarum volumina
numero singulari nominare?
«Neque plane esse illegitimum ex patre celibe et matre innupta.
Celibem hominem puto dici qui vitam celestem in terris
agat, procul ab uxore et femine concubitu: tu autem illum ex
celibe natum esse vis, quem si continentem appellasses aliquanto
magis proprie dixisses.» Hic plane confiteris id
cuius superius ex Quintiliano meministi te non legisse, sed
ex alio audisse, cum et illud et hoc sit ex eodem libro et quidem
primo. Ait enim: ‘Ingenioseque visus est Cavinius ‘celibes’
dicere quasi celites, quod onere gravissimo vacent, idque greco
argumento iuvit: ἠϊθέους enim eadem de causa dici affirmat.
Nec cedit Modestus inventione: nam quia Celo Saturnus genitalia
absciderit, hoc nomine appellatos quia uxore careant ait.’
Hoc tu nunquam, Fatue, legisti, unde discere posses huius verbi
significationem. Quid non aliunde infinitis ex locis scire
poteras? de quo ego, cum in Elegantiis sic preciperem: ‘Celebs
tam est qui caruit semper uxore, quam qui nunc caret, inde
celibatus’, nullum subieci exemplum, tanquam de re parum
dubia: que quoniam tibi est etiam ignota, nunc exempla subiiciam.
Plautus in Casina:

Sed utrum nunc te celibem esse mavis liberum
an maritum servum etatem degere et gnatos tuos?
Idem in Mercatore:
siquem scibimus
seu maritum, seu Hercle adeo celibem scortarier.
Ecce tibi celibes scortatores, qui vis eos esse utique continentes!
Horatius, epistola prima:
Nil ait esse prius, melius nil celibe vita:
si non est, iurat bene solis esse maritis.
Suetonius in Galbe vita: ‘Verum amissa uxore Lepida duobusque
ex ea liberis, mansit in celibatu, neque solicitari ulla conditione
amplius potuit, ne Agrippine quidem, viduitate morte
Domitii que maritumquoque adhuc necdum celibem Galbam
adeo omnibus solicitaverat modis.’ Idem in Claudii: ‘Confirmavitque
pro contione apud pretorianos, quoniam sibi matrimonia
male cederent, permansurum se in celibatu.’ Et iterum:
‘Quibuscunque aut celibatum aut orbitatem aut egestatem
obiiceret, maritos, patres opulentos se probantibus.’ En
celebs marito oppositus, ut orbus patri et egenus opulento,
quod congruit cum illo Quintiliani: ‘Clarus an obscurus, magistratus
an privatus, pater an filius, civis an peregrinus, liber
an servus, maritus an celebs, parens liberorum an orbus.’
Iustinianus, Codicis libro quinto de donationibus ante
nuptias vel propter nuptias et sponsalitiis: ‘Ea que tibi ut sponsus
daturum se repromisit is qui te ficto celibatu, cum aliam
matrem familias domi reliquisset, solicitavit ad nuptias, petere
cum effectu non potes, cum tu sponsa uxore domi posita non
fuisti.’ Sed quid plura exempla? Profer tu pro te vel unum
et viceris. Nisi Pompeium Festum sequeris sic scribentem: ‘Celibem

dictum existimant quod celo dignam vitam agat’, in quo
Pompeius suo more etymologiam attigit, non significationem
expressit, tanquam planam apertamque, preter quam fatuis qui
in tanta exemplorum silva venari nec unum sciunt. Celestis
enim vita quibusdam putabatur gravissimo nuptiarum
carere onere: quales fere sunt adolescentes, quos Cavinius
quasi a deo dici vult ἠϊθέους; nam continentem esse, ut ad
opinionem veterum loquamur, non est celo digna vita, Celo
inquam vel patre Saturni, qui amissis genitalibus coactus est
continere (licet continentia voluntatis sit, non necessitatis), vel
celitibus, quorum nullus continens fuit (citius cum bestiis celibatum
quam cum celitibus communicaverim, dicente Plinio de
columbis: ‘Nisi celebs aut vidua domum non relinquit’).
Que res, ut scias quid Pompeius senserit, non modo divina
non est apud veteres existimata, sed etiam improbata, ut in
Lege XII Tabularum: ‘Celibes esse prohibento’, de quorum
pena cum Valerius Maximus aliique nonnulli meminerunt,
tum vero in Codice Iustinianus, titulo de infirmandis penis celibatus
et orbitatis. Et tu vis idem esse quod virtutem continentiam,
cui contrarium fecisti concubitum femine, quasi ‘concubitum’
dicere non sat esset, ubi nescio quem concubitum
videris excipere; et si ‘concubitum cum femina’ erat dicendum,
potius quam ‘concubitum femine’. An sic Plinius idem de
Essenorum gente ait? quam et si continentem, tamen celibem
non vocat: ‘Gens sola et in toto orbe preter ceteras mira, sine
ulla femina, omni Venere abdicata.’ Qui sequitur multo
intolerabilior est error. Vos appello, viri ut fortissimi sic circumspectissimi
genuenses: huncine in numerum collegiumque vestrorum
recipietis quos cancellarios appellatis, tam hebetem,
tam vacui capitis, tam mentecaptum ut velit natum esse
filium homini et ab uxore et omnino a feminis abstinenti, et

quia sic ego non dixi ponat in crimine? Utinam sic ipsi ac suo
Panormite uxorem habenti liberi procreentur!
«Prophetare tamen audere. Semper, ut video, in summa
copia laborabis verborum inopia. Dic, queso, ubinam apud
Livium aut Cesarem aut Salustium hoc verbum repperisti?
Cum historias scribas, historicos imitari debuisti, qui id tum
‘divinare’, tum ‘presagire’, tum ‘vaticinari’, tum ‘ariolari’ dixerunt,
ut unum e tam multis tibi in mentem venire debuerit. Sed
aliquid ecclesiasticum scribere te putasti.» Bene quod meam
verborum inopiam insectaris, ipse tam locuples! Ariolantem ne
faciam piissimum regem, dum suprema sua disponit, aut augurantem,
aut vaticinantem? cum ne divinantem quidem facere
ausim, quod verbum, ut Hieronymus in Micheam ait, in malam
accipitur partem in Scripturis Sanctis, quarum hic fuit observantissimus.
Scythe ergo regis ista tua verba sunt, non
christiani. Quid si prophetare ille dixit? Ego contra veritatem
historie faciam eum dixisse ariolari. Sed fac me accommodasse
persone verbum: quid interest quod isti auctores eo non sunt
usi, quando prophete non erant? Ubi enim reperies apud
eosdem ‘ecclesia’, ‘episcopus’, ‘presbyter’, ‘diaconus’, ‘acolythus’,
‘canonicus’, ‘papa’? Ubi ‘baptisma’, ubi ‘eucharistia’,
ubi ‘schisma’, ubi ‘ebdomada’, ubi ‘synodus’, ubi alia infinita?
que tamen a sapientissimis viris ex Grecorum fontibus derivata
sunt, non, ut vestra fert opinio, ex hebreis. Quod si ex istis non
possum proferre exempla, possum ex grecis, Homero, Hesiodo,
Eurypide, Sophocle, Eschylo, Aristophane, Platone, Aristotele,
Theophrasto, Thucydide, Herodoto, Xenophonte aliisque quam
plurimis, ut scias non imperitorum hec sed peritissimorum vetustissimorumque
esse vocabula. Et nunc, quod satis mihi
est, in usu apud doctissimos quosque sunt, ut nulla materia sit
in quam non incidant, et in primis historia que maxime varias
personas resque continet. Et quod ad presens vocabulum

attinet, quoniam gentilitatem ita adamare videri cupis, a Grecis
‘prophete Apollinis’ dicebantur fatidice femine; et Latinorum
Macrobius inquit in Saturnalibus: ‘Sacerdotes Egyptiorum quos
prophetas vocant.’ (34) Verum, o Panormita, qui poeta vocari
gaudes, iners ac deses, nescis a Paulo poetas appellari ‘prophetas’,
grece quidem, sed latine non mutatum, quod ad Titum de
Epimenide scribit: ‘Quidam proprius eorum propheta.’ Ite nunc
et huic detrahite vocabulo!
«Nondum a scurrando vacans ... verbum illud ‘scurrando’,
quod rarissime usitatum est et pro obsoleto habendum,
ut puto.» Quis tam inops mentis coniunxit unquam ‘usitatum’,
quod est frequentativum, et ‘rarissime’? cum ‘raro’ et
‘frequenter’ invicem pugnent, perinde ac siquis dicat: ‘raro
frequenter studeo.’ Sed sane sint eo usi rarissime auctores,
nonne satis est hoc mihi pro defensione quod usi sunt? At pro
obsoleto ais habendum (quanquam ne hoc quidem ais, sed pro
incerto habes: cur ergo alteri pro certo vitio obiicis?), quod
profecto non fecisses, si et Horatii meminisses incipientis epistolam
sic:
Si bene te novi, metues, liberrime Lolli,
scurrantis speciem prebere, professus amicum
inque coniuncta huic epistola Aristippus in Diogenem loquitur:
Scurror ego ipse mihi, populo tu;
et animadvertisses huiusmodi verborum formandorum vel
maximam esse licentiam, ut a ‘scortum’ ‘scortor’, a ‘procus’
‘procor’, a ‘poeta’ ‘poetor’, a ‘nuge’ ‘nugor’, a ‘sycophanta’ ‘sycophantor’,
a ‘parasitus’ ‘parasitor’, a ‘viaticum’ ‘viaticor’, a
‘meridies’ ‘meridior’, a ‘podagra’ ‘podagror’ (unde Ennius:
Nunquam poetor nisi dum podagror),

a ‘iuvenis’ ‘iuvenor’, a ‘bubalus’ ‘bubalor’, a ‘rusticus’ ‘rusticor’,
a ‘villicus’ ‘villicor’, a ‘grecus’ ‘pergrecor’, a ‘fornix’ ‘fornicor’
(quod est habere in fornice meretricem, licet nunc a plerisque
pro ‘scortari’ usurpatur) et infinita huiusmodi penes optimos
probatissimos scriptores, ita a ‘scurra’ ‘scurror’: quod si non
repperissem, tamen ex proportione fingere potuissem sine ulla
eruditorum reprehensione.
«Quasi ficos edisset, qui nondum maturi erant... Sed,
bone grammatice, unde didicisti ‘ficos’ masculini generis esse?
Nescis ‘ficus’ vel ‘ficos’ pro fructu feminino genere dici omniaque
fructuum nomina aut neutri generis esse, ut ‘pirum’, ‘malum’,
aut feminini, quod genus ‘nux’, ‘glans’, ‘oliva’, ‘castanea’?
Dicemus ficus quas scimus in arbore nasci,
dicemus ficos, o bone Valla, tuos.»
Hi sunt ioci Panormite, hi sales, agnosco ex sententia et
ex versu hominem. Differamus in suum tempus respondere contumelie,
licet quis morbus sit ficus qui obiicit ignorat, nam
plerunque in barba est: et si Panormita ut imberbium amator,
ita ipse prope imberbis est, vix ullis in facie interlucentibus
pilis, ne dicam de vertice, nullis interlucentibus capillis toto
lucenti, quasi mortui calva. Sed versum Martialis, ut est
apud Priscianum, sue sinceritati reddamus:
dicemus ficus, Ceciliane, tuos.
«Sic Martialis, sic Priscianus, sic Iuvenalis inquiens:
Si vis aliam decerpere ficum,
sic usus dicendi magister,
quem penes arbitrium est et ius et norma loquendi.

Ecquid te pudet ista ignorare que pueris nescire turpe est?»
Ais ‘sic Martialis, sic Priscianus, sic Iuvenalis, sic usus’.
Primum, inepte Priscianum, qui hec precipit, cum Martiale
coniungis, qui poeta est, et eo ineptius quod huius auctoritate
preceptum suum confirmat Priscianus, ut pro uno testimonio
hec, non pro duobus, haberi debeant. Deinde, cur a Martiale
et Prisciano recedis, male recitans poete versum? cum
enim inquit Priscianus, et ostendit, et vitium et fructum quarte
esse declinationis, genere autem differre, palam est te scripturam
sive stulte, sive malitiose corrumpere, nec sequi eos quos
sequi te dicis. Ad hec, si Priscianus, auctoritatequoque
Martialis, vult ‘ficum’ quarte demum declinationis esse, quo
mihi istam Prisciani Martialisque mentionem, ubi de ‘ficu’, non
de ‘fico’ agitur? quo mihi Iuvenalem, quo mihi usum et Horatii
versum? Quasi ego negem ‘ficum’ quarte generis esse feminini,
quia utor ‘fico’, quod tu reperiri fateris. Vides ut fatue
contra me argumentaris, ut fatue Iuvenalem et usum de eadem
declinatione in testimonium vocas, cum de alia sit dubium, ut
fatue ‘ficos’ ais generis esse, sicut ‘ficus’, feminini, quod nullo
confirmas nec precepto nec exemplo. Ubi perfrices velim
frontem ac respondeas an arti sue satisfecerit Priscianus, qui
cuius sit generis ‘ficus’, ‘fici’ pro fructu reliquit in medio, cum
non semel precipiat pro arbore in quarta declinatione esse feminini;
nisi volumus eum masculini esse velle, dum inquit:
‘Omnia in us correpta, vel secunde, vel quarte, generis esse
masculini, preter arborum nomina.’ Age vero demus Priscianum
idem quod tu dicere, omnia fructuum nomina aut
neutri generis esse aut feminini: quid vos aut ille respondeat
in ‘dactylus?’ quid in ‘balanus’, qui et ipse fructus est palme,
generis utrunque masculini? quid in ‘pineos’, apud quosdam
pro fructu pinus, idest illis minutis? Taceo ‘corimbos’ hedere
et ‘racemos’ vitis. Quid, ut vos fortius strictiusque angam,
in ‘grossus’? qui etiam huius ipsius de qua agimus arboris
fructus est, dicente Plinio: ‘Ficos sub folio, grossos supra folium

nasci.’ Quod si itaque (ut iam concludam) aliquod
fructus genus et huius arboris fructus est masculini, ut notum
est, quid tandem mirum si ‘ficus’, ‘fici’ in masculino sum usus,
non sine auctoritate presertim vel Cornelii Celsi, vel Columelle,
vel Plinii aliorumque nonnullorum, ubi hoc nomen generequoque
masculino secunda declinatione legimus usurpatum? At
corrupti sunt codices. Cuius istud est affirmare? Certe
vetustos aliquot evolvi et Cornelii his verbis: ‘Fico pingui leviter
cocto’ et ‘Fici aridi partem nepete mixtam’, et Plinii: ‘In ficis
mirabiles sunt abortivi, qui nunquam maturescunt.’ Nec tamen
ita temerarius extiti ut incerte me scripture committerem, quippe
qui de hac re multisque aliis cum eruditis ante publicationem
communicare statuissem. Tu potius, tu temerarius
extitisti in reprehendendo, vir tantum a peritia distans quantum
ego ab imperitia, qui pro negatione posuisti affirmationem:
‘ecquid te pudet ignorare’ pro ‘ecquid te non pudet’, ut iterum
reprehendi superius.

2.2.

II. «Ad hanc facetiam cum rex arrisisset. Nescis ‘facetias’ pluraliter
tantum dici, non facetiam, sicut ‘ferias’, ‘quisquilias’,
‘nundinas’?» Ita ne propter unum verbum facetum dicere
debui ‘ad has facetias’? quod absurdum sit. Quis istud precepit
carere singulari ‘facetias’? An licentius est ‘facetia’ quam ‘blanditia’?
Non arbitror. Nam de uno verbo blando dicam ‘ad has
blanditias’? Atqui Cicero De petendo consulatu ad fratrem
inquit: ‘Ea desiderat nomenclationem, blanditiam, assuiditatem,
benignitatem, rumorem, spem’; paulo post: ‘Sed opus est
magnopere blanditia, que etiam si vitiosa est et turpis in cetera
vita, tamen in petitione necessaria.’ Possum multa similia afferre,
ut liberum pro ‘filium’ apud Quintilianum et Paulum Caiumque
iurisconsultos, et ‘pugillarem’ et ‘codicillum’, cum sciamus

ex parte pluralis esse numeri. Verum preter exemplorum
similitudinem, accipe Plautum in Sticho:
em tibi hoc primum
hec facetia est, amare inter se rivales duos,
uno cantharo potare, unum scortum ducere.
Donatus grammatice preceptor aliquotiens, ut in Andriam
Terentii: ‘Facetia scribentis in his verbis est, quia Archillis
compotricem potissimum adduci iubet’, et alii nonnulli scriptores.
I nunc et insulta mihi inquiens: «Quid est quod scias,
si hec que ad pedagogum pertinent ignoras?» Cur tu igitur
pedagogus hunc Plauti locum ignorasti, quem pedagogi nescire
non debent?

«Adiecta ei appendice Catalonia, que viribus ad illam sesquialtera
est.

O elegantissimum historiographum, heccine verba
oratoris sunt, heccine historici? Ubique ostendis tuam verpenuriam,
ignarus quam sit elegantie contrarium verbis
inusitatis et impropriis uti. Quanto elegantius si dixisses: ‘Adiecta
ei Catalonia, que dimidio amplior quam illa est’.» Ego
ne verborum inops, an tu sensus et cerebri? Eum vocas verborum
inopem quem cernis esse locupletissimum: ‘appendice’
et ‘sesquialtera’ supellex est abundantis patris familias, non
egentis; nam quod negas ista vocabula in que mea commutas
esse in domus mee supellectile, facis ex Fatui natura ac consuetudine,
cum nemo qui scribere paulo diligentius consuevit ac
ne mediocriter quidem litteratus ignoret. Sicut e contrario tu
hec nomina quibus ipse utor (quod fateare necesse est) in tua
supellectile non habes: ut intelligas te inopem verborum esse,
me divitem. At sunt inusitata et impropria. O imperitissimum
et iniquissimum, qui aliorum vires ex tua infirmitate metiris,

negas in usu esse, dehinc addis impropria, quasi de iis que
extra usum sunt queramus propria sint necne. Sunt inusitata
oratoribus, sunt inusitata historicis. At ego ex utrisque testimonia
proferam. Cicero in Hortensio: ‘Vidit enim, quod videndum
fuit, appendicem animi esse corpus nihilque in eo esse
magnum.’ Idem Pro Rabirio postumo: ‘Est enim hec causa quo
ea pecunia pervenerit quasi appendicula cause iudicate atque
damnate.’ Addam huic velut oratorem Ulpianum, qui de acquirenda
vel amittenda possessione vel hereditate ait: ‘Idem dico
et si filius familias vel servus iussu domini vel patris adierit
hereditatem, vel emancipatus, vel manumissus ex causa substitutionis
adeat: erunt namque heredes, sunt enim appendices
precedentis institutionis.’ Accipe nunc historicos. Livius:
‘Cohortatusque predicatione vera qua in Tuscis, qua in Samnio
partorum decorum, appendicem Etrusci belli conficere iubet’
et alibi: ‘Qui cum Chersonesum Lysimachiamque dederunt,
Maroneamquoque atque Enum profecto dedisse, que ipsa propinquitate
regionis velut appendices maioris muneris essent.’
Iterum: ‘Peditum agmen, in ripa elephantos ante quadraginta
disponit. Carpentanorum cum appendicibus Olcadum Vacceorumque
centum milia fuere, invicta acies si equo dimicaretur
campo.’ Hec satis exempla docent hoc non esse nomen inusitatum.
Nunc docebo eius me proprietatem non potuisse
ignorare, cum scirem a Marcello quidem sic scribi: ‘Appendix
dicitur quod alii est adiunctum’; a Festo autem sic: ‘Ampedices
dicebantur ab antiquis quod circumpenderent, quos nunc appendices
dicimus’; ut Plinium transeam, qui in XXIV ait: ‘Spina
est appendix appellata, quoniam bacce puniceo colore appendices
vocantur.’ Sunt ne, scelerate, verborum inopes Cicero,
Ulpianus, Livius ceterique apud quos hoc nomen invenitur
(nam mihi culpa communis cum illis est, quia ut ipsi sic ego
sum usus)? An tu inops verborum, sententiarum, doctrine ac
sensus? Venio nunc ad alterum vocabulum, ‘sesquialtera’.

Quid usitatius in arithmetica, musica, geometria quam ‘sesquialtera’
(quod ‘hemiolon’ greci vocant), ‘sesquitertia’, ‘sesquiquarta’,
‘sequiquinta’ et ita deinceps? Nisi negas has artes ad
oratoriam pertinere, quarum quis sapor esset ne tenui quidem
gustu experiri voluisti potuisti ve: ita tenui semper litterarum
cibo ac brevi volatu ut cicade (nam illis assimilis es) fuisti contentus.
Transeo Quintilianum quem nunquam inspexisti;
nonne ita scribit in Oratore Cicero: ‘Ut necesse sit partem pedis
aut equalem esse alteri parti, aut altero tanto, aut sesqui esse
maiorem’? Infinita possem ex optimis auctoribus exempla repetere,
ut ‘sesquiopus’ apud Plautum, ut ‘sesquipedalis’ apud
Horatium ac mille alios et ‘sesquipes’, ut ‘sesquiplaga’ apud
Cornelium Tacitum: ‘Et ille multum tremens, cum vix duobus
ictibus caput amputasset, sevitiam apud Neronem iactavit,
sesquiplaga interfectum a se dicendo’, ut ‘sesquicyathus’ apud
Cornelium Celsum: ‘Aceti sesquicyathum, olei minus’, ut ‘sesquihora’
apud Plinium filium: ‘Egeram horis tribus et dimidia,
supererat sesquihora’; cur non dixit ‘supererat hora et dimidia’?
nempe quia sic fuit elegantius. Et tu, cicada, ais inelegantius!
In quo magis licet agnoscas imperitiam tuam quod sic
poteras emendare, si fuisset emendandum: ‘Adiecta ei Catalonia
finitima, dimidio ampliore, vel dimidio quam hec ampliore.’
Dixi imperitiam, addo stultitiam, quod cum de viribus ego,
non de finibus agam, tu pro ‘appendice’ ‘finitima’ subdidisti:
ubi aliusquoque tuus error agnoscitur, quod non provincia
tota toti alteri provincie finitima est, sed extremi utriusque
provincie populi et invicem accole; neque enim Italia Gallie
finitima est et Gallia Italie, sed Italos extremos qui ad Galliam
vergunt illi finitimos et Gallos qui ad Italiam huic finitimos
dicas.
«Itaque visus est minus solvisse questionem quam innodasse.

Hoc quidem incomposite et ineleganter a te dictum: est enim
ambiguus et obscurus sermo et contorte prolata sententia. Neque
enim isto modo dicendum fuit, sed sic potius: ‘Itaque magis
innodasse questionem quam solvisse vel explicasse visus est’.»
An idem est ‘magis innodare’ quam ‘minus solvere’? item
‘magis solvere’ quam ‘minus innodare’? Quid enim, si de me,
qui vos duos minimum et amo et metuo, dicam: ‘quidam vos
minus metuit quam odit’, tu tanquam ambigue, obscure, contorte
locutum sic corriges: ‘quidam magis vos odit quam metuit’,
quasi multum metuam, plus oderim, ut quod ego imminuendum
putavi, tu me nolente exaugeas? Alia est ergo hec, alia
illa sententia. Sed agam potius exemplis tecum, qui tanquam
ratione vaces, nulla potes ratione pervinci. Cur M. Tullius
inquit: ‘Ego vero me minus diu senem esse vellem, quam
esse senem antequam essem’ et alibi: ‘Quod si in alterutro peccandum
sit, malim minus timidus quam parum prudens videri’?
Cur Plinius in secundo Naturalis Historie: ‘Neque omnium
rerum afferri posse causas minus mirum est quam constare in
aliquibus’? Cur Titus Livius: ‘In Fabio minus in bono
constans quam novum in malitia ingenium esse’ et iterum:
‘Magis vereor ne parum inde glorie quam ne nimium belli sit’
et iterum: ‘Nihilo militie quam domi melius respublica administrata
est’? Cur non dixit: ‘multo melius domi quam militie
res publica administrata est?’ Nempe quia diversa erat futura
sententia: quod item in nostris verbis usu venit. Hec pro
me. Cur autem tu ‘incomposite, ineleganter, contorte’, cur ‘sermonem’,
deinde ‘sententiam’, cur ‘prolatam contorte sententiam,
potius quam ‘contortam sententiam’ dixeris imperitia
tua viderit.

«Iam concilium quod illi parlamentum vocant. Nequeo
mirari satis imprudentiam tuam: quid erat necesse ‘parlamentum’
addere, quod nec elegans, nec latinum est? Putabas te non
satis intelligi, si tantum ‘concilium’ dixisses?» Omitto de
infinitis huiusmodi disserere vocabulis; tantum de cognatis, ut
aiunt, vocibus agam. Cur Livius, quod genus apud eum
sepissime invenitur, inquit: ‘Concilium universe gentis post
dimissos Romanos non habuerunt, parapocletos autemitta vocant’?
Num hoc elegans, num latinum est? Num opinabatur
Livius se non satis intellectum iri si tantum ‘concilium’ dixisset?
Et iterum: ‘Summum apud Campanos magistratum medixtuticum
appellant’: num latinum et elegans est ‘medixtuticus’?
Unum libet adhuc exemplum afferre ex patria tua; Plinius,
libro tertio Naturalis Historie sic ait: ‘Padum Ligurum lingua
Bodingum vocari, quod significat carentem fundo.’ Intelligis,
non imprudens, sed vesane, in sapientissimorum me incurrere
vestigia, te in calumniosorum? Nisi aut greca verba inseremus,
que pauci intelligunt, aut ligustica, que nulli, ea vero que iam
pro latinis habentur et in libris multis lectitantur fastidiemus?
Quanquam, o calumniator insane, non utor ipse vocabulo
hoc, sed aliis in usu testor esse, et si descendit a greco, ‘parabola’,
quod pro latino iam est, unde apud quosdam ‘parabolani’.

«Tandem post aliquot menses per conventus universos, hoc
est per terna brachia Valentie et Catalonie, ecclesiastica, patricia,
plebeia, ultra quatuor Aragonie que diximus, locus delectus est in
Aragonia oppidum Caspa.

Eleganter profecto ut cetera. Si eloquens
esses, profecto sic diceres: ‘Tandem post aliquot menses
summo trium ordinum consensu, qui ex Catalonia Valentiaque

convenerant, sacerdotum scilicet, nobilitatis ac plebis, concilii
locus in Aragonia constitutus est.’ Et scire debes quod non
omnes nobiles ‘patricii’ appellantur, sed tantum romani, a primis
patribus a Romulo constitutis orti; vel ii etiam qui rem
publicam more Romanorum gerunt, per similitudinem quandam,
sed improprie. Non enim patricios Carthaginensium aut
Campanorum legimus, sed nobiles aut nobilitatem.» Quid
in me reprehendas non equidem intelligo. ‘Conventus universos’
in ‘trium ordinum consensum’ mutas, quasi ‘conventus’ et
‘consensus’ multum habeant in significatione similitudinis, aut
hoc parum latinum vel parum proprium sit: quorum utrunque
falsum docebo. Et quod latinum quidem sit auctores probant;
Cesar de se ait: ‘Quod in Italiam ad conventus agendos
profectus est’; Livius: ‘Nondum conventus dimissus erat, cum
respiciunt presidium a Corintho’; Plinius de hac ipsa Hispania,
conventus qui in ea fierent enumerat. Alii preterea plurimi
auctores. Quod autem proprium, documento est tum hic
locus, tum alius aliquanto superior, cuius hec verba sunt:

‘Cuius
morte solutum concilium est Calatavibii et postmodum conventus
privinciales agi cepti, ab Aragonensibus in Alcanitio, a Valentinis
in Tragera, a Catalanis Dertuse, quia hec oppida finitima sunt
aliis duabus provinciis. Quo difficilius fuit inter distractos conventus
deliberari, cum presertim quotidie maiora consererentur in Aragonia
certamina, gubernatore volente provinciam in officio tenere ac
quietam, comite, accersitis e Vasconia et trans montes copiis, annitente
reliquias adverse factionis evertere et suam rebus gerendis
preficere. Tandem post aliquot etc.’

Et tu, meus censor,
emendas: ‘qui ex Catalonia Valentiaque convenerant’, ne ineleganter
si ‘conventus’ diceres; et tamen quomodo convenerant
ille due gentes, cum unum in locum non convenerint? quomodo
venerunt ex Catalonia Valentiaque, cum manserint in sua utraque

provincia? a quibus velim scire cur Aragoniam dissocies
atque seiungas: credo ne ‘brachia’ nominares. In quo nomine
usus hoc sum temperamento, ut dicerem ab illis ita appellari,
cum nefas putarem aliud novum fingere, veteri et vero et
satis idoneo relicto, quod tu mavis fuisse dicendum ‘ordines’.
In quo quantopere desipias (si unquam sapisti) mecum recognoscas.
Primum, receditur ab integritate historie; deinde quod
hos nemo sanus ‘ordines’ nuncupet sacerdotalem, urbicum,
agrestem, qui ne apud Romanos quidem fuerunt; tum quod
plebeium ordinem facis, quod inauditum est: cuius rei, nisi
Fatuus esses, admonere te potuit saltem marmor illud quod
quotidie pretergrederis, quo Porticus seu Statio Montana fulcitur,
his inscriptum litteris: ‘Ordo et populus neapolitanus’.
Si prestantius exemplum postulas ex historico, audi Cornelium:
‘Iisdem consulibus auditas Puteolanorum legationes quas diversas
ordo et plebs ad senatum miserant.’ Tum in eo vocabulo
quod me docere vis te labi ostendis, quippe cum ‘patricii’
nulli iam romani vocari queant, utpote extincto senatu (et si
senatus existat), in nomen transierit certi magistratus, unde dignitas
ipsa ‘patriciatus’ dicitur. Lege Gregorium, lege Iustiniani
Codicem authenticasque lege illorum temporum historias,
lege decreta decretalesque et quis ‘patricius’ sit intelliges. Ergo
non romani nunc patricii qui senatu carent. Ceterum quid
absurdi est si que urbes senatum habent, qui Rome patres appellabantur,
ut Venetie, ut Barcelona, ut tua domina Genua,
ex his ortos appellare patricios? Certe veneti scriptores suam
nobilitatem ‘patricios’ appellant, id quod tu non omnino diffiteris
ideoque tibi ipsi non constas et quidem ter tam paucis in
verbis: semel, quod, cum Rome tantum velis appellari
‘patricios’, tamen ais qui nobiles aliis in urbibus more Romanorum
rem publicam administrant, eos, improprie quidem, attamen

appellari ‘patricios’; iterum, quod licet Carthaginenses
Campanosque non abnuas sic vocari, quia more Romanorum
rem publicam administrarent, tamen concedis nunquam
hoc nomine appellatos; tertio, quod vetas me posse
saltem improprie vocare ‘patricios’, quos improprie sic vocari
posse concedis. Ad extremum, elegantiam tuam requiro, sagax
et argute indagator elegantie: quis politus scriptor eo modo
‘scilicet’ usus est quo tu?

2.3.

III.

«Gilbertus Centellia cum bene magna manu clientum in
agrum Valentinum incursionem facit.

Mendicus, ut video, semper
eris. ‘Cum bene magna manu’: isto modo diceret sutor aliquis
aut caupo, non certe historiographus, quo verbo hactenus
iam ter aut sepius usus es, quasi nescias aut ‘cum satis magna’,
aut, si ‘bene’ pro ‘valde’ accipi vis, ‘cum permagna militum
manu’ dicere.» Possum iisdem quibus apud Terentium
Menedemus uti verbis:
Ego me non tam astutum neque tam perspicacem esse id certo scio,
sed hic adiutor meus et monitor et premonstrator Chremes
hoc mihi prestat: in me quidvis harum rerum convenit,
que sunt dicta in stultum, caudex, stipes, asinus, plumbeus;
in illum nihil potest, nam superat eius stultitia hec omnia.
Nonne ait Cicero, ne superius repetam exemplum, De
oratore: ‘Si ad te bene ante lucem venisset’? Et Pro Murena:
Cum bene magna caterva sua venit’ et De finibus: ‘Habent enim
et bene magnam et satis litigiosam disputationem.’ O vere sutoris
fili cauponisque, immo in cauponem sutoremque patrem
contumeliosus et impius, questum illi suum ac vitam exprobrando!
Sutor ne Cicero et caupo? Caupo ne ac sutor Oppius
Irtius ve? apud quem in ultimo commentario de gestis

Cesaris, intra non plurimas paginas reperies: ‘Et bene magna
comparata manu’, ‘Et bene magna multitudo’, ‘Et bene magnum
tempus’, ‘Et bene multis vulneribus affecti’, ‘Et bene magna
prioris muri parte deiecta’. Et tu mihi vitio vertis quod intra
duo volumina ter usus sum; ac mendicum vocas, quasi mendicitatis
et non copie sit ‘bene’ ponere pro ‘valde’ aut pro ‘satis’
quasique hec ignota mihi sint, nota ac trita vulgo. Quod si
mendicitas est nota non habuisse hec adverbia et ego ipsa nota
habui, profecto tu iudicio tuo mendicus es, qui ‘bene’ pro ‘valde’
nescisti; nam si dicis ‘per’ pro ‘valde’ me ignorasse, lege Elegantias
meas, ubi docui, quod nec Donatus, nec Servius, nec
Priscianus tradiderat, ‘per’ cum positivo, ‘quam’ cum superlativo
coniungi, utrunque pro ‘valde’: nam ‘quam’ pro ‘quantum’
nunquam cum superlativo, item ‘perquam’ pro ‘valde’ cum
positivo tantum. In quo Panormita reprehensum se deprehendit,
qui, ut est frivolis in rebus ac nugatoriis gloriosus,
iactabat se principem fuisse in epistolarum calce ponendi ‘quam
raptim’, cum dicendum sit ‘quam raptissime’, vel ‘perquam
raptim’, sive ‘perraptim’: nisi ipsum decebat ibi vitiosa oratio,
semper fere mentientem suas epistolas raptim exaratas. Sed,
o te raptum frenesi, ais si ‘bene’ pro ‘valde’ volo accipere dicendum
fuisse ‘permagna’, non secus ac si quis amicum, cui
constitutum sit hyeme navigare, sic admoneat: ‘Nolim hyeme
mare intres, sed si ita tibi constitutum est, eligito commodam
hic domum quoad hyems durat’. O plus quam caudex,
stipes, asine, plumbee, si volo accipere ‘bene’ pro ‘valde’ et hoc
mihi concedis, cur idem vocabulum non vis me capere, sed
aliud? Nam illa transeo quod ‘clientum’ mutasti in ‘militum’
et ‘hactenus’ et ‘iam’, quorum adverbiorum alterum redundat,
infersisti.

«Hinc quatuor, illinc sex leugis distante. Latinus es et non
pudet loqui gallice. An hec tibi pulchrior dimensio videtur quam
‘per milia passuum’, quod verbum romanum est et notum et
usitatum? Sed voluisti applaudere genti de qua scribis, ut video,
et, ob id, verbo externo uti voluisti sapienter.» De questione
hac superius satisfeci, nunc vecordie tue te admonebo, que
tanta est ut ad singulos prope gradus prolabaris ac dedita opera
id facere videaris. ‘Leugam’ ais gallicum esse verbum: probe
tu quidem. Cur autem eo utor? Nempe ut genti assentarer,
sive, ut more tuo loquar, applauderem, de qua scribo. Ecque
gens est de qua scribo? Certe hispana. Quo igitur pacto, o Ligurum
infamia, gallice loquens assentor sive applaudo Hispanis
et non Gallis? Et nunc Gallos, superius vulgus hoc modo
loqui volebas. Pretereo quod tersius elocutus esses, exempto
secundo ‘voluisti’.

«Et id temporis non poterat sententia pro aliquo competitorum
ferri, nisi a sesquialtera parte iudicum.

Iterum in superius
vitium inelegantie incidisti, quoniam id verbum inusitatum
est, aut certe rarissimum, maxime in historia. Elegantius si
sic diceres: ‘Atque id temporis pro nullo competitorum iudicium
ferri poterat, nisi ex omni iudicum numero due partes in
sententiam convenissent’.» Superius volebas hoc nomen
historicis oratoribusque ignotum, nunc rarissimum inquis, non
quia scis, sed quia times alicubi reperiri, quod ne intellexisses
quidem, nisi ex aliis historie mee verbis. Quo, quid stultius
negare et affirmare que nescias? Nunc spectemus quonammodo
meam promis sententiam elegantius, aut potius ‘effutiens nauseas
Ego ‘et id temporis’, tu ‘atque id temporis’: mutasti
‘et’ in ‘atque’, ambitiose, pueriliter, inepte: quod siquid differentie
in usu habent he coniunctiones, magis huic loco convenit

‘et’, utpote in cursu sententie. Ego ‘non poterat pro
aliquo competitorum’, tu ‘pro nullo competitorum poterat’:
‘non aliquo’ mutasse in ‘nullo’ ineptissimum fuit. Ego
‘sententia ferri’, tu ‘iudicium ferri’: ‘sententiam’quoque mutasse
in ‘iudicium’ par ac similis ineptia, cum nihil plus in hoc
quam in illo sit neque significande, neque nitoris; verum, preter
hoc, eruditionem tuam declarasti: evolvantur omnes legum,
omnes civilis ac pontificii iuris libri et sicubi ‘iudicium ferri’
scriptum reperias, servitute te libero quam mihi servire debes,
ne possis dissimulare ne unum quidem verbum te ex iure vel
audisse vel legisse, cum quo oratores omnes historicique consentiunt,
semper dicentes ‘sententiam ferri a iudicibus’, interdum
etiam ‘sententiam dici’, licet proprium sit consultantium
‘suam quenque sententiam dicere’, quemadmodum in
Elegantiis tradidi. Tu vero, homo male sanus, cum communem
loquendi morem reformidas, specie deceptus elegande,
ut canis ille qui fingitur in fabulis, veram carnem pro falsa
amisisti. Quid illa redundantia verborum qua semper involveris?
‘Nisi ex omni iudicum numero due partes in sententiam
convenissent’, quod tersius sic velociusque dixisses: ‘Nisi ex
duabus iudicum partibus’ vel ‘ex maiore iudicum parte’; nam
in sententiam iudices convenire, cum sententiam laturi sunt,
sermo sutoris, cauponis, piscatoris est. Denique ‘in sententiam’
pro ‘in sententia’ contra grammaticam est: in quo
decepit te verbum ‘convenio’, cuius est natura ut, dum significat
‘simul venire’, accusativum postulat, dum ‘concordare’,
ablativum, cum ‘in’ utrunque prepositione.

«Quem, quia noverat sue partis cupidissimum fuisse, saviatus
est.

Hoc verbum scire debes comicum, non historicum esse
et propterea in historia fugiendum.» Ubi tam diu tanta
latuit sapientia? Quid ita sero tantum virum atque omnis eloquentie

preceptorem agnoscimus, quem non Liguria, sed Scythia
censorem nostro orbi donavit? Descisco iam abs te, Cicero,
quem ducem hactenus sum secutus, ita scribentem in
Bruto de Iunio Bruto: ‘Qui de matre savianda ex oraculo Apollinis
tam acute arguteque coniecerit’ et ad Tironem, nisi epistola
illa sit fratris: ‘Tuosque oculos, etiam si te veniens in medio foro
videro, dissaviabor.’ Tequoque Plini repudio, de Cicerone
eodemque Tirone sic in epistolis carmine scribentem:
Nam queritur quod fraude mala frustratus amantem
paucula cenato sibi debita savia Tiro,
cum conterraneo tuo patris ve tui, Catullo, qui sic scribit ad
Varenum, suorum amicorum, ut ait, antistitem:
Iocundum os oculosque saviabor
et ad Furium:
Illo purpureo ore saviata
et in Cesarem:
Saviolum tristi tristius elleboro.
Et te, Marce Varro, respuo, qui differentiam hanc pro
tua consuetudine non tradidisti, inquiens de vita populi romani,
ut est apud Nonium Marcellum: ‘Ab ore dicitur osculum, non
a suavitate, unde suavium, quod simile sit savium.’
«Dum pacificaret, interposita sua auctoritate inter dissidentes.
Eleganter profecto more tuo. Sed ego sic dicerem:
‘Dum inter dissidentes pacem componeret’, vel ‘dum dissidentes
ad pacem vel concordiam revocare conaretur’.» Non igitur
eleganter Plautus in Sticho inquit:
sed satin ego tecum pacificatus sum, Antipho?

Nam ‘pacifico’ et ‘pacificor’ inveniri etiam Priscianus tradit.
Non Quintilianus in XI? ‘Is gestus qui in statuis esse pacificator
solet.’ Non Salustius in lugurthino? ‘Igitur Vaccenses,
quo Metellus initio Iugurtha pacificante presidium imponeret,
fatigati regis suppliciis.’ Non Livius? ‘Inter hec pacificatum
legati a Volscis Equisque venerunt’ et iterum: ‘Nunc
ad pacificandum bene atque honeste inter primos stabis’ et alibi:
‘Ad dirimendum inter Philippum atque Etolos bellum; adhibitus
et ab Etolis et ex finitimis pacificator Amynander rex
Athamanum.’ Non Iustinus? ‘Sed Hanno punico ingenio
post paucos dies tacitus, quasi pacificator Carthaginiensium,
Pyrrhum adiit’ et aliis pluribus in locis. Possum aliunde plurima
congerere exempla, quorum te nullius meminisse, cum alterum
hoc verbo utentem ut barbarum carpis, aperte dementie est.
Adde quod ais ‘dum conaretur’, idest usque dum inciperet:
cum ego de fine agam, tu de principio sentis, opinor significatione
huius verbi tibi non cognita. Et revocari eos ad pacem
concordiamque vis, qui nunquam inter se fuere concordes ac
pacati. Quanquam haud scio an tuus modus in quem emendas
meum sit elegans, ‘componere inter dissidentes pacem’, cum
Aulus Gellius, libro VII, dicat: ‘Connixi sunt Rodienses legationibus
Romam sepe missis id bellum inter eos componere.
Sed ubi ista pacificatio perpretari nequivit’.
«Diversabatur regina in propinquo monasterio cum sanctimonialibus.
Magnifica profecto oratio et vere Tulliana, vel eius
qui elegantie parens haberi velit. Ego vero sic dicerem, et id esset
fortasse pulchrius: ‘Diversabatur regina apud virgines divo Dominico
dicatas, que a regia non procul aberant’.» Magnificentiam

in me orationis desiderat Fatuus, quasi ad hunc locum
magnopere faciat magnificentia dicendi; sed videlicet Ciceronem
imitari voluisti dicentem ‘Nunquam se minus solum esse quam
cum solus esset, nec minus ociosum quam cum ociosus esset’ et
reliqua deinde: magnifica vero vox et magno ac sapiente viro
digna. Verum ut ille optime, sic tu pessime de magnificentia
locutus es, cum de elegantia agis; neque vero minoris insanie
est quod te sic existimas Tulliane dicturum ‘divo Dominico
dicatas’, cum Tullius nec ‘divo’ libenter utitur, ut in ‘divo
Iulio’, et Dominicum hominem non audivit. Illud vero
longe stultissimum quod, cum sordes orationis mee insecteris,
non tamen affirmas mundius dici potuisse, inquiens ‘et id esset
fortasse pulchrius’: ‘fortasse’, non utique pulchrius. Cur igitur,
stolidissime mortalium, pro certo accusas quod pro non comperto
tibi esse confiteris? Sed id sane pro certo habueris. Inspiciamus
quam recte. Ego dixi ‘diversabatur regina in propinquo
monasterio’, tu ‘diversabatur regina apud virgines divo
Dominico dicatas’: ego intra certos parietes reginam facio habitantem,
tu velut Diane virgines que in solitudinibus ac speluncis
habitabant videris inuere et apud illas, perinde quasi ab
eis aleretur, protegeretur, susciperetur. Apud monasterium
regina domicilium habuit, non apud sanctimoniales. At enim
sordet tibi (nam quid tibi putido non sordet?) ‘monasterium’,
tanquam non antiquum, quod perantiquum est et grecum, sicut
‘cenobium’; at non usitatum Livio et Salustio: tam et si quis
hoc affirmare audeat, cum melior pars ex libris illorum interciderit,
ut Varronis etiam aliorumque multorum? Est inusitatum
antiquissimis: ideo ne reiiciendum censes? Ut quo, pro isto,
nomine utaris? Nimirum tuo more circuibis, potius quam os
ita sordido itaque coinquinato vocabulo polluas. O stultum
Iustinianum cum superioribus imperatoribus, o stultos Cyprianum,
Hilarium, Ambrosium, Hieronymum, Augustinum, Gregorium!
Quid hos tantum? Stultos etiam Gregorium Nazianzenum,

Basilium, Chrysostomum, et breviter omnes grecos
latinosque christianos, qui nomen maioribus suis ignotum (si
accusatori credimus) usurparunt, maioribus inquam gentilibus
sive ethnicis. Iterum me reprehendes quod in barbariem
cado, immo tu reprehendendus es, qui iterum et sepius ac
milies in stultitiam procidis: nam que dementia est, cum ego
nesciam aut nolim significare quibus sacris initiate essent quodque
iuxta regiam habitarent sanctimoniales, te id addere? si tu
scytha vel ligur addidisti, et non potius Antonius Panormita,
ubique se velut mus indicio suo prodens. Is, ut siculus, hec que
de Sicilia a me commemorantur emendavit, ratus hinc notatum
iri aut barbariem meam aut indiligentiam, barbarus ipse et
maurus. At ‘sanctimoniales’ non ita purum vocabulum est
ut virgines. Primum non video, cum ‘sanctimonia’ latinissimum
sit (ut Cicero, Pro Rabirio: ‘Ad deorum religionem et sanctimoniam
demigrasse’) et ‘sanctimoniales’ non adeo novum nomen;
deinde, quod apud eosdem quos nominavi latinos sepe legimus.
Tum, o caput omni prudentia doctrinaque vacuum (de
tuoquoque Panormita loquor, non magis capillis foris quam
intus modestia et gravitate, non hic pilis magis quam illic
scientia nudo), non dico quotaqueque ex sanctimonialibus virgo
reperitur: sed nunquid sole virgines admittuntur? nonne que
uxores? nonne que matres? nonne que impudice fuerunt? nunquid
que virgines admittuntur tales perstant? Iste ne sanctimoniales
an virgines erunt? Ais virgines. Sic opto sint virgines,
Panormita, filie tue de seque id predicent quod mulier illa apud
Petronium Arbitrum, se memoria non tenere fuisse unquam
virginem: sic enim ab infantia sibi cum pueris consuetudinem
fuisse (ut dedecus a pueris accipias, quod illi abs te, nefandissime,
acceperunt). Vos quia invenitis sacerdotes Veste nominatas
‘virgines’, idem de nostris sanctimonialibus effici creditis;
nec vos admonet ipsum nomen ‘sacerdotis’: ut enim olim
nominabantur ‘sacerdotes’, nam et sacra faciebant, quarum nulla,
nisi que virgo putaretur, consecrabatur, ita nunc in universum

‘sanctimoniales’ vocantur. Afferam unum de iis quos
nominavi testem: Iustinianus sepe ait ‘sanctimoniales viduas,
sanctimoniales virgines, sanctimonialem vitam, sanctimonialem
conversationem’; et quodam loco Codicis, cuius titulus est de
raptu virginum vel viduarum, nec non sanctimonialium: ‘Raptores
virginum honestarum vel ingenuarum, sive iam desponsate
fuerint sive non, vel quarunlibet feminarum vel viduarum,
licet libertine vel serve sint aliene, pessima criminum peccantes
capitis supplicio plectendos decernimus, et maxime si
deo fuerint virgines vel vidue dedicate’ et in fine capituli:
‘Omnibus legis Iulie capitulis que de raptu virginum vel viduarum
seu sanctimonialium, sive antiquis legum libris, sive
in sacris constitutionibus posita sunt, de cetero abolitis ut hec
tantummodo lex in hoc capite pro omnibus sufficiat: quam de
sanctimonialibus etiam et virginibus ac viduis locum habere
sancimus.’ Postremo, quis vos docuit illas divo Dominico,
aut divo Francisco, aut divo Benedicto dicari consecrari ve,
sive initiari, et non Deo? An quia veteres homines consecrabantur
diis, quorum nullus non homo fuerat et quidem nequam,
christianos fas sit consecrari diis (sic enim sanctos et bonos
interdum appellatos invenio) et non Deo soli? Ut Iustinianus
ait: ‘si Deo fuerint dedicate’. Legite, legite, infelices, rerum
optimarum scriptores, nec pauculis sitis litteris ex antiquitate
contenti, unde plus tumoris quam eruditionis hausistis, ne dicam
furorem, stultitiam, pravitatem vos una, quod aiunt, cum
materno lacte suxisse.

“Venerat iam regina Panormum tenebatque se in domo regia,
que dicitur illorum lingua hosterium.

Et hocquoque est ex
illo tuo errore consueto. Quid enim necesse erat adiicere ‘quod
hosterium dicitur’, quod totam orationem deformat atque dehonestat?».
Ex infinitis que se offerunt exemplis, illud Ci-

Verrem: ‘Deinde ut in curia Syracusis, quem locum illi buleuterium
vocant.’ Quid ais, Fatue? Dehonestat orationem atque
deformat ‘buleuterium’ minus quam ‘hosterium’? Uter magis
loquitur Tulliane, ego qui Tullio reperior similis, an tu qui criminator
illius detractorque convinceris?
«Cum he triremim, Bernardus domum ingreditur. Tu qui
grammatice precepta tradis ignoras hoc nomen ‘triremis’ quartum
casum ‘triremem’ facere, non ‘triremim’: nam sive substantivum,
sive adiectivum id nomen accipias, accusativum
casum in em, non in im mittit, quod tibi tanto grammatico ignotum
esse non debuit. Nec dicere potes hoc vitio eius qui librum
transcripsit cecidisse, quoniam quater hoc accusativo in im uteris.»
Hic te teneo non minus quam in superioribus ubi,
sciens, quedam librarii vitia tribuisti mihi: nam, o stolidissime,
quid ita magno hic grammatico est opus? quis adeo imperitus
puer pro em ponat im, ut ‘patrim’, ‘matrim’, ‘panim’, ‘dentim’,
et non e contrario potius, ut ‘sitem’ pro ‘sitim’? Quod ergo in
puerum non cadit, id tu in me cecidisse vis et, perversitate nature,
omnia in deteriorem accipis partem interpretarisque imperitiam
quod altiore quadam ratione debebas dictum suspicari.
Ego alibi ‘triremem’, alibi ‘trierem’, alibi ‘trierim’, alibi
‘triremim’ posui, tanquam a ‘trieri’ descendens, quod fit ἀπὸ
τοῦ ἄρειν vel ἀπὸ τοῦ ἐρετμός. An ‘trieris’ in usu non est?
Immo ‘hexeres’ et ‘hepteres’. Oppius seu Irtius: ‘Altera navis
trieris’, quod nomen exponens Pedianus ait: ‘Trieris ternos remorum
ordines habet. Ita et biremis et quadriremis et deinceps
dicuntur.’ Livius: ‘Maxime forme naves tres hexeres habebat,
duas hepters.’ A quibus nominibus nonne accusativum in im
exit, non solum in em? Quis neget eadem ratione ‘triremim’,
ut ‘trierim’, tanquam eodem utrique fonte? Semel aut iterum
posui, sicut aliquotiensquoque ‘triremem’, deliberaturus cum
amicis tum grecarum litterarum, tum eloquentie studiosis: quare,
non imperitia, homo imperitissime perversissimeque, feci,

ceronis ex eadem insula visum est accommodatissimum, in
sed magna cum peritia atque consilio. Illud plane contra grammaticam
est quod tu, ut ad tertiam invectivam veniam, pueriliter
admisisti.

2.4.

IV. «Et te magistrum artis facis et elegantie precepta tradis!
Quem librum tuum, siquando mihi ocium fuerit ut perspicere
ac resupinare valeam, fortasse adhuc efficiam ut qui eius exemplum
a te habent eum tanquam rem inutilem et frivolam in
latrinam abiiciant.» ‘Eum’ ad ‘exemplum’, non ad ‘librum’
referri potest, ut superius ostendi: siquidem ut ibi dicendum est
‘tragedias Eurypidis quas emi’, non ‘quem’, ita hic ‘exemplum
libri tui quod habeo’, non ‘quem habeo’, quod si vis utique
grammatice dici, masculino posito pro neutro, ad puerorum te
examen iudiciumque ire iubeo. Illud ipse iudicans, male te
‘exemplum’ posuisse pro ‘exemplar’, cum hoc, non illud habeatur,
dicente Festo: ‘Exemplum est quod sequamur, aut vitemus;
exemplar ex quo simile faciamus. Illud animo estimatur,
istud oculis conspicitur.’ Tuum vero etiam manibus, ut significas,
tenetur.
«Nam quando in historia regi dicata et tradita totiens et
tam insigniter peccasti, que debet esse elaborata et ab omni vitio
pura, quid existimandum est de eo libello quem incuriosius
edidisti?» ‘Quando’ pro ‘si’, seu ‘cum’ posuisti, quod inauditum
est; ‘edidisti’ quoque pro ‘condidisti’, quoniam edere publicare
est inque condendo diligentia vel incuria, non in edendo.
Sed ad accusationes tuas procedamus.
«Et verba ista ‘Aragonensis’, cum ab Aragonia ‘arago’ fiat,
non aragonensis’, ut a Macedonia ‘macedo’, ut a Paphlagonia
paphlago dicitur.» Belle preceptor, qui latine grecissas,
grecarum litterarum omnino expers! Quid similius ‘Aragonie’

quam ‘Catalonia’? Quin de hac fecisti mentionem, asine, non
scythice, nam nulli feruntur esse in Schythia asini, sed ligustice?
Exempla ad Aragoniam pene scythica attulisti, relictis finitimis
atque conterminis. Dixisses saltem ‘aragonios’: nam Plutarchus
‘catalonios’ vocat; transeo quod Septimius ‘paphlagonios’
et nonnulli ‘macedonios’, unde proprium nomen ‘macedonius’
ac ‘macedonicus’ adiectivum, ut ‘triumphus macedonicus’,
‘ora macedonica’, ‘mare macedonicum’, quod cognomen quibusdam
romanis familiis est factum. Sed faciant sane tecum
duo ista exempla. Num legem ex duobus constitues exemplis et
civitatem ex totidem hominibus potius quam ex mille? Nunquid
a Babylonia non fiet ‘babylonius’, sed ‘babylo’? ab Ionia non
‘ionius’, sed ‘io’? a Lycaonia non ‘lycaonius’, sed ‘lycao’? a
Pannonia non ‘pannonius’, sed ‘panno’? ab Aonia non ‘aonius’,
sed ‘ao’? a Peonia ‘peo’, non ‘peonius’? a Mygdonia ‘mygdo’,
non ‘mygdonius’? a Meonia ‘meo’, non ‘meonius’? a Sidonia
‘sido’, non ‘sidonius’? ab Hemonia ‘hemo’, non ‘hemonius’? ab
Ausonia ‘auso’, non ‘ausonius’? Hec contra tuam correctionem
exempla sunt. Aliquot pro mei facti ratione subiungam.
Ut taceam ab ipsa Hispania ‘hispaniensis’, a Populonia fit ‘populonensis’,
a Bononia ‘bononiensis’, a Colonia ‘coloniensis’,
a Favonia ‘favoniensis’, sic ab Aragonia fit ‘aragonensis’; neque
vero mihi fuit immutanda que tam diu inolevit consuetudo, cum
ab omnibus dicatur ‘aragonensis’, non ‘aragonius’ nec ‘arago’,
sitque Arago fluvii nomen, non gentis illius.
«Et ‘traditorem’ et ‘baram’, barbare et inepte abs te prolata.»
Hec mea verba sunt in oratione quam hic ad litteram subiiciam:

‘Et siquis ab eo quippiam vel emerit vel pignori acceperit,
eum continuo proditionis crimen incurrere vocarique apud aragonenses
traditorem, apud Catalanos baram.’

Ex quo satis deprecor
vocabulorum insolentiam ea premunitione, quod dico sic ab
illis vocari, quam tu furcifer suptraxisti. Enimvero ‘baram’
sic dixi ut Lucius Florus ‘celiam’: ‘Cum se prius epulis quasi

inferiis implevisset carnis semicrude et celie: sic vocat indigena
ex frumento potionem’; ut Cesar ‘Armoricam’: ‘Universis civitatibus
que Oceanum attingunt queque eorum consuetudine
Armorice appellantur.’ ‘Traditorem’, autem, cum scirem
illos ex Evangelio mutuatos, ubi ludas traditor appellatur: non
ita irreverens religionis sum ut evangelicum verbum in ore
populorum vituperem ac vitio vertam.
«Sed utinam verius quam gloriosius dicerent. Rectius quoad
artem grammaticam si dixisses: ‘Atque utinam vere magis quam
gloriose dicerent’, cum sit comparatio ad se ipsum, non ad extrinsecam
personam: in huiusmodi enim constructionibus ‘magis
quam’ particulam honestius interponimus, ut si dicam ‘Cesar
fortiter magis quam moderate res gessit’.» Minus ergo
recte, minus grammatice, minus honeste scriptores omnes, dum
aliter quam ut tu emendas locuti fuerunt? Curtius: ‘Nec magnificentius
hec iactata quam verius’; iterum: ‘Id consilium
non ratione prudentius quam eventu felicius fuit’, et iterum:
‘Sed acrius quam constantius prelium inierunt’, iterumque ac
sepius: ‘Prudentius quam avidius persecutus est’, ‘Rexquoque
avidior quam patientior’, ‘Tum consilium cepit utilius Besso
quam gratius’, ‘Dum acrius quam cautius pugnat’. Afferam
ex Livio, Salustio, Cicerone singula exempla: nam si tot velim
quot possum, in infinitum res procedet. Primus, libro XLII: ‘Non
acrior quam pertinacior impetus Romanorum’; alter in Iugurthino:
‘Multi dubitavere fortior an felicior esset’ (nihil enim
differt hoc loco ‘an’ a ‘quam’); tertius in Catilinam: ‘Vereor
ne potius omnes boni serius a me quam quisquam crudelius
factum esse dicat.’ Adeo Solinus libros Polyhistoron sive
Collectanearum sic orditur: ‘Quoniam quidam impatientius
quam studiosius opusculum quod moliebar intercipere properarunt.
Sed quid agunt alia exempla, cum Priscianus hoc

precipiat, subiecto quod superiore libro protuli exemplo: ‘Tam
iustior quam felicior Eneas Hectore fuit.’? Subdis tamen:
«Posse tamen auctoritate tolerari non abnuerim. Livius, XXX Ab
Urbe condita: ‘Non spiritus magis magnos quam utiles’; idem
paulo post: ‘Omnibus tuis secundis rebus, nostris dubiis, iam
apta ac speciosa danti pax est, nobis petentibus magis necessaria
quam honesta’.» Ideo stultius, ideo perversius, qui cum
non abnuas propter auctoritatem posse tolerari, tamen ut vitiosum
accusas, immemor hoc a Prisciano esse preceptum; et
tu apud me preceptoris fungeris vice, stulte atque excors, in
re vel omnibus pueris nota, et preter exemplum tuum ‘uteris,
ut Cicero inquit, testibus non necessariis’. Quid enim ista
exempla contra me agunt? Cur que pro me sunt (et ea tam multa)
vel non vides, vel taces? quorum alterum stultitie est, alterum
perversitatis. Et quoniam docere me vis quod aut
omnes sciunt, aut ipse nescis, accipe quod non modo te, sed
Priscianum etiam doceam: is enim tradit ‘– magis – adverbium
non solum positivo, sed etiam comparativo iungi quando ipse
comparativus vel ad se, vel ad alium comparatur, ut – Achilles
Enea fortior magis quam iustior –’. Hoc, Prisciani pace,
apud probatos auctores incompertum est, Solinum, ut opinor,
secuti; cuius verba que modo attuli, ita fere leguntur: ‘Quoniam
quidam impatientius potius quam studiosius opusculum quod
moliebar intercipere properarunt.’ Si ita scriptum reliquit Solinus
et eum secutus est Priscianus (nam et sequitur aliquando),
dicam quod sentio, parum probabiliter hunc facere qui, omissis
interdum eminentissimis auctoribus, plebeios quosdam ac minutulos
consectatur, ex quorum numero Solinus est, qui ex Plinii
liquidissimis fluminibus turbidos quosdam rivulos tortuososque
deducit. Alterum exemplum ad hanc rem pro simili, licet
tale non sit, et ipsum ex se attulit Priscianus: ‘Aiax Ulixe fortior

magis quam Diomede’; quod minus quidem quam illud, tamen
vitosum est: cuius rei est causa quod ‘magis’, ut in Elegantiis
tradidi, adverbium comparativum est, loco ‘maius’ (nam neutra
comparativorum adverbiascunt), ideoque non potest exponi
comparativum per ‘magis’, quia et ipsum tale est, ut ‘curro
magis te’. Unde factum est ut, preter ea que tunc tradidi,
hoc e re presenti adiiciam argumentum, ex eodem tamen fonte
derivatum, quod cum duo comparativa componantur, sicut
ostendimus, non poterimus tamen loqui per ‘magis’ duplicatum
et positiva, quale esset: ‘Nec magis magnifice hec iactata sunt,
quam magis vere’. Hec Priscianus non animadvertens, novum
loquendi genus introduxit, quippe quod nullo confirmare potuit
exemplo, quod alii sic dicerent: ‘Aiax Ulixe fortior supra quam
Diomede’, vel ‘Aiax non tam Diomede quam Ulixe fortior’;
quare si per positivum vis huius significationis satis explicatur,
palam est ex adverbio comparativo, ut ‘magis’, ut ‘potius’, aliquid,
si illo utamur, redundare, nec nos latine ac grammatice
loqui. Habes ne mihi gratias quod te et quidem tanta doceo? Si
habes, te doceri, non reprehendi a me volo existimari; sin minus,
reprehendi potius quam doceri, et reprehendi non modo
ut indoctum, sed etiam ut ingratum. Sicut in illisquoque
quod dixisti ‘quoad artem grammaticam’, cum dicendum fuerit
‘quantum’, seu ‘quatenus ad artem’; et ‘extrinsecam’, cum tantum
sit adverbium ‘extrinsecus’. Nec absolutum iri te credas,
siquem nostre etatis aut aliquem ex impolitis proximorum seculorum
in testimonium cites: in nullo enim inest tantum auctoritatis
ut cum antiquitate sit comparandus, nedum preponendus,
quos certum habeo non iudicio sic dixisse, sed errore.

«Cum plurimas clientelas, multos ex nobilitate beneficiarios
haberet.

Et hicquoque sermo ex tua nobili schola depromptus est.
Ego vero non ‘beneficiarios’, sed ‘beneficio devinctos’ dicerem:
beneficiarii’, enim, ut scias, sunt quoddam genus militum qui
ex eo ita appellantur quia promoventur ad honores beneficio
tribunorum, ut inquit Vegetius, idque confirmatur auctoritate

Cesaris in commentariis suis, cuius hec verba sunt: ‘Hec erant
milia XLV, evocatorum circiter duo milia, que ex beneficiariis
superiorum exercituum ad eum convenerant, que tota acie
dispersa erant’.» Respondebo ad diffinitionem Vegetii, exemplum
Cesaris, modestiam accusatoris. Etenim si diffinitionem
Vegetii absolutam perfectamque ducimus, tanquam nihil omittentis
in diffiniendo, cur idem inquit ‘contubernium’ esse communem
quandam sub uno papilione vite societatem, et inde
‘contubernales’ dictos, cum sciamus ‘contubernales’ in urbe et
domi nostre precipueque sub patre familias degentes esse et
horum ‘contubernium’, quod non modo eiusdem domus societatem
significat, sed eiusdemquoque thori? Ut apud Paulum,
de sponsalibus, libro Iustiniani Digestorum XXIII: ‘Veluti ut eam
que in contubernio patris fuerit, quasi novercam non possim
ducere uxorem et contra eam que in contubernio filii fuerit,
patrem quasi nurum non ducere.’; idem in Sententiis, libro secundo:
‘Inter servos et liberos matrimonium contrahi non potest,
contubernium potest.’ Quare Vegetius, neque enim
pereruditus vir fuit, ut in hoc, ita in illo non absoluta diffinitione
complexus est significationem: nam aliudquoque significat,
ut in eisdem commentariis Cesaris: ‘Petreius vero non
deserit sese, arma familiamque; cum hac et pretoria cohorte
cetratorum barbarisque equitibus paucis, beneficiariis suis, quos
sue custodie causa habere consueverat, improviso ad vallum
advolat.’ Quis dubitet beneficio Petreii, qui dux erat non tribunorum,
hos factos esse beneficiarios, nec aliter suos fuisse
dicendos, nisi ab eo essent beneficiis affecti? Itaque viderit
Vegetius, ut generaliter de beneficiariis loquar, ne a ducibus
potius quam a tribunis et beneficia magis quam honores utique
illi acceperint, quod multo est verisimilius: nam quis credat

plura tunc in illis castris hominum milia fuisse ad honores iam
promota? Nec sine perversitate fecit accusator meus, qui
alterum ex eisdem libris suppressit exemplum quique non vult
eum virum de quo scribebam suos eadem ratione potuisse habere
beneficiarios qua Romani habuerunt, aut certe proxima atque
persimili: cum multa sint nunc in re militari ab usu veterum
diversa que referri quodammodo ad vetustatem queunt, sive
vetusta ad nostrum morem aptari; certe ne hoc nomen intercidat,
ad nostros translatum usus ferri, non reprehendi debuit:
quod, nisi fallor, est a me non minus proprie positum quam a
Vegetio diffinitum, convicta accusatoris insigni perversitate.

«Atque quo crepitus bombardarum norribilior et ictus perniciosior
foret, omnes eodem non momento, sed pene puncto temporis
laxabantur. Ad quarum impulsum pulvereus ex discussis parietibus
fumus diu in aere visebatur.

Admirabilis profecto est eloquentia
tua: salustianam ne illam dicam an livianam? Ubique deprehenditur
tua romane lingue paupertas. Ego vero sic dicerem, qui
ligur sum: ‘Et quo tormentorum eneorum fragor plus horroris
ac metus incuteret quo ve illorum impulsus vehementior foret,
omnia uno eodemque momento laxari iubebat, quorum tantus
impetus erat ut post iactum ater pulvere commixtus fumus in
aere diu conspiceretur’.» Legi fuisse qui nonnullos Homeri
versus emendare sint ausi, ut parum heroicos, sed nihil aliud
quam temeritatem suam, cum hoc fecerant, ostendisse. Idem
in hoc fatuo nunc usu venit, qui cum me (ut ipsi blandiar) semidoctum
hominem omni conatu et advocatis viribus corrigere
laborat, ne in uno quidem verbo felix fuit, et si dolos etiam

ac perfidiam adhibet, quod illi Homeromastige non fecerunt.
Ego enim sic scripseram:

‘Sed acrius erat certamen tormentorum
precipueque bombardarum, que utrinque prorumpebant, plurium
tamen e castris ac maiorum, quarum nonnulle erant et vastitate
et violentia mirande. Atque quo crepitus horribilior’

et reliqua.
Hic tu eloquentiam in me desideras. Inspiciamus quantopere
admirabilis sit eloquentia tua. Ego ‘bombardarum’ dixi,
cuius nominis superius rationem reddidi, tu per circuitionem
‘tormentorum eneorum’. Quid, non etiam ferree reperiuntur?
quales forsitan ille fuerunt qualisque est quam noster rex habet,
omnium vastissima, quam vocant messanensem; audio etiam
alteriusquoque materie fieri: ex quo constat et te stulte sic appellare
et quia per circuitionem parum commode possumus,
per suum nomen, qualecunque id est, debere nos loqui.
Ego ‘crepitus’, tu ‘fragor’, quasi ‘crepitus’ aut nusquam reperiatur,
aut hic parum quadret. Plautus de ‘tonitruo’, cui nihil
quam hoc similius, in Amphitrione inquit:
Sonitus, crepitus, tonitrus
et in Curculione:
Placide egredere et sonitum prohibe forium et crepitum cardinum.
Iuvenalis, satira XI:
Testarum crepitus.
Titus Livius: ‘Sed flamis in castra tendentibus vapore etiam
ac fumo crepituque viridis materie flagrantis ita consternavit hostes’
et iterum: ‘Disposita in muris Campanorum imbellis multitudo
tantum tum eris crepitu qualis in defectu lune silenti nocte
fieri solet edidit clamorem ut averteret etiam pugnantium animos’
et iterum: ‘Clamorem pugnantium crepitumque armorum
exaudimus’ atque iterum: ‘Namque clangore oris alarumque

crepitu excitatus Manlius.’ Possum ex commentariis Cesaris,
possum ex Suetonio, possum ex aliis multis exempla repetere,
si necessaria forent; ideoque unum ex Plinio maxime idoneum
adiecisse contentus sum, libro XVI: ‘Omnia autem hec genera
accensa fuligine immodica carbonem repente exspuunt cum
eruptionis crepitu iaculanturque longe.’ Planum feci id,
quo sum ipse usus, nomen esse et usitatum apud veteres et a
me apte proprieque positum: ne fuerit causa cur mutaretur,
nedum in peius quale tuum est. Quippe crepitus est violentus
sonitus et proprius rerum que subito rumpuntur, ut
vessice flatu inflate que, incussis calcibus compressa, diffinditur,
cuiusmodi non est fragor, lentus quidam et continuus sonus
rerum collisarum et que diutius confringuntur, ut apud Virgilium
de venti nondum certi adventu:
Continuo ventis surgentibus aut freta ventis
incipiunt agitata tumescere et aridus altis
montibus audiri fragor, aut resonantia longe
litora misceri.
Accommodatior est igitur ‘bombarde crepitus’ quam ‘fragor’.
Pergamus ad cetera. Ego ‘quo horribilior’, tu ‘quo plus
horroris ac metus’: addidisti quod additum non oportuit, quia
horror est vehementior quidam et expavefaciens metus, necnon
decrescit oratio, que debebat augeri, ‘metu’ subiuncto. Ego
‘foret’, tu ‘incuteret’, pauloque post ‘foret’: ostende ubinam
inveneris ‘incuti horrorem’ et elegantius locutum te fuisse concedam.
Ego ‘et quo ictus perniciosior’, tu ‘quo ve impulsus

vehementior’: primum ‘ve’ pro ‘que’ accipis; deinde non ‘vehementior’
(ut stultissime dixisti) impulsus est si pariter omnes,
quam si subinde laxentur; preterea aptius nomen ‘ictus’ quam
‘impulsus’, licet et ipse postea suo loco sum usus ‘impulsus’;
postremo satius ‘perniciosior’ quam ‘vehementior’. Ego
‘eodem non momento, sed pene puncto temporis’, tu ‘uno
eodemque momento’: mira etiam in Fatuo impudentia! quod
ego nego, id tu quasi rei gerende affueris affirmas; sed videlicet
iccirco emendasti quia ‘punctum temporis’ idem sentis esse
quod ‘momentum’. O imperitie magister, qui latine loquentem
barbare loqui iubes, nesciens plus ‘temporis momentum’
habere quam ‘punctum’ quo prope nihil est minus, cum
illud sit circiter hore spatium, ut apud Horatium:
quid enim? concurritur hore / momento
et apud Livium: ‘Intra hore momentum.’ Iustinus etiam amplius
spatii significat, inquiens: ‘Per tot maria et tantum spatii tam
brevi horarum momento de victoria nuntiatum sit.’ Ego
‘laxabantur’, tu ‘laxari iubebat’: quis nam queso iubebat laxari?
Manca, sine supposito, est oratio. Sed hoc ad stultitiam tuam,
non ad verborum comparationem pertinet; per me rei declaratur
effectus, per te preparatio, quippe cum posset iuberi et tamen
non laxari. Ego ‘ad quarum impulsum’, tu ‘quorum tantus
impetus erat’: a me percussio exprimitur, a te eruptio et preterea
improprium sane est appellare tormentorum impetum qui
saxorum est ex tormentis expulsorum. Ego ‘pulvereus ex
discussis parietibus fumus’, tu ‘ut post iactum ater pulvere
commixtus fumus’, lenocinante tibi, seu Panormite versu
Virgiliano
aterque ad sidera fumus

et iterum
mixtoque undantem pulvere fumum.
O pecus, o Circes poculo virgaque in grunnientium ac subantium
gregem eiecte, quem fumum loqueris pulvere commixtum?
Illum ego ex pulvere fumum appellavi ‘pulvereum fumum’,
quia pulvis assimilis est fumo; at tu verum fumum ais et hunc
atrum, quasi aut fumus nisi ater soleat esse, aut pulvis ille fuerit
ater, et, ne de pulvere taceas, facis fumum pulvere commixtum,
quasi due res fuerint, ingerens supervacua, ut ‘post iactum’,
detrahens (quod deterius est) necessaria, ut ‘ex discussis parietibus’.
Cur hoc detraxisti? Nempe quia de eo sentis fumo
qui ex bombarda cum lapide prodit. O fumidum tuum sulphureumque
ingenium, qui de isto fumo feceris mentionem! prorsus
si de convivio regio scriberes, narraturus pro quodam rei geste
ornamento quantus ex opimis patinis sublime vapor effumasset.
Ego ‘diu in aere visebatur’, tu ‘in aere diu conspiceretur’:
taceo quod verbum tuum in clausula positum finis exametri est,
quod et si in historia toleratur, tamen hoc loco ubi me emendas
damnari debet, si modo tu numeris nectis orationem aut omnino
pedes ac syllabas tenes. Quid attinebat mutare hoc verbum, vir
mute et amare, nisi ut omnia amarissime immutares? Quod si,
ut apud Aristophanem est, quemadmodum verba Eschyli atque
Eurypidis ad iudices Inferorum in lancibus posita examinantur
utra sint magis tragica, sic nostra ponderarentur, profecto mea
siderent, tua velut inania cum sua lance tollerentur.

2.5.

V. «Quippe ad regem commeare et tractare inter utrosque ceperat.
Ambiguus et diminutus hic sermo est, nisi pacem, aut
concordiam, aut quid tractaret adiicias: neque enim sic simpliciter
prolatm ullum integrum sensum habet, quare male abs
te dictum.» Non adieci quid tractaret? Cur non adiecit Livius
quid Marcellus immolavit, taurum, an arietem, aut quid
aliud, cum inquit: ‘Immolasse eo die quidam prodidere memorie’?

Et aliis plurimis in locis huiusmodi sermo est. ‘Nullum,
inquis, integrum sensum habet’. Et quomodo tu sensum
eius etiam fatuus intellexisti? Siquidem pacem concordiamque
tractabat. Ergo minime necessarium fuit addere quod ad sensus
intelligentiam nihil facit, nec ambiguus diminutus ve sermo est
quem malignus aperte se intelligere dissimulare non potest.
Etenim quis ambiguam, quis hanc decurtatam sententiam
putet: ‘Spero affinitatem inter nos futuram cum summa concordia,
quoniam communes amici inter utrosque iam tractare
ceperunt’? Verum tu ‘nodum in scirpo queris’, qui scirpo vestiri
dignus es, qui facunde loqui te arbitraris istis verbis ‘sic simpliciter
prolatum’ et post ‘ambiguus’, ‘diminutus’, ‘nullius integri
sensus sermo’ infers pro conclusione ‘quare male abs te dictum
est’, quasi non aperuisses quid de meo sermo sentires.

«Constat inter omnes qui illi festo affuerunt nec vidisse se,
nec audisse celebriores pompas cerimoniasque.

Scribis de honore
summo regi habito et uteris sacrorum verbis: pompe enim cerimonieque
ad sacra pertinent. Elegantioribus igitur et magis
propriis verbis usus esses, si ita dixisses: ‘Constat sane inter
omnes qui illi celebritati affuerunt se magnificentius aut splendidius
aliquid nec vidisse, nec audisse unquam’» Vis te
gnarum religionis innuere, dum ad religionem ista verba revocas.
Agnosce quantopere in isto genere sapias disceque, preceptor,
quid pompa sit, quid cerimonia. De ‘pompa’, preter exemplum
Plauti de vestitu amatoris, quo superiore sum usus libro,
Cicero In Pisonem: ‘Disseres de triunpho: quid tandem habet
iste currus? quid legati in equis? et tribuni? quid clamor militum?
quid tota illa pompa? Inania sunt ista, mihi crede, delectamenta
pene puerorum, captare plausus, vehi per urbem,

conspici velle.’ Idem De oratore: ‘Non enim alia sermonis, alia
contentionis verba; neque ex alio genere ad usum quotidianum,
alio ad scenam pompamque sumuntur’ et in Oratore: ‘Sed hec
pompe ac palestre, nunc in aciem verumque certamen descendamus’
et in Tusculanarum questionum libro quarto: ‘Illa quidem
e rhetorum pompa: ardores animorum cotesque virtutum’ et
De officiis: ‘Ne pomparum ferculis similes esse videamur.’
Sunt autem fercula pomparum simulacra victoriarum que
in triunpho gestabantur, quod indicat Lucanus, cum inquit de
triunphali pompa:
Quam seriem rerum longa precedere pompa
quas potuit belli facies!
et cetera. Neque vero in letis modo pompa est, verum etiam in
tristibus, ut idem Cicero Pro Milione: ‘Tu spoliatum imaginibus,
exequiis, pompa, laudatione, infelicissimis lignis, semiustulatum
nocturnis canibus dilaniandum reliquisti.’ Quintilianus:
‘Quid sibi velit ille funebrium longus ordo pomparum?’ Livius:
‘Consulares vero fasces et pretextam curulem nihil aliud quam
pompam funeris putent; claris insignibus velut infulis velatos
ad mortem destinari.’ Hec de ‘pompa’. Nunc de ‘cerimonia’,
illud tamen prefatus, cur ab religione sentias abesse in templo
per pontificem regis consecrationem atque unctionem more
sacerdotum: an consecratio ad sacra non pertinet? Accipe nunc
exempla quibus citra sacrorum respectum probabo tibi usurpatum
hoc a veteribus fuisse vocabulum. Livius: ‘Pacem habeat
sibi, legiones captas victori restituat; hoc fide, hoc federibus,
hoc fecialibus cerimoniis dignum erat’; iterum: ‘Consules profecti
ad Pontium in colloquium, cum de federe victor agitaret,
negarunt iniussu populi fedus fieri posse, nec sine fecialibus
cerimoniaque alia solemni.’ Cesar: ‘Et quoniam in presentia
obsidibus inter se cavere non possent, ne res efferatur, aut

iureiurando ac fide sanciatur, petunt collatis signis militaribus,
quod more eorum gravissima cerimonia continetur, ne facto
initio belli ab reliquis deserantur.’ Omitto cetera exempla, que
plura sunt. Et tu me ais ineleganter atque improprie locutum!
In quo semel peccas; iterum, quod pro optimis inania
verba substituis ‘magnificentius aut splendidius aliquid’: mea
certe conveniunt cum illis Cornelii Taciti ‘Necdum celebrare
solemnia nuptiarum audebant’. Tertio, quod ‘festum’ mutasti
in ‘celebritatem’, deceptus errore vulgi quod celebritatem pro
solemni festo accipit, cum docti pro honoratorum hominum
frequentia accipiant, aut huiusmodi hominum cultu. Quintilianus:
‘Ante omnia futurus orator, cui in maxima celebritate
et in media re publica vivendum est, assuescat iam a tenero non
reformidare homines neque illa solitaria et velut umbratili vita
pallescere’ et iterum in eodem loco: ‘His adiicio preceptores
ipsos non idem mentis ac spiritus in dicendo posse concipere
singulis tantum presentibus, quod illa celebritate audientium
instinctos.’ Cicero Pro Archia: ‘Cum hac celebritate fame, cum
esset iam absentibus notus’ et in eadem: ‘Nisi hanc celebritatis
et glorie.’ Quarto, quod ‘unquam’ superflue addidisti et
‘sane’ insane. Quinto, quod prepostere extulisti ‘elegantioribus
et magis propriis’, quia prius est ut sint propria quam ut
elegantia.

«Augebat autem iocunditatem solemnitatis quod quinque filii
circa patrem visebantur, quorum medius, inspectante omni cetu,
patrem (priusquam regali chrismate tingeretur) cinxit ense equeriatus,
utpote preditus illa dignitate ...

Et hocquoque depromptum
est ex illa tua impudentie officina, quem non pudet, ut priore
libro dixi, verba nova formare cum vetera extent, honesta illa
quidem et usu comprobata. Saltem ex greco expressisses ea
verba! Nam ut ait Horatius:

Et nova fictaque nuper habebunt verba fidem si
greco fonte cadant, parce detorta.
‘Equerium’ primo libro formaveras, hoc ‘equeriatum’, scilicet
alter Varro vel tertius Cato ad locupletandam linguam latinam
ex celo lapsus.» Si ‘equerium’ recte ac necessario dici suo
loco probavi, quid est quod ab eo mireris formari ‘equeriatus’,
ut a ‘patricius’ ‘patriciatus’? At extant vetera. O insanum, ‘militia’
ne fuit olim dignitatis nomen? et ‘miles’ is qui vulgo, necnon
grece, ‘caballerius’ nominatur? At ex greco detorsissem: quid
tibi cum Grecis, barbare? Et si grecus fons huius rei nullus est,
quo nam pacto illinc detorquebo, cum illi detorserint a nostro?
Hec breviter respondisse satis est. Nam quod Catonem tertium
me per derisum nominasti, ostendis te vere deridendum,
qui cum mutuari vis verba Iuvenalis
Tertius e celo cecidit Cato,
non animadvertisti illum de moribus loqui, non de litteris: non
enim fuit omnium Catonum locupletare linguam, cum posterior
Cato nequaquam locuples in dicendo sit habitus nihilque admodum
librorum scripserit. Illaquoque vitio non carent, quod
priorem librum vocas ‘primum’, in tertio positus, quodque
‘formaveras’ pro ‘formasti hoc libro equeriatum’ dixisti.
«Sed anticipato die venit, quasi officii gratia papam excepturus.
Tullianum vero hoc est. Sed qui eloqui didicerunt
non ‘anticipato die venit’, quod pedagogicum est verbum, diceret,
sed ‘pridie ante constitutam diem’.» Omitto quod
pedagogos facis Hieronymum, Ambrosium, Augustinum, ceteros
eiusmodi, unde loca illa notissima ‘Anticipaverunt vigilias

oculi mei’ et ‘Cito anticipent nos misericordie tue’. Tullius
ne ipse non suo more, non facunde, sed pedagogice dixit ad
Atticum, scribens: ‘Dices: Quid igitur proficis, qui anticipes
eius rei molestiam, quam triduo sciturus sis?’ Etiam expressius
libro primo De natura deorum: ‘Aut quod genus hominum quod
non habeat sine doctrina anticipationem quandam deorum?
quam appellat prolempsim Epicurus, idest anteceptam animo
rei quandam informationem, sine qua nec intelligi quicquam
nec queri nec disputari potest’ statimque post: ‘Fateamur constare
illud etiam, hanc nos habere sive anticipationem, ut ante
dixi, sive prenotionem deorum’ et iterum in eodem libro: ‘Informatum
et anticipatum mentibus nostris.’ O Ligurum dedecus
ac litterarum opprobrium, qui fatue furioseque principibus
lingue latine maledicis! Audi nunc historicum Suetonium:
‘Nam mortem adeo leve supplicium putabat, ut cum audisset
unum e reis, Carrulum nomine, anticipasse eam, exclamaverit:
Carrulus me evasit’; hoc in Tiberii, item in Claudii vita: ‘Fecit
et seculares ludos, quasi anticipatos ab Augusto neque legitimo
tempore reservatos.’ Sunt et alia alibi plurima exempla,
non modo apud prosa oratione scribentes, verum etiam apud
poetas, genus hominum inter scriptores omnes eloquendi studiosissimum,
ut Statium:
Speravit flexe circum compendia mete
inferius ductis phebeius augur habenis
anticipare viam.
Sed, o pedagogorum sterquilinium, quo auctore dixisti
‘pridie ante constitutam diem’? Nonne ‘pridie’ compositum est
ex ‘pre’ et ‘die’, sicut ‘postridie’ a ‘post’ et ‘die’, sive a ‘postero’
et ‘die’, utque hoc diem sequentem significat, ita illud diem
precedentem? Quid ergo necesse fuit addere prepositionem
‘ante’, que idem significat quod ‘pre’? An sic Iustinus inquit:

‘Equum pridie constitutam diem ad eundem locum ducit ibique
eque admittit.’? Hoc tu, sicut illud Iuvenalis, imitari quam
voluisti tam nescisti. Nam quod singulariter ‘diceret’ pro plurali
posueris, tibi in crimine, quemadmodum tu in me faceres, non
pono.

«Advenit Saticius episcopus Palentinus ducens sponsam,
pronubus et velut parens puelle.

Non utimur hoc nomine, bone
grammatice, nisi feminino genere, sicut nec ‘nupta’, quamvis
‘novum nuptum’ Plautus Calinum semel dixerit: hec enim ad
feminas, non ad mares pertinent officia. ‘Pronubam’ enim dicimus
eam que novam nuptam in cubiculo sponso copulat, quod
est femine, non maris officium.» Nuptam tu, sive nubere
officium vocas. Quod, queso, officium? Nempe quod proprium
est feminarum: virum pati. Nunquid officium Priscianus id
vocat, cum de isto verbo et isto exemplo agit? Transeo quod
Iustinianus ‘binubum’ vocat qui bis, et alii quidam ‘innubum’
qui nunquam duxit uxorem. Ego non de eo loquor qui
uxorem capit, sicut nec tu in ‘pronuba’, que nec ipsa nubit, sed
sicut hec preest sacris nuptialibus pro parte uxoris (licet tu
velis esse que sponsam cum viro copulat in cubiculo, non modo
imperite, sed etiam fede ac veneree diffiniens, ut Panormite
discipulum liceat agnoscere), ita ‘pronubus’ pro parte viri eritque
utriusque officium solemnia curare nuptiarum. Hic
tu preter quam quod negas hoc nomen inveniri, reddis rationem
cur non inveniatur, eandem ipsam quod nubere pertineat ad
feminas, quasi vero pronuba nunc nubat et non suum officium
exerceat agendo, providendo, gubernando, quod non magis est
femine quam viri, cum sexus non faciat hic differentiam: unde
officia multa sunt communis generis, ut conviva, agricola, celicola
et alia plurima. Ex quo liquet tuam rationem non
minus cassam esse quam cassam nucem nihilque obstare quin
pronubus’ esse possit, ut est apud grecos ‘paranymphus’. An

nos latinum non habemus? Tibi non habere dicendum est, qui
de eo mentionem non fecisti, in ‘pronubo’ reprehendendo;
mihi, ut res habet, dicendum nos habere in hunc sensum ‘auspicem’,
ut apud ipsum Plauto in Curculione:
Ultro ibit nuptum, non manebit auspices.
Quid alia? Cum de hoc vocabulo ita preceperim in Elegantiis:
‘Auspex qui preerat nuptiis celebrandis, quia auspicium
pro nuptiis capere solebat adhibebaturque hic pro parte viri,
ut pronuba, que preest et ipsa nuptiis celebrandis pro uxoris’,
ut Lucanus:
contenta est auspice Bruto
et reliqua. Cur autem non dixi nunc ‘auspicem’? Quia non
sum scytha ut tu, nec de scytha loquebar, que gens auspicia
sectatur, sed de pontifice christiano. Cur vero ‘pronubus’? Quia
cum alios sacrosanctos viros imitari volui, tum vero Hieronymum,
qui in Libris Iudicum ait socerum Sansonis collocasse
filiam uni de amicis Sansonis et pronubis: sed hec ratio tibi
non probatur, Hieronymum contemnenti, tibi qui quo nomine
hanc rem appellares, nisi nunc a me doctus, ignorares.
«Rex tamen neque prophetanti plane crediderat. Cum scribes
aliquid theologicum, isto verbo utitor, sed cum scribes
historiam, putato tibi non licere, bone magister elegantie, qui
tam frequenter eo usque adhuc usus es.» Quid ais, scelerate?
Non nominabo in historia mea prophetas, sed aruspices
potius atque augures ceterosque divinos, ariolos, coniectores,
quasi non meo, sed Nume Pompilii seculo scribam? Quid enim?
si de alicuius prophete vaticinio sit scribendum, quemadmodum
nunc usu venit, aruspicem ne aut augurem, aut ariolum nominabo?
Ac ne talem fuisse neges, de quo loquebar, hec mea
verba sunt: ‘Etenim fertur quidam, sive ex prenosticis corporis

presagiens, sive oraculo aliquo instinctus dissipasse famam nondum
exacto quadriennio regem vita defuncturum. Rex neque prophetanti
plane crediderat, neque tunc magnopere consolantibus
acquiescebat.’

2.6.

VI. «Cetera neglexit papa pre umbra illius nominis. Non ‘pre
umbra’, imperite, sed ‘pre splendore eius nominis’: neque enim
umbram, sed splendorem eximium pre se fert pontificis nomen,
quo honore nullus in terris illustrior.» Imperitus ergo Cicero,
qui In Pisonem ait: ‘Nam ut levitatis est inanem aucupari
rumorem et omnes umbras false glorie consectari, sic levis est
animi lucem splendoremque fugientis iustam gloriam, qui est
fructus vere virtutis repudiare’: cur non dixit ‘omnes fulgores
false glorie consectari’? Cornelius Tacitus, libro m: ‘Eo
anno mortem obiit Memmius Regulus, auctoritate, constantia,
fama, in quantum preumbrante imperatoris fastigio datur’: vides
ut fulgor imperatorius obumbrat. Et iterum: ‘Flavium Sabinum
inermem neque fugam captantem circumsistunt, et Q.
Atticum consulem umbra honoris et sua vanitate monstratum’
et iterum: ‘Se tributa ac leges et pro umbra regis Romanorum
ius victis impositurum’: en umbra regis, ut ego inquam umbra
pape. Livius: ‘Nam si etiam nunc sub umbra federis equi
servitutem pati possumus.’ Quid abest? Quintilianus: ‘Qui dum
maiorem vim eloquentie ferre non possunt, sub umbra magni
nominis delitescunt’: profecto magnum nomen splendorem,
non obscuritatem habet. Lucanus:
Exanimem quam te complectar, Roma, tuumque
nomen, libertas et inanem nominis umbram,
ecce umbra nominis pro maiestate quadam ac splendida
dignitate.

«An non est hec abiectissimorum hominum contumacia atque
ambitio et Luciferi arrogantia, qui dicit ‘Ponam sedem meam ad
Aquilonem et ero similis Altissimo’?

Locutio sane digna historiographo
eloquentissimo, ne plura dicam.» Digna Scytha Mauroque
sententia, qui nolit piissimum regem pie loqui. Quid ais?
Illa apud Livium: ‘Iove nate, Hercules, salve: te mihi mater,
veridica interpres deum, aucturum celestium numerum cecinit’
et alibi: ‘Iuppiter optime maxime Iunoque regina ac Minerva
ceterique dii deeque’ dicuntur eloquentissime, et ipsa deorum
nomina velut stelle illustrant orationem, christiana vero ac pia
nomina tanquam note ac macule dehonestant atque deformant!
Etenim solet commemorare Panormita seu carmen,
seu prosam orationem, simul ac de rebus ad Christianam religionem
pertinentibus loquitur, obsolescere nitoremque atque
elegantiam perdere: ut si vos audire volumus, quo simus elegantes,
ad cultum Herculis, Iovis, Iunonis, Minerve et ante
omnes Veneris, immo Cupidinis, qui matre sua magis est vobis
cordi, redire debeamus. Ego sic regi Ferdinando dignam se orationem
dedi, ut Livius Evandro et M. Manlio; vos vero perverse,
qui non vultis accommodari persone sermonem et si potius
verus hic sermo Ferdinandi fuit.

«Additumquoque est non esse temptandum quid facere audeant
qui primigenio dicere ausi sint, die quodam in dissensione de
supplicio sontis cuiusdam, nondum exiccatum atramentum quo exarata
sunt instrumenta declarationis de successione, et preter mores
legesque iam fieri.

Ornatissime profecto et exquisitissime, ut
cetera; recte tu quidem, ne a more tuo recedas. Sed ego sic
dicerem: ‘Erant etiam qui dicerent tentandum non esse quid
illi audeant qui, cum alias de supplicio sontis cuiusdam dissensio
esset, dicere non pertimuerint nondum exaruisse publici documenti
litteras, quo eius successio sancita sit.» Comparemus

tua cum meis, vir stolidissime, qui unam recte dicendi censes
esse virtutem, exquisitissime loqui. Ego tres proceres facio cum
rege sermonem habentes, his verbis:

‘Obsecrabant omnes, precipueque
Garaus Cervellio, preses Catalonie, nequid in consiliarium
civitatis male consuleret, neve presentem furorem plebis imperite
magis irritaret; daret ire spatium nondum adesse maturitatem,
quod nunc negant, id ultro postea delaturos. Motum plebis esse
torrenti similem, qui ad breve tempus inflatus, perennibus aquis
concitatius fertur, mox estum ac fervorem omnino perditurus. Additumquoque’
et reliqua.

Tu, ut exquisitius loquaris, non
laborans quomodo sequentia cum superioribus congruant, ais:
‘Erant qui dicerent’: hoc non exquisite loqui est, sed mentis
exinanite. Ego ‘quid facere audeant’, tu ‘quid illi audeant’,
nempe ‘quid audeant dicere’ (nam sequitur ‘qui dicere non
pertimuerint’): et hoc exinanite mentis est, non exquisite dictionis.
Ego ‘qui dicere ausi sint’, tu ‘dicere non pertimuerint’: cum
vis sententie non dissonet, tamen mutasse hec verba mentis
exinanite est et ‘timuerint’ aptius erat quam ‘pertimuerint’,
Ego ‘die quodam’, tu ‘alias’, quasi non semel eiusmodi controversia
extiterit: hoc etiam mutasse mentis est exinanite. Ego
‘in dissensione’, tu ‘cum dissensio esset’: par et hic signum mentis
exinanite, nisi semper illa inanis fuit, et eo magis quod ex
verbis tuis significantur nescio qui dissensisse, ex meis vero isti
ipsi. Ego ‘nondum exiccatum atramentum’, tu ‘nondum
exaruisse litteras’: hic magis animadvertendum exquisita ne
oratione an exinanita ratione locutus sis. Primum, quod a veritate
discrepet, eximis ‘atramentum’, quod in proverbio solet
nominari, non ‘littere’: sed scilicet ‘atramentum’ ut humile et
sordidum vocabulum repudiasti, quasi non de scriptorio atramento
dicatur, sed de sutorio, hoc est tibi domestico. Deinde,
quod, et si proprie dicitur ‘exarescere’, magis tamen proprie

‘exiccari’, quod genus est ‘siccari cruorem’, ‘siccari sudorem’,
‘siccari ficus, uvas, poma’, non ‘exarescere’, nisi cum, sicut
tuum caput, exinanita sunt atque corrupta. Tum, quod ‘littere’
pro ‘scriptura’ non accipiuntur, sed in singulari potius numero.
Postremo, non forma scripture, quod est ‘littera’, sed materia,
quod est ‘atramentum’, siccatur, sive arescit. Ego ‘quo
exarata sunt instrumenta’, tu ‘publici documenti litteras’. Cur
mutasti ‘instrumentum’? Certe quia barbarum existimasti. O
barbaros iurisconsultos ac rusticanos, cum mille aliis in locis,
tum vero in titulo de fide instrumentorum et admissione! Quid
iurisconsultos? An non apud plerosque alios hoc nomen invenies?
Afferam unum commune Quintiliani ac Ciceronis exemplum:
‘Sunt quedam et false expositiones, quarum in foro
duplex genus est: alterum quod instrumentis adiuvatur, ut
P. Clodius fiducia testium, qua nocte incestum Rome commiserat,
Interamne se fuisse dicebat; alterum quod est tuendum
dicentis ingenio.’ Ceterum nihil te insimulo, nihil arguo, si
modo pro isto aliud, non dico magis, sed eque proprium substitueris.
‘Publici documenti litteras’: hoc vero inauditum est
omnibus iudiciis, universis auditoriis iuris civilis incognitum.
Ego ‘declarationis de successione’, tu ‘quo eius successio
sancita est’. Cur ego ‘declarationem’, cur ‘successionem’ nuncupavi?
Quia sic iudices ipsi, ut ex instrumento apparet, nuncuparunt:
non enim ut Numa Pompilius, non ut Tullus Hostilius,
non ut Ancus ceterique reges consensu senatus populique romani,
sic iste consensu procerum populariumque creatus est
rex, sed per iudicum sententiam declaratus defuncti regis maxime
proximus, ut illi proximitatis iure succederet. Quare non
fuit causa cur hoc verbum, quo velut adamantina columna regni
ius omne fulcitur, eximeretur et aliud substitueretur, ut sic
dicam, vitree columne instar. Nam quid ad pronuntiationem
iudicum, quid ad instrumentum, quid, ut tuo verbo utar,
ad publici documenti litteras, quid denique ad successionem

‘sanctio’? que proprie est lex cum terrore pene (et si a quibusdam
aliter usurpatur), ut Ulpianus ait, de divisione rerum et qualitate:
‘Proprie dicimus sancta que neque sacra neque profana
sunt, sed sanctione quadam confirmata: ut leges sancte sunt,
sanctione enim quadam sunt subnixe. Quod sanctione quadam
subnixum est, id sanctum est, et si deo non sit consecratum,
et interdum sanctionibus addicuntur, ut qui ibi aliquid commisit,
capite puniatur.’ Quominus sic loqui decebat eos qui
ius regium, nec intra verba tantum, spernere videbantur. Agnoscis
nunc, o mentis exinanite, quam exquisite loquaris
quamque accurate! Quanto tecum melius ageretur, si cum patre
in sutrina sedisses, manibus atramento sutorio non modo
sordidis, sed etiam gravolentibus, ac nonnunquam verriculum,
et si imbecillus es, cum illo traxisses, quam quod ad litteras
puerorum custos a patrono vel domino missus es!

«Quod si, quemadmodum a sapientibus dictum est, acerbiora
sunt adversa quam iocundiora prospera, dicamus preclare cum
Ferdinando actum esse.

Honestior elocutio si dixisses: ‘Quod si
plus acerbitatis adversis inest quam iocunditatis prosperis, preclare
cum Ferdinando actum esse existimemus’.» O mentis
exinanite! Superius hoc tolerari posse fatebaris auctoritate, nunc
eam repudias, ut quo sepius me reprehendere niteris, hoc sepius
in illud censorium dictum induare: qui dum alienam inscitiam
insectari volunt, suam confitentur. Nisi vis me ad illud quoque
tibi respondere quod ‘dicamus’ mutasti in ‘existimemus,
quod non tam inscitie quam stultitie est argumentum.

«Sed Ioannes imperite atque indocte, homo quidem gravis
probusque ac strenuus, sed idiota.

Tu certe magis idiota quam

ille, qui sic barbare loqueris. Quanto elegantius fuerat dicere
‘illiteratus’ vel ‘litterarum ignarus’!» Si barbarum vocabulum
est, si non utendum, cur eo tu in me pro latino uteris, tu
qui me doces elegantius loqui? Est ne vocabulum barbarum,
quod in media Grecia mediisque Athenis natum est, usitatum
Platoni, Aristoteli, Demostheni, Eschyli, denique omnibus Grecis?
An ignoras ‘barbarum’ ‘greco’ contrarium esse, ut nigrum
candido, ut amarum dulci, ut malum bono, ut tu mihi? At
non est, inquies, Latinis notum. Finge me detorsisse e greco,
quod superius auctoritate Horatii precepisti: quanquam unde
scies an detorserim greco ex fonte, qui nunquam, ut inquit Persius,
‘labra fonte proluisti caballino’? arrogantissime fatuorum,
similis ceco qui in solitudine oberrans auditos pretereuntes non
rogat iter, sed intento digito docet. Quid, si ego non detorsi?
Quid si multis iam seculis alius? Quid si apud multos
iam detritum, eosque egregios? Inspiciamus, inquies, an sint
egregii. Apud Hieronymum: non habeo, dices, istum pro
egregio. Apud Ambrosium, Hilarium, Cyprianum, Augustinum:
ultimum, inquies, nonnihil novi, ceteros ne inspexi quidem,
sed omnes in eundem reiicio gregem. Apud Lactantium:
hic, dices, dum Ciceronis materiam tractat, Tullianus est, quatenus
vero religionem christianam, gregalis efficitur. Quid Aulum
Gellium, Apuleium, Macrobium, Diomedem (qui etiam
‘idiotissimum’ dixit)? Ne hi quidem satis egregii. Quid, ne
omnes peragam, M. Tullium? Appellabis ne ab hoc? Qui ita ait
In Pisonem: ‘Sed plane animi sui causa, ludos nobis idiotis relinquet’
et in eadem: ‘Ea contemnis que illi idiote, ut tu appellas,
preclara duxerunt’ et in Verrem sexta: ‘Non modo istum hominem
ingeniosum et intelligentem, verum etiam quemvis nostrum,
quos iste idiotas appellat, delectare possent.’ Hinc

idiomata’, ut ‘aromata’, ut ‘themata’, ut ‘peristromata’, ut ‘emblemata’,
ut ‘tereomata’, ut alia mille venerunt.

«Neque nunc de pecunia res est, de qua si certaretur, pudendum
vobis erat tantulum sumptum regi vestro non gratificari, sed
de pudore meo, de auctoritate huius sedis, de fama apud exteras
nationes.

Quo magis magisque tua lego, eo magis inscitiam tuam
intelligo. ‘Pudorem’ dicis, quod ‘honorem’ dicere debuisti: neque
enim id pertinet ad verecundiam, sed ad honorem ac dignitatem
regiam quod regi suo non gratificarentur. Melius itaque
et correctius loqui disce.» Uter correctius loquatur, pronuntient
iudices. Cicero Pro P. Sulla: ‘Si suus pudor ac dignitas
non prodesset, nullum auxilium requisivit’ et pro eodem:
‘Dico illud quod in his causis coniurationis non auctoritati assumo,
sed pudori meo.’ Idem Pro Quintio: ‘Denique omnia
potius quam ius, quam officium, quam pudorem.’ Idem Pro
Flacco: ‘Septimio et C. Celio testibus, P. Servilius et M. Marcellus
huius pudoris integritatisque testes repugnabunt.’ Idem
Pro Archia: ‘Quare conservate hominem pudore eo quem videtis
amicorum comprobari cum dignitate, tum etiam venustate’
et De legibus: ‘Quid vero de modestia, de temperantia, de continentia,
pudore pudicitiaque dicemus?’ Quintilianus, cum
alias plurimis in locis, tum vero in prima declamatione que sic
incipit: ‘Sentio, iudices, pudori iuvenis, pro quo minimum est
quod parricida non est, gravissimum videri quod absolvendus
est contra novercam.’ Cuius discipulus Plinius et ipse orator
eximius, in epistola ad Annium scribens de honestissima muliere
inquit: ‘Neque enim aderat alius qui defuncte pudorem
tueretur.’ Ulpianus, libro xxm de sponsalibus: ‘Palam

questum facere non tantum eam que in lupanari se prostituit,
verum etiam siqua, ut assolet, in taberna, vel que alia pudori
suo non parcit.’ Idem libro XLVII de iniuriis et famosis libellis:
‘Aut si carmen scribat vel proponat vel cantet aliquid quod
pudorem alicuius ledat.’ Si placet historicus, accipe Cesarem,
commentario primo: ‘Ut quam primum intelligere posset,
utrum apud eos pudor atque officium an timor plus valeret.’
Infinita sunt huiusmodi testimonia, quorum unum tibi
decantabo ex triviis:
Productus testis, salvo tamen ante pudore,
quantuncunque potes celato crimen amici;
est ne hoc loco pudor idem quod verecundia, ut dicebas, sive,
ut correctius loquamur, confusio illa mentis quotiens facti nostri
pudet? Qui pudor te, si homo esses, tenere deberet, quod
amicum falsis criminibus accersisti et pudorem eius, ad quem
nunquam tu aspirabis, ledere temptasti: qui correctius
etiam meliusque dixisses ‘eo magis magisque’, ut cum illo
congrueret ‘quanto magis magisque’. Uter igitur ab utro discit
melius et correctius loqui, ego abs te, an tu a me?

2.7.

VII. Neque vero scripta mea tantum, sed, o incredibilem
furorem, quod etiam locutus sum ut minus polite dictum carpere
te non pudet, in quarta invectiva. Respondebo enim huic
reprehensioni verborum, prius quam obiecta refutem
sententiarum.
«Qualis enim sermo tuus est, talis est profecto oratio,
quem multi iudicio decepti, quod sunt ignari eloquentie, disertum
et tersum putant, qui siquid in his studiis profecissent,
facile deprehenderent linguam tuam non romanam esse, sed
barbaram. ‘Ego vos puniam ambos’, minitans Antonio et mihi,
dixisti in conspectu regis, ne dicam cetera inepta atque irridenda;

sed si romane et latine loqui scisses, non ‘vos puniam
ambos’ dixisses, quod rudius et inornatius dici non potuit,
sed ‘utrique meritas referam gratias’ vel ‘utrunque ulciscar’. O
quam multa notarem in sermone tuo, si te audire vellem (sed
insanum ac dementem, presertim in nugis quibus affluis, non
audio), que multi ut belle et ornate abs te dicta laudant et mirantur!
Verum non ex sermone iudicatur hominis facundia et
doctrina, sed ex scriptis et operibus, quibus maior vis ingenii
maior ve cogitatio et cura adhibetur. Conferantur tua scripta
cum meis et equum habeamus iudicem: tunc videris quam
parum disertus sis.» Differo respondere conviciis tuis. Interim
te teneo ex tuis verbis prius vos contra historias meas
scripsisse quam ego te verborum illa contumelia afficerem. Siquidem
ista que in me reprehendis ut barbara postridie illius
diei quo cum Antonio iurgatus sum quoque die contumelia te
affeci dicta sunt, cum tu ad ulciscendam hesternam iniuriam,
vel ad patrocinandum potius Antonio venisti: et certe minitari
se ulturum eius est non qui fecit, sed qui accepit iniuriam.
Nunc ad tuam verborum meorum reprehensionem. ‘Qualis,
inquis, sermo, talis est oratio tua’: quippe vis hunc in pronuntiando,
illam esse in scribendo. Quam differentiam quis queso te
docuit? Profecto non Cicero Quintilianusque, qui volunt orationem
cum proprie accipitur sic a sermone differre, quod hic
sedatior, remissior, pressior ac tenuior, qualis philosophorum,
hec, ut in qua ornamenta, amplificationes, affectus insunt, popularibus
accommodata sit auribus ideoque oratores vocari qui
istiusmodi genere utuntur: ut declaratur ex superiore Ciceronis
exemplo: ‘Non enim alia sermonis, alia contentionis verba.’
Sed hec te accusant, non me ab accusatione defendunt. Dixi
‘vos puniam ambos’. Esto, rudis sit inornatusque sermo. Si negaro
meum esse, quo me teste convinces? Nemo animadvertit,
nemo notavit. Quin ipse reprehendisti, si dignum erat reprehensione?
‘Non erat, inquies, minus grammatice dictum, sed minus
eleganter aut minus ornate, ideo non reprehendi.’ Concedas

ergo te stulte obiicere quod nequeas probare. Sed age, concedo
a me dictum. Utrum igitur magis vitiosum, grammatice et
latine, licet inornate, loqui, an, ut vos facitis, idiotarum verbis
(quibus apud eosdem iudices cum exprobrarem imperitiam dicendi:
ne lacessitis quidem fiducia fuit litterate loquendi), ne
videlicet in errorem incidatis? Ex quo reprehendere iure vestro
potestis errata ceterorum, qui ipsi nunquam erratis, nimirum
semper iacentes nequando cadatis. ‘Nescimus, inquis, eleganter
loqui, sed scribere: conferantur tua scripta cum meis’.
Et non pudet vos meorum accusatione scriptorum non esse
contentos et unum in aliena facie deridere nevum, ipsos tota
facie ficosos! Ex scriptis et operibus, non ex sermone iudicatur
hominis facundia et doctrina: quid sibi vult ista oratio? Ais
ne me facundum et doctum, an negas? Si ais, cur linguam meam
non romanam vis esse, sed barbaram, cur inornate me locutum
ac ruditer, cur multa huiusmodi te posse in meo notare sermone?
Si negas, cur inquis non iudicari facundiam doctrinamque
ex sermone, si meus sermo non fert pre se facundiam atque
doctrinam? Hoc contra illos dicitur qui in loquendo facundi
sunt. Vides ne, dementissimo dementior, intra tam pauca
verba te loqui repugnantia atque contraria? Quanquam, o
doctum et oratorie artis gnarum, facundissimi quique oratores,
vel romani vel greci, nonne ex dicendo tales habiti sunt vel
magis quam scribendo? Furiose, qui te damnare iudicium publicum
non sentis, hoc est regis aliorumque, quos ais, quia putent
me disertum et tersum quodque laudent ac mirentur me
ut belle et ornate dicentem, iudicio decipi tanquam ignaros eloquentie
nec habentes aliquos in his studiis profectus, quasi aut
tu plus habeas eloquentie, aut non sit optimus iudex oratorum
populus, quod Cicero frequentissime Quintilianusque testantur!
Longa mihi in hoc suppeditaret, nisi assidue brevitatem

sectaretur, oratio. Eoque regi (quatuor enim extitistis) persuadere
conati estis et ceteris sedulo persuadere conamini me
multo melius loqui quam scribere. Non sum ergo infacundus,
vel vestra confessione: et tamen non talem esse probare niteris
idque duobus verbis. Ex duobus ne verbis minus ornatis omnis
mea facundia periclitabitur? ob hec duo barbarus ero, ‘ego vos
puniam ambos’? Heccine ad notationem elegisti? Nihil est quod
minus culte, minus eleganter, minus diserte dixerim? Profecto
nihil, alioquin id potius obiecisses. O meam singularem
Demosthenicamque facundiam, in cuius non scriptione, non accuratiore
aliqua oratione, non saltem premeditata, sed extemporali
tumultuariaque et obiurgatoria altercatione, nec apud
eruditos, si adversario credimus, nihil notari potest minus ornatum
quam ‘ego vos puniam ambos’! Quod tu, in loquendo
quidem infans, sed in scribendo prisce facundie, emendas
mutans ‘ambos’ in ‘utrunque’ et ‘puniam’ in ‘ulciscar’ vel ‘meritas
referam gratias’. Quid ais? an ‘ambo’ in usu non est?
Ut apud Terentium:
oportune ambo: vos volo
et Titum Livium: ‘Quos cum pariter ambos benigno vultu
excepisset’ et iterum ‘Seque eos ambos coronis muralibus donare’
et iterum ‘Ambo preoptantes exilio modicam domi fortunam’
et iterum ‘Tarquinios reges ambos patrem voluisse,
filium perfecisse’. Quod si usitatum apud auctores est, superest
ut probes me improprie usum; hoc non facis, Fatue, igitur accusas.
Nunc de ‘punio’, quod duobus modis accipitur, uno
cum sontes plectimus, altero cum inimicos ulciscimur, quorum
utrunque vobis convenit, quos vel pro furibus proditoribusque
vel pro pessime de me meritis mulctare debeo. Cicero De officiis:

‘Sunt autem quedam officia etiam adversus eos servanda, a
quibus iniuriam acceperis. Est enim ulciscendi et puniendi
modus atque haud scio an satis sit eum qui lacessierit iniurie
sue penitere’; idem Pro Milone in Sextum Clodium: ‘Cuius
tu inimicissimum multo crudelius etiam punitus es quam erat
humanitatis mee postulare’ et pro eodem ‘Valuit odium, fecit
iratus, fecit inimicus, fuit ultor iniurie, punitor doloris sui’ et
libro primo Tusculanarum questionum: ‘Cum multi inimicos
etiam mortuos puniantur’. Erravit ne Cicero qui punitos
inimicos et Livius cum Terentio qui ambos eodem quo ego
modo dixerunt? At tu emendas elegantius ‘utrunque ulciscar’.
Sit ita sane: loquebar ego ex tempore, non scribebam, ut tu
fecisti. Sed qui fieri potest ut elegantius? cum sic loquantur tam
magni auctores, quos tu, furiose, in me reprehendendo reprehendis.
Que ratio alterum tue emendationis modum ut
ineptum refellit. Eum tamen, non mei defendendi, qui iam
absolutus sum, sed tue facundie perpendende atque estimande
gratia, inspicere volo. Ais debuisse me dicere ‘meritas referam
gratias’. Ecquis me intellexisset eorum qui aderant? apud quos
exquisitior sermo superstitiosus fuisset. Quotus enim quisque
tenet differentiam inter ‘gratias ago’, ‘habeo’, ‘refero’? Mentior
nisi tuquoque cum Panormita collega tuo istam elegantiam
ignoratis, et si a me in Elegantiis traditam. Nam ut inolevit
apud plerosque iam inde ab aliquot seculis opinio ‘refero gratias’
idem esse quod ‘ago gratias’ (ideoque me dicentem ‘gratias
referam’ aliter accepissent quam ego sensissem), sic apud eruditos
minus latine dicitur, cum ‘refero gratiam’ sit dicendum.
Quam elegantiam vix ulli nostrorum temporum animadversam
cum traderem, attuli apertissimum ex Livio exemplum;
hic afferam eque apertum, sed tuo ingenio clausum, ex Cicerone
Pro Plancio: ‘Cui pro me senatus gratias agendas putavit,
ego a me gratiam referendam non putem?’. Cuius rei forsitan

hec causa est quod dicimus ‘gratiam feci’, non ‘gratias’. O te
scitum correctorem, o politum emendatorem, qui lotas alterius
manus tuis illotis atque omni madentibus illuvie conaris abluere!
Cuius ex illuvie et illud est, quod ais ‘scriptis et operibus’, quasi
scriptis non complectantur opera, et prius ‘ruditer’, deinde
‘inornate’ et ‘ve’ pro ‘que’. Taceo quod dissipate et eadem
sepius loqueris, incipiens tunc cum desinis. Quibus verborum
rerumque vitiis ubique scates et in isto ipso opere De felicitate,
de quo aliquid nunc mihi dicendum est. Ais enim: ‘Presertim
cum te audiam maledictis et optrectationibus haud finem
facere librumque meum De vite felicitate carpere atque contemnere»
et iterum «Nunc tantum superest ut libri De vite felicitate
quem vituperas defensionem subeam ... Reprehendis,
ut audio, quod collocutores non fecerim sepius repugnantes
et precipue quod Lamola facilis sit in assentiendo iis que Guarinus
asserit.» Testor, tu cogis in aliud me venire certamen:
nimia confidentia niteris, supra modum te iactas et ad predam
tuorum gregum armatum hostem solicitas. Ego tuum opus vix
sumpsi in manus cum illud communis amicus abs te legendum
accepisset: in quod me nihil ante iniuriam acceptam dixisse,
velis nolis, ipse testaris, qui in prima invectiva huius mee detractionis
non habuisti mentionem. Ex quo manifestum est
quicquid dixi id me iusto commotum dolore dixisse. Quanquam
quantulum est quod in te reprehendi? Si libros tuos (quos
tu ‘librum’ vocas) perlegeram, licet agnoscas modestiam meam
qui ex plurimis, qualia in historia illa et invectiva notaveram,
vitiis, ut mox ostendam, unum notavi ac vix notavi. Si non perlegeram,
sed primas tantum paginas evolveram, non potui colligere
vitia tua, non quot potuissem vulnera inflixi, idest non
debes tu tantopere iniuriam expostulare, non debes propterea
efferri insolentius. Nam, ut rem tibi aperiam, particulam
tunc operis inspexi, non tuo sed alieno chirographo scriptam;

postea vero, cum tibi rescripturus essem, ad ipsum archetypum
ac chirographum tuum, non dolo malo, non fraude, non proditione,
ut vos in me egisti, sed prudentia et vera virtute perveni,
quomodo sagacissimus imperator latronum latebras et piratarum
receptacula pervestigat. Teneo itaque te tua manu
ut nulla tergiversatione, nullo mendacio queas effugere. Miraris
quod fore non crederes tuam scripturam in meam venisse potestatem.
Sic mirari predones solent cum suamet arte capiuntur:
quod quanti momenti sit paulo post apertius senties.
Quamobrem fallaci fatuaque fiducia mihi insultas inquiens:
«Sed cur me inelegantie non carpsisti? Cur non false latinitatis
ut ego te, fons elegantie et eloquentie flumen?» Quasi non
te correxerim in invectiva atque historia, homo non modo immemor,
sed etiam ingrate, licet omnis immemor ingratus: nisi
referre gratiam voluisti et amice emendantem inimicissime
carpere. Cur non te carpsi, inquis, false latinitatis? En te carpo:
ubi enim ‘falsam’ legisti ‘latinitatem’? ubi ‘carpo’ cum genitivo
sicut ‘accuso’? Cur non inelegantie? Ubi ‘inelegantiam’ legisti?
quod sicut ‘infacundia’ et ‘ineloquentia’ videtur mihi in usu
non esse.
«An te pudor tenuit? At ille iam pridem in te extinctus
est.» Quis pudor tenere me debuit? Num mecum propinquitate
coniunctus? Num de me benemeritus? Num magne inter tuos
opinionis et fame? Nihil minus. Restat pudor ille ne inimici
operi detraherem.
«An timor? At audacia perdita es.» Quis nam timor? Ne
hoc quidem exprimis, eadem vesania, nisi vis ab omnibus intelligi
fulgurans fulmen tonantis eloquentie tue mihi fuisse
extimescendum.
«An religio? At contra fidei nostre doctores invectus es.»
O fustuario digne, religione retentus sum ne libros tuos carperem?
Nunquid sacer tu sacratusque es ut in te formidemus dicere?
Nisi in Panormite sacrario, ubi frequens es, deo fuisti

inflatus Phebo vel Baccho vel Venere. Et quoniam de religione
agis eaque vis me retineri debuisse, vide quam retinear
qui illa te male utentem reprehendo: ubi enim pro ‘religione
nostra’ apud Paulum, apud evangelistas, denique apud Hieronymum
invenisti ‘fides nostra’? cum, ut ille testatur, fides sine
appositione dicatur pro religione christiana, ad Pammachium
inquiens: ‘Nihil enim prodest absque operibus celibatus et nuptie,
cum etiam fides que proprie Christianorum est si opera
non habuerit mortua esse dicatur.’
«Nihil ergo aliud est quod destiteris nisi quia nihil eiusmodi
quod reprehenderes repperisti.» ‘Quod destiteris’ posuisti
pro eo quod est ‘cur prohibitus sis’, cum ‘desistere’ sit ab incepto
desinere: atqui ego non inceperam tue lingue vitia carpere.
Quod si intra tam paucos versus tam multa in te notavi peccata,
quid in libris illis existimer fuisse facturus? Sed absit a moribus
meis in quempiam, ut veteres aiunt, ‘caninam exercere eloquentiam’.
Tu hanc modestiam, lenitatem, gravitatem meam interpretatris
diffidentiam et ob id mihi sine ulla moderatione insultas.
Et quomodo, post tot ac tanta convicia, possum non de
opere tuo isto tam preclaro dicere recedereque paulum a natura
mea et, quoniam in scenam intrare coactus sum, fabulam peragere?
Dicam itaque primum de verbis tuis, secundo loco
de rebus, ut tibi reddam talionem. Ubi, quod ad verba attinet,
docebo non modo quemadmodum loquaris emendatius, verum
etiam quemadmodum inemendate loquentem castiges et si tibi
etiam cordi est carpas: breviter enim et modice facere debueras
in me ut nunc ego in te, licet abs te provocatus impulsusque.

2.8.

VIII. «Multaque ab antiquis et contemporaneis nostris graviter
et ornate scripta occurrerent.» Apud quem ‘contemporaneos’
legeris doce. Veteres enim et qui romane scripserunt
equales’ huiusmodi appellant, poete ‘equevos’, precipue senes,
nonnulli recentiorum ‘coevos’ et ‘coetaneos’.

«In quem regem de vita beata libellus convenire potest
magis quam in te.» ‘Convenire tibi’ dicimus, non ‘in te’, ut alio
loco admonui.
«Et multa verba de mutua valitudine.» Quid sibi vult
istud ‘mutua valitudo’? quod non modo exemplis, sed etiam
ratione dicere prohibemur. Nam sicut recte loquimur ‘mutuus
amor’, ‘mutua benivolentia’, ‘mutuum odium’, ita perperam
‘mutua sanitas’, ‘mutuum robur’, ‘mutuum ingenium, doctrina,
opes, vires, valitudo’, quippe cum hec, ut illa, invicem non
respondeant.
«Sed de omnibus unum atque idem tanquam de parricidis
ac sacrilegis iudicium tulisti.» ‘Habere iudicium’ quis dicitur,
non ‘ferre’, sed ‘sententiam’, sicut superius probavi.
«A quo nedum re sed etiam vita spolietur.» Si diligentius
Elegantias legisses meas, quanquam nunc ex historiis ut video
multa didicisti, sic dixisses: ‘a quo vita spolietur nedum re’;
semper enim ‘nedum’ secundo verbo applicatur, ut in Elegantiis
latius.
«Prosperis illorum rebus colletantur, adversis vero contristantur
et condolent.» Profer auctoris nomen qui te docuit
isto modo loqui ‘colletantur, contristantur, condolent’, presertim
cum hoc dativo seu ablativo; nam peritorum huiusmodi
loquendi consuetudo: ‘ob prosperas illorum res ipsis gratulantur,
ob adversas miserentur, et eorum vicem dolent.’
«Alter suorum manu, ut quidam putaverunt, enectus, mane
inventus est mortuus.» Quasi vero qui noctu occisus est
possit mane vivus inveniri! Nescisti enim imitari quod voluisti,
quale est Livii: ‘Ut et uno ictu transfixum per latus occiderit’,
hoc est transfigendo occiderit; et Ciceronis: ‘Atque hunc ille
summus vir scelere solutum periculo liberavit’, idest et scelere

solvit et periculo liberavit, que duo diversa non sunt in tuis
‘enectus’ et ‘mortuus’. Ideoque Livius secus ac tu dixit: ‘Tandem
qui obversati vestibulo tribuni fuerant nuntiant domi mortuum
esse inventum.’ Sed hoc rei forsitan vitium est, illud
verbi ‘enectus’, cum ‘necatus’ dicere debueris non modo quia
ille quem significas ferro est interfectus et ‘necatus’ interdum
sine ferro (ut apud Ciceronem ‘veneno necatus’ et Quintilianum
‘fame necatus’), sed quia semper apponitur ad ‘enectus’ genus
pene, ut ‘gelu et illuvie in transitu Alpium enecti Carthaginienses’
et ‘enectus siti Tantalus’. ‘Manibus’quoque, non ‘manu
suorum’ dicere debebas.
«Cum multos videam viros summo loco natos militiam
proficisci.» Ut ‘militie’ pro ‘in militia’ usitatum est (ut apud
Livium: ‘hoc anno domi militieque gesta’), sic haud scio an
‘militiam’ pro ‘in militiam’ reppererim, ut apud Terentium:
In militiam proficisci natum Cliniam
compulit durus pater.
«Verum ut hanc partem breviter absolvamus haud longioribus
immorabor.» ‘Longioribus’ ineptum est verbum quia
nec ‘brevioribus’ dicimus, sed ‘paucis’ seu ‘paucioribus’: igitur
‘pluribus’ aut ‘multis’ aut certe ‘longius’ sive ‘diutius’ fuerat
aptum verbum, sicut ‘brevius’.
«Est profecto difficile dissuadere hoc vulgo». Si Elegantias
meas studiosius evolvisses (nam aliquid illinc vel per te vel
per alios hausisti), scires non in eventu positum esse ‘dissuadere’
sicut nec ‘suadere’, ‘persuadere’ vero in eventu sive in effectu.
Itaque non est difficile dissuadere quia nec suadere, sed persuadere
quod dissuades vel suades, id est inducere eos quibuscum
loqueris in tuam sententiam, ut aut non sentiant quod tu ais
non sentiendum, aut sentiant quod ais sentiendum.

«Sed num existimabis vel Scipionem vel Hanibalem
vel Fabium fuisse contentos.» ‘Contentos’ pro ‘felices’ accipis
preter eruditorum consuetudinem, qui sic loquantur ‘parvo natura
contenta est’; preterea contra grammaticam locutus es cum
singularis numerus hoc loco ob disiunctivam requiratur.
«Preterea nominis illa diffusio quam tu magnam atque
optabilem rem iudicas». Improprium est nomen in hoc sensu
‘diffusio’, duntaxat in prosa.
«Tamen pervicacia quadam inducti opiniones obstinate
defendunt, quos etiam longe magis reprehendendos putarem
quam eos qui scienter, docti tamen et eruditi, contra veritatem
pugnant ut adversariorum argumenta perspiciant.» ‘Scienter’
pro ‘scientes’ posuisti, cum ‘scientes’ sit idem quod ‘consulto’
vel ‘de industria’ vel ‘dedita opera’ vel ‘non nesciendo’,
‘scienter’ vero quod ‘docte’ et ‘perite artificioseque’, ut in Elegantiis.
Etiam ‘pervicacia defendere’ et ‘obstinate’ idem est.
«Preterea perfici quod ceptum est hodie quam in crastinum
extrahi preopto». ‘Extrahi’ est ‘extendi’, non autem ‘differri’;
ideo melius paulo ante dixisti: «nisi forte in crastinum
diem differri mavis».
«Eas dico que magis vel defense vel impugnate fuerint,
quam brevius potero exponam.» ‘Quam brevius’ apud eruditos
inauditum est, sed ‘quam brevissime’, et item in ceteris,
de quo latissime in Elegantiis disserui; quos libros quodam die
apud communem amicum offendi te legentem, quos si perlegisses
ac sepius relegisses melius tecum actum esset: tam et si in
iis que illinc, sive per te, ut superius dixi, sive per alium accepisti
quam gratus sis ipse tibi es conscius.
«Excellentem primo corporis figuram et staturam arrectam.»

Salustius, qui nonnullis in vocibus quasi parum verecundis
a quibusdam reprehensus est, de animo nonnunquam
dixit ‘arrectus’, de corpore autem ut tu, quantum memini, nunquam,
nec ipse nec alius, nisi poeta. ‘Erectam’ igitur et honestius
et magis proprium fuerat.
«Num Brutum romane libertatis auctorem filios securi
percussos voluptatis gratia peremisse?» Idem quod superius
vitium, quoniam non sunt duo diversa securi ferire et perimere:
satis erat ac satius dicere ‘securi percussisse’.
«Cum quidem illa alterius et extrinsece rei causa expetatur.»
Et hoc in superioribus notavimus non nomen, sed adverbium
esse ‘extrinsecus’, ut ‘intrinsecus’, ut ‘altrinsecus’, ut
‘secus’, unde componitur.
«Sed cum commune quocque bonum et mediocre non
possit absque difficultate comparari.» ‘Communissimum quocque
bonum’ dicimus, non ‘commune’: tribuimus enim ‘quisque’,
‘queque’, ‘quocque’ superlativo, ‘omnis’ autem positivo,
ut in Elegantiis copiose disputavi.
«Arrigendos in celum oculos aut religionis gratia aut
rerum divinarum cognitione.» Non admoneo iterum fuisse vitandam
verbi obscenitatem, sed solecismum esse ‘cognitione’
pro ‘cognitionis’ vel ‘ob cognitionem’.
«Quantislicet animi et corporis et rerum externarum bonis
plena sit, non miserrimam iudicet.» ‘Quantislicet’ pro ‘quantiscunque’
quo auctore dixeris nescio.
«Equidem mihi intelligere videor nos ita natura comparatos
esse.» Nusquam legi natura comparatos homines esse,
sed genitos, sed creatos, sed generatos, sed factos; ‘comparatum’
autem natura dicimus, sicut ‘comparatum legibus’, ‘comparatum
moribus’, ut in Elegantiis.

«Ubi plura bona insunt quam omnium mortalium lingue
effari possint.» Dicendum erat ‘quam ut ea’ vel ‘quam que
omnium mortalium lingue effari possint’, ut in Elegantiis.
«Quorum nunc planetas perhorrescimus quorum ve
ortus et occasus tanta cura et formidine observamus.» ‘Ve’ semper
pro ‘que’ accipis, quod pueris etiam plerisque qui grammaticam
docentur notum est idem esse quod ‘vel’.
«Quibus profecto quo ad splendorem illustrius, quo ad
ornatum et varietatem pulchrius.» Iterum reprehendi hoc vitium.
Tolerabilius seu melius si dixisses ‘quantum ad splendorem
attinet’.
«Eiusque immensam potestatem ac sapientiam spectent
atque perpendant.» More non sane facundorum scriptorum accipis
‘perpendunt’ pro ‘intelligunt’, cum ‘perpendere’ sit exacte
considerare, ut in Elegantiis.
«Ut cum illo beatorum cetu congaudere valeamus.» Tuo
vitio, quod in me vitium non est cum te tuis artibus refello,
sepius idem reprehendo. Nam ubi apud illos ad quorum tribunal
me citas ‘congaudere’ legisti? Atque hec hactenus. Non
enim quicquid ferarum in saltu isto est indagavimus, eas tantum
que in transitu investigantibus nostris canibus oblate sunt cepisse
contenti. Illumquoque leporem, quem in epistola ad Robertum
Strozziam scripta et in calce codicis ascripta velut in
extremo saltu cubantem nostri canes odorati sunt, capere libet.
«Et e contra que mala ad alias species devenire». Cicero
et eius similes ‘e contrario’ vel ‘contra’, non ‘e contra’, sicut nec
‘de longe’, nec ‘de prope’ dixerunt. Potest et illud sive inter
verborum vitia, sive inter rerum vitia addi.

«Partes dialogi»: quasi aut sint alique partes ipsius dialogi,
ut Stoicorum, peripateticorum, epicureorum, sive nominatim
singularium personarum, ut tibi dedi partes Antiochi,
mihi sumpsi Archesile, aut partes omnes que in dialogo sunt
tribuantur uni, quod neque fieri potest neque tu sentis.

2.9.

IX. Venio nunc ad rerum vitia, nec tua subiiciam verba, nam
totidem libris opus esset, sed eatenus de illius universitate pronuntiabo
quatenus crimen quod mihi obiicis ut tui operis detractori
dilui possit et quales isti libri (ob quos superbis ut Sybilla
dignos) sint iudicari. Quereris quod audisti me in illis
notare quod feceris collocutores non sepius repugnantes et precipue
Lamolam nimis in assentiendo facilem; huic reprehensioni
postquam satisfecisti (ut tibi persuades: quod an ita sit
mox videro), ad extremum in me omni verborum petulantia
debaccharis, quasi non unam notam obiecerim, sed invectivas
in te ac philippicas scripserim: quod meum crimen quale sit
tuo unius probabo testimonio.
«Sed ero brevior quoniam tibi responsum satis esse potest
ea epistola quam Roberto Strozzio viro claro scripsi». Verba
autem epistole hec sunt: ‘Animadverti ex tuis litteris perbrevibus
id quod per hosce dies ex te audivi, videri tibi Lamolam
cui partes dialogi mei tribuo nimis facile concedentem
omnia Guarino, quod et quidam alius quem honoris causa non
nomino dixisse fertur: ait enim Lamolam victas ubique prebere
manus, quasi nescientem obiecta confutare. Ab ista ratione,
ut me tibi dixisse memini, pace tua loquar, longe Roberte
dissentio.» En idem et mihi displicuit et illi, immo et illi et
mihi, siquidem prior ipse videtur annotasse, cum in vestro
colloquio non sit habita de me mentio, et eisdem quibus ego
verbis notasse. Non ergo pro atroci iniuria existimandum si feci
quod alius et doctus et gravis et amicus tuus fecit, ille prior,
ego posterior, ille etiam apud te, ego apud eos tantum quos tibi

renuntiaturos non credidi, ille litteris, ego verbis, ille sepius,
ego semel omnino, ille sua sponte, ego rogatu quorundam, ille
accusator, ego iudex testis ve, ille satisfieri sibi postulans nec
admittens satisfactionem tuam, ego sic locutus ut iure optimo
queam negare si velim, ille absens, ego presens et quod omnium
maximum est abs te iam plus quam gravissime ac inimicissime
lacessitus, ut incredibilis quedam videri possit mea lentitudo,
modestia, lenitas, mansuetudo, patientia quod me non aliter
ultus sim. Et tu, vir ferox immanisque natura, tantulum ferre
non potes, exestuas et in me ferro, igni, serpentibus armatus
irruis, a tequoque ipso dissentiens cum inquis: «Hec sunt,
bone Laurenti, quibus motus sum, ne frequentiores contradictiones
in libello meo induxerim; sed eum tibi improbari
facile fero, modo illum probari sciam et theologis et oratoribus
omnibus quibus illum antequam ediderim ostendi.» Cur
non probatur hoc ipso in loco Strozzie tuo? Certe virum clarum
appellasti. Cave ab oratoribus eum theologisque seiungas, quem
nequaquam reor ipse seiungendum: nam ceteros qui iudicare
possunt atque adeo omnes qui inspexerunt opus illud scio contemnere.
Quod cum ita sit, quid inani gaudio mihi gloriaris,
infelix? Quid te falsis, ut inquit Virgilius, ludis imaginibus? A
qua insania, quantum in me erit, te revocabo nec perire sinam
nec Hippocratis aut elleborum aut vincula denegabo. Existimas
et Roberto et mihi et ceteris, siqui te alii istius erroris monuerunt,
satisfecisse, similis ebrio se ebrium perneganti cum,
ne multa repetam, inquis: «Itaque cum scirem Lamolam
natura facilem et non pertinacem esse, volui hominem secundum
naturam et consuetudinem eius disputantem facere, ne
contra decorum viderer agere. Si vero te disputantem induxissem,
quem scio contentiosum, repugnantem, pertinacem, ab
opinione tua nunquam recedentem, putassem equidem me contra
decorum facere» et reliqua. O caput fanaticum ac vesanum,
ut iam de opere tuo pronuntiem intelligasque qualis
fuerit hactenus in me moderatio: quid magis decoro contrarium

quam eam personam facere disputantem que disputare aut nesciat
aut nolit, tradere arma vel ad veram vel ad umbratilem
pugnam ei qui ad primum statim congressum terga vertat, tela
ponat et se antequam victus sit victum esse fateatur? Nescis
que sit natura disputationis? Eadem profecto que pugne: aut
non descendendum in certamen aut acriter decertandum. Tu
cum veritatem, cum summum bonum, cum felicitatem investigare
te predices et aliis velle ostendere, non ipsius nature rationibus,
sed confessione disputantis ex adverso probabis? Est
facilis nimium ad concedendum Lamola? Fecisses alium minus
facilem! Neque enim historiam, sed dialogum scribis, ubi
pro nostro arbitratu sermonem cui volumus attribuimus, ubi
non orationem persone, sed personam orationi accommodamus,
ubi nihil admodum refert quis, sed quid loquatur. Nam personam
fere aut auctoritatis gratia aut venustatis asciscimus.
An ita te Marcus Tullius cum aliis multis in locis, tum
vero in Catone maiore facere docuit? cum inquit: ‘Omnem autem
sermonem tribuimus non Tytonio cuidam, ne parum auctoritatis
esset in fabula, sed M. Catoni seni’, quia nulla videbatur
aptior persona que de etate illa dissereret quam eius qui
et diutissime senex fuisset et in ea etate pre ceteris floruisset.
Tu attribuis primam que asperrima solet esse pugnam
homini, si tibi credimus, imbelli, pavido et ut semel dicam prevaricatori
(‘prevaricator’ enim est, ut Ulpianus diffinit, qui causam
adversario suo donat, ex parte actoris in partem rei concedens).
Quanquam, pervicacissime fatuorum, non est
quod mollitiem segnitiemque disputantis excuses et in alterum
crimen refundas amicumque vituperes. Novi hominem et constantem
et retinentem sue dignitatis atque virilem in disputando,
qui tibi forsitan iccirco lenior videtur quia ipse furiosus
es. Quid dixi ‘videtur’? immo istud ad tempus finxisti,
istud stultitie tue velamentum pretendis: nam non Lamole
sermonem, sed tibi attribueras, homini ut stultissimo sic pertinacissimo,

ut ex libro qui penes me est manu tua scripto docetur,
ubi tuo nomini cancellato illius induxisti. Quid habes
nunc, fatuissime, quod contra hiscas? Dic nunc te deservire
voluisse persone: teneris nunc, teneris non modo pro inepto,
verum etiam pro mendaci atque periuro. Quantopere nunc torqueris
et rumperis, fur alienorum librorum, quod libros contra
te tuos exhibeo, quod tua te manu convinco, iugulo, strangulo
et furem ad se suo laqueo suspendendum adigo! Sed, o
incredibilem inauditamque dementiam, non tam mollities ac
stultitia singularis est in defendendo proposito quam in proponendo.
Quis enim, ne omnia persequar, quamlibet pertinax
et te, si fieri potest, pertinacior ea defenderet que facis illum
proponentem? An siquis dicat hominis felicitatem ac beatitudinem
esse agricolationi operam dare aut militie, aut principum
sequi aulas, aut consequi sacerdotium (hec namque et huiusmodi
subinde pro beatitudine proponuntur), diu perstare in sententia
velit? Que etiam confutare conari ineptum sit, nedum
confutanda proponere: prorsus ut si sibi quis prevaricatorem
aliquem apponat quo melior ipse patronus existimetur. At
enim discipulus Guarini Lamola fuit. Sileo quam decorum sit
in dialogo plurium discipulum et hunc assidue cum preceptore
contendere. Ideo ne pueriliter interrogantem et plus quam pueriliter
induxisti? Egregia profecto ratio et per Iovem lapideum
egregia! Putas me iocari? Opto sit ille propitius fatuis et laurum
insolito feriat fulmine nisi serio loquor. Tibi enim, omnibus
pueris stultiori, sermonem illum stultissimum attribueras, ut
fatue pugnam et inires et relinqueres. Hactenus de una
persona, de qua quid sentirem aperte pronuntiare me coegisti.
Quid de duabus aliis, Guarini et Antonii Panormite? Nempe
tui es similis: de quibus, ut cumulatius nostrum sit in te beneficium,
etiam pronuntiabo cum duos verborum errores in superioribus
tuis dictis notavero. Unum, ‘quibus illum antequam
ediderim ostendi’, cum dicere deberes ‘antequam ederem’
vel ‘antequam edidi’. Videris enim nondum edidisse: quale est

antequam peccaverim vis me accusari’ et ‘antequam ediderim
libros nolo transcribi’. Alterum, ‘volui hominem secundum
naturam et consuetudinem eius disputantem facere’: pro ‘suam’
dixisti ‘eius’. In personis tum communiter, tum separatim
peccatum est. Communiter quidem, quod hi duo nunquam in
mutuum venere conspectum, quod hoc tempore quo sermo fingitur
collocutores, sicut iam plurimis annis, in diversissimis
provinciis agunt, quod inter se non amant et tacitas simultates
gerunt, cum Guarinus se spoliatum ab Antonio libris, hic se ab
illo spoliatum fama, et si semper fuit infamis, existimat. Separatim
vero, quod Guarinus grecarum litterarum longe peritissimus,
tamen sic inducitur ut nullum grece doctrine det specimen
nullamque significationem, nullius auctorum grecorum
meminerit, nihil nisi ex latinis gestis librisque repetat. At nescire
te nisi latina inquies. Non introduxisses grecum hominem:
ex quo non modo decorum non servatur, sed etiam tanto viro
fit iniuria, qui preter dignitatem suam locutus inducitur. 0
ubique fatuum caput ac vesanum, quem suis libris honestare
conatur, eum summopere dehonestat, quanquam cui honesto
viro dignitatem addere tua possit oratio? Sed huic delicto veniam
do, nisi quod sequitur centuplo est gravius. Tu ne
Guarinus, ea litteratura, ea etate, iis moribus, ea auctoritate,
cum Panormita coniungis? a quo ille se et esse vult et videri
seiunctum. Gratulor, hoc nomine, etiam atque etiam tibi Guarine
quod ut Homerus et Virgilius, Demosthenes ac Cicero,
Scipio et Lelius ceteraque huiusmodi paria vel nominantur vel
pinguntur, sic tu cum Antonio Panormita in Fatui velut tabula
pictus aspiceris et ad posteritatis memoriam reservaris. Rettulit
tibi gratiam discipulus tuus quod illum instituisti gratis:
fecit quod paucorum est hominum, post annos quinque et viginti

quam debere cepit cum fide satisfecit rem et tibi et sibi
decoram. Siquidem cum Panormitam tuo consortio studet ornare,
te quantum in ipso fuit illius consortio vehementissime
deornavit: verum et tua virtus et illius nequitia et huius stultitia
maior est quam ut dissimulari possit. Etenim, ut iam
de Panormita agam, quid minus consentaneum quam huic homini,
cunctorum scelerum exemplo omniumque qui fuerunt,
qui sunt, qui erunt deterrimo atque teterrimo, dare sermonem
de virtute, de felicitate, de summo bono, de beatitudine, de
paradiso? ut mihi materia ipsa ob istius personam sordescere
ac male olere videatur. Quis enim peius de religione christiana
sentit? quis peius de moribus, de utroque sexu, de seculi nostri
pudore meruit quam Antonius Panormita? Usqueadeo si
vera, quod fieri non potest, fuisset oratio, tamen alteri tum vita
tum fama integra potius attribui debuit, Lacedemoniorum exemplo
qui cum ab improbo quodam ac minus strenuo dicta esset
egregia in senatu sententia, ne talem virum secuti viderentur,
iusserunt alium infacundum quidem sed fortem ac strenuum
eandem sententiam dicere ut preclari consilii preciarum sequerentur
auctorem. Illi malo viro bonam orationem detrahendam
que eius esset, tu induendam que sua non esset putasti. Tam
et si quid simile inter illam et hanc materiam? aut quid in illo
improbo lacedemonio fuit horum flagitiorum, probrorum, dedecorum
que in isto sunt? Nunquid domi sue exoletorum lustra,
ut leno vel mango, publice habuit? Num conventicula aleato-
rum? Num contra feminas pro pusionibus scripsit? Num pro
externa contra paternam religionem vulgo disseruit? Num unam
uxorem peremit, alteram quia filium matri preponebat amisit,
tertiam deformissime emit? Num de impudicitia sua nefandissima
sic composuit carmina, quod opus hic Hermaphroditum
inscripsit, ut M. Antonius de sua temulentia? Num tantum

sceleratus hic Antonius, omnium Antoniorum sentina, in quo
barbaricam plane africanamque libidinem agnoscas, et non
etiam ignominia notatus? At quanta ignominia? Certe bis in
celeberrimis Italie locis, primum Bononie, et tamen se ex Bononia

vocat, iterum Mediolani, omni populorum frequentia
inspectante, per imaginem chartaceam crematus est, tertio per
se ipsum cremandus, ut spero. I nunc, Fatue, et dic te rationem
decori habuisse et inservire voluisse persone: ego vero, siqua
mihi fides est, haud facile dixerim quid scribere potueris magis
non modo indecorum, sed omnino nefarium. Atque hec de
personis. Quid porro ipsa tractatio que coniuncta cum eisdem
personis est? Nimirum vel ex hoc satis signi erit quod hi duo
non tanquam disputantes et suam uterque causam defendentes
inducuntur, sed tanquam eiusdem cause patroni, ut alter alteri
succedat et succedat non quasi defatigato priori, non quasi
ipse astipulator, non quasi duo rerum capita habente materia,
suum quisque pertractet, sed quam orationem alter instituit
alter exequatur, uterque stultissime, prior quod sine causa im-
perfectam relinquit disputationem, posterior quod argumenta
que alter pro se paraverat illi ipsi priori inculcat, veluti incognita
referens que non nescit eidem esse notissima. Sed quid

faciat qui collocutores inducit, nisi loquendi vices serventur?
Omnino circumspecta cogitatio, ut scias idem in ceteris personis
quod in Lamola fuisse consilium, attribuere singulis indecoram
orationem, dum opus queat appellari ‘dialogus’ capteturque ab
auctore favor hominum quos facit disputantes. Quanto satius
erit, si disputationem eruditorum fingere nesciebas, persona tua
loqui! Non gravium doctorumque hominum, sed unius puelle
et duarum anicularum mihi videris fecisse colloquium. Ex
hoc qualis stilus sit (de eo namque ad extremum dicere habeo)
satis colligi potest; de quo, velut in medio omnium qui usquam
sunt doctorum eloquentiumque conspectu positus, testificor
(haud veritus insolentie crimen si Iuliani Sedici verbis dixero:
‘siquis contra sentiat nihil sentiat’): eius stilus eiusmodi est ut
siquos audias disputantes, non rationibus, ut moris est, sed
longe accersitis auctoritatibus, non argumentis, sed nugatoriis
testimoniis, non epicherematis, sed exemplis, iisque nulla diligentia,
sed ut quocque venit ad manum, nulla inventione, nulla
dispositione, nullis figuris, nullo ornatu, nulla gravitate, nulla
denique ingenii commendatione, ut quivis intelligat ac iudicet
nullum nec nature nec artis auctorem prebere specimen meliusque
se de eadem re quam hic fecit disputare posse. In
quibus libris nec oratores nec philosophi nec theologi aliquid
recognoscunt quod plane censeri queat oratorie, philosiphice,
theologice dictum et de quo scribere quam disputare potius

oportuerit, nec libros esse, sed ineruditum inconsultumque
plusculorum ex quotidianis scriptoribus locorum acervum atque
congestum. Habes meum, Fatue, de tuo opere iudicium: ex quo
licet intelligas quanta fuerit tum in me moderatio, ne de tuis
libris omnia promerem que sentirem, tum in te improbitas
quod insultasti modestie mee.

2.10.

X. Iam tempus est ut ad institutam sententiarum disputationem
transeamus. Ceterum nequaquam ab ratione fuerit abhrorens
paulisper eam differre, tum ut ei suum librum dedicemus
et iterum suum questioni de moribus, tum ut, delibatis illinc
verborum vitiis que in meis vel sententiis vel moribus reprehendendis
adversarius admisit, hunc librum germana ac propria
materia expleamus. Hoc enim pacto, nec ulla de verbis controversia,
ubi de rebus agitur, intercedet, et suo tractata loco et
lucidius et iocundius cognoscetur; in qua nostro instituto utemur
ut adversarium non recte loquentem et breviter et molliter
reprehendamus.
«Non ad antarcticum polum aut ad orientem, sed ad
arcticum, qui polus certissimus est, se convertunt.» Poli duo
sunt omnino, nec plures esse queunt, sicut nec centrum nisi
unum in singulis globis quas Greci ‘spheras’ vocant: ex quo
‘certior’, non ‘certissimus’ polus grammaticus sermo est.
«Neque hecquoque exornatio.» ‘Neque’ et ‘quoque’ tam
vicina nolunt esse.
«An vidisti uspiam Livium cum de consulibus romanis
in expeditionem euntibus scribit, de signis que ferebant mentionem
facere?» ‘Vidisti’ pro ‘legisti’ accipis: quemadmodum
ergo ‘legisti facere mentionem’ pro ‘facientem mentionem’ dictu
absurdum est, ita ‘vidisti facere’. Preterea satius erat omittere
‘romanis’, cum consules non nisi romani fuerint. Ut preteream
non solos consules insignia huiusmodi tulisse, nec solum in
expeditionem euntes.

«Quoniam eam rem dignitati populo romano sciebat esse.»
‘Honori’ res sunt, non ‘dignitati’, et honor alicui habetur, non
dignitas: hic enim extrinsecus venit, illa vero intra nos ipsos
est, vel in nobis apparet.
«Hec porro sententia»: tua sic incipit qualiter nulla incepit
oratio ut ‘porro’ sedem in huiusmodi principiis haberet.
«Opibus ac potentia, illam ad postremum diffinis.» Pro
‘definis’ ais ‘diffinis’; est enim ‘definio’ idem quod ‘termino’,
quod ‘metior’, ut ‘termino summum bonum virtute’, ‘metior
felicitatem voluptate’, ‘tu definis omnia pecunia’.
«A quibus credo id sumpseris.» Sepius admonui te abuti
subiunctivo pro indicativo.
«Hic plane apertissime indicas admirabilem prudentiam
tuam, vulgaria inducens exempla.» ‘Plane’ et ‘aperte’ in idem
significationis incidunt, igitur alterum redundat. ‘Vulgaria’quoque
pro ‘illiterata’ accipis, nulla fretus auctoritate.
«Vix ulla extat memoria litterarum monumentis prodita.»
Quia legis ‘memoriam litterarum’ itemque ‘prodi monumentis’,
libuit tibi, elegantie assectatori, imitari utrunque, non
pervidenti ‘memoriam’ et ‘monumenta’ idem esse ideoque non
prodi memoriam monumentis.
«Abessentque a suis viginti milibus passuum, ab hostibus
vero non plus quadringentos passus.» Cur alterum numerum
per ablativum, alterum per accusativum protulisti?
«Ac preterea preter historie dignitatem in qua huiuscemodi
frivolarum quarunque rerum.» Ubi coniunctum reperis
ac cum preterea’? In ‘frivolarum, vero, quarunque rerum’ bis
peccasti, semel quod ‘quisque’ superlativo iungi debet, non
positivo, iterum quod in genitivo plurali nunquam cum adiectivo,
ut in Elegantiis.

«Regem summa notare levitate.» Notatur quis infamia,
non autem levitate: ‘infamia’ enim pena est, ‘levitas’ autem
culpa; quod si ‘notare’ pro ‘accusare’ accipis, genitivo debueras
uti.
«Miseros captivos sue gentis cultu corporis preditos.»
Non dicimus quempiam cultu corporis, sed forma, sed bonis
fortune, sed bonis animi preditum interdum et malis, ut calamitate
preditus.
«Cur captivi pudore affici deberent.» Ubi repperisti
quempiam affici pudore? Est autem pudor ex nobis, dedecus
vero ex aliis, ideoque dedecore quis afficitur supplicioque, non
pudore aut verecundia.
«Et fabulam pro vera accuratissime scribis.» Quid sibi
vult ‘pro vera’? Nempe ‘pro vera fabula’, quasi fabula ulla vera
sit, nisi quando pro narratione accipitur, potestque tunc addi
vel falsa, vel ficta, vel vera. Dicendum ergo fuit ‘pro historia’
sive ‘pro re vera’.
«Ut cum expugnatam patriam videret, tamen ab opere
non discessit donec texendo perseverans occisus est.» Meum
‘texere perseveravit’ politius eloqui voluisti ‘texendo perseverans’,
quasi participium hoc iungatur cum gerundio instar participii
optinenti, quod non secus est quam si sic dicatur ‘perseverans
texens’. ‘Ut’quoque non indicativum sed subiunctivum
desiderat.
«Sunt qui dicant regem nulla arte nullo ve consilio e
regina liberos gignere potuisse.» Virum ex muliere gignere liberos
dici eleganter, proferto priscorum aliquem auctorum!
«Hoc vel meretrix impudica abhorret.» Accusativum
respuit hoc verbum quem tu ei dedisti, amat enim ablativum
cum prepositione, ut Cicero in principio Paradoxorum: ‘Animadverti,
Brute, sepe Catonem avunculum tuum cum in senatu

sententiam diceret, locos graves ex philosophia tractare abhorrentes
ab hoc usu forensi et publico.’ Illudquoque inconveniens
est epitheton ‘impudica’: ex hoc quod meretrix appellatur satis
significatur impudica, ne alioquin videatur sentire aliquam pudicam
esse meretricem, quasi hoc sit cuiusmodi venenum quod
et malum vocatur et bonum, dolusquoque malus et bonus.
«De loco ubi divertebat.» Existimasti ne eandem habere
rationem ‘diverto’ et ‘diversor’? Ita puto et eapropter errasti.
Nam ‘diversor’ tale est quale ‘conversor’ et ‘diverto’ quale ‘converto’:
‘diversor illic’ ut ‘conversor illic’, ‘diverto illuc’ ut ‘converto
me illuc’.
«Qui satis essent, quando nusquam alibi peccasses, ad te
perpetuo vituperandum.» ‘Quando’ pro ‘quoniam’ frequentissime
inveni, pro ‘si’ nunquam.
«Non auderes in hominum doctorum oculos venire.» Ubi
legisti ‘venire in oculos’ pro eo quod est ‘venire in conspectum’?
Eodem dicitur modo ‘venire in oculos’ quo ‘ire’, atqui ‘ire in
oculos’ est ‘contra ire et invadere in oculos’, ut apud Quintilianum:
‘ire in istos oculos, in ista ora debebant’.
«An adhuc se scurram gerat necne. Ut omittam verbum
illud ‘scurrando’.» Sunt qui nudiustertius me certiorem fecerint
te legisse Elegantias meas, ex quibus discere debuisti non
coniungi ‘an’ et ‘necne’. Cicero De officiis: ‘Demus necne in
nostra potestate est.’ Cesar: ‘Utrum prelium committi ex usu
esset necne’.
«Siquis rem huiuscemodi in conventu aliquo pro vera
recitaret.» Recitaret’ pro ‘narraret’ accipis, quod secus usus
habet: est enim ‘recitare’ proprie ex scriptis ad verbum apud
alios pronuntiare, sive legere ut audientes percipiant, interdum,

quod instar lectionis est, apud eosdem pronuntiare memoriter
que aliquando legisti vel lecta audisti, ut nihil ex tuo adiicias.
De hoc, ut reor, in Elegantiis.
«Quid oportebat dicere de Francisci vestitu et barba?
quid de rerum humanarum derelictione? quid de eiusdem hominis
aptitudine ad res principum administrandas? quid illam
sententiam interiectam? ... quid aliorum quos enumeras (sunt
enim decem, si recte memini)... commemoratio?» Pro
meo ‘renuntiasset rebus humanis’, genus sermonis apud multos
auctores usitatum, substituisti tuum vel ut elegantius ‘rerum
humanarum derelictione’, ignarus aliud esse ‘relinquere’, aliud
‘derelinquere’, illud generale, hoc speciale; derelinquimus enim
que in periculo relinquimus, at cum opibus aut magistratui renuntiamus
non derelinquimus ea, sed relinquimus. Neque me
preterit apud nonnullos legi ‘deum derelictum’, sed non quos
tu me sequi iubes et habere auctores; apud hos namque neque
‘derelinquere’ in istum sensum repperisse me memini, nec ‘aptitudinem’,
sed ‘dexteritatem’. Quid loquar de duplici solecismo?
Nam unde ‘interiectam sententiam’ regitur? unde nominativus
ille ‘quid aliorum commemoratio’? ut existimari possit
tertius solecismus ista vacillatio ut ibi per accusativum, hic
per nominativum interrogaveris, cum alioquin neuter casus
unde pendeat habet.
«Magnum cum ceteris in partibus, tum maxime hoc loco
prudentie et dicendi artis documentum edidisti.» Quis unquam
isto modo locutus est et non sic potius ‘cum ceteris in partibus,
tum maxime in hac documentum dedisti’? Non enim ‘documentum’,
quod est probatio presenti tempori serviens, ‘edi’ dicitur,
ut ‘exemplum’, quod ad memoriam debet, ut apud
Terentium :
que in te exempla edent.

«Quos credo imitatus sis.» ‘Imitatus es’ latinius erat, ut
superius sepe notavimus.
«Cuius tante opes et dignitas fuerant.» Elegantius in
numero singulari fuerat, ut verbum respondeat ultimo supposito
quod est ‘dignitas .
«Usque ad femora succinctam.» Meum ‘divaricatam’
mutasti in ‘succinctam’, quod diverse significationis est, ut
apud Virgilium Venus:
Succinctam pharetra et maculose tegmine lyncis,
idest supercinctam, non ut tu accipis et ego exprimo divaricatam,
ut de eadem dea inquit idem auctor ‘nuda genu’.
«Brevissimis verbis preteriri decet.» Quod preterimus
de eo verba non facimus; verbaquoque brevissima vocantur
non que pauca, sed que paucis ex litteris vel syllabis constant.
Dicendum igitur ‘paucissimis verbis perstringi decet’.
"Credo id dicere volueris.» Nimis crebro in hoc vitium
incidis pro indicativo ponens subiunctivum.
«Regnum antea sibi ignotum et inacessum.» Inacessus
locus non ad quem non accessimus est, ut tu accipis, sed ad
quem non possumus accedere, idest inaccessibilis, ut Virgilius:
Dives inacessos ubi solis filia lucos
assiduo resonat cantu.
Preterea prius ponendum erat ‘inacessum’, ut tu vis ad quod
non accesserat regnum, quam ‘ignotum’, quoniam locus ad
quem accessimus notus est nobis et qui ignotus is nec aditus.
"Credo nunquam preceptum ullum de iis que ad brevitatem
narrationis pertinent videris.» Idem vitium quod crebro
notavi, subiunctivo pro indicativo posito.
«Utrum condito testamento an secus.» Non est eruditorum

iste sermo, sed hic: ‘recte an secus’, ‘bene an secus’;
non autem ‘ibis hac via, an secus’, ‘dormies an secus’, sed ‘an
non’, ita: ‘condito testamento an non’. Etenim ‘secus’ idem est
quod ‘aliter’: atqui propria locutio est et usitata ‘recte fecit an
aliter’, idest ‘an male’; ‘condidisti, vero, testamentum an aliter’
sive ‘an secus’ ideo improprius et inemendatus est sermo quod
hoc adverbium non habet alterum cui opponatur, sed verbum,
cui opponitur negatio sic: ‘an non’, ut subaudiatur ‘an non
condidisti.’
«Nam si Cicero reprehendit qui dixit aut dicat.» Solecismum
admisisti diversos verborum modos coniungens, cum
fuerit eodem utendum, aut sic ‘qui dixit aut dicit’, aut sic ‘qui
dixerit aut dicat’.
«Igitur omnes reges a vectigalibus immunes ac liberi
esse debent.» ‘Liberi vectigalibus’ dicimus, non ‘a vectigalibus’,
non enim amat prepositionem hoc nomen; ‘immunis’quoque
genitivo gaudet, non ablativo cum prepositione.
«Si equum est ut iusta regi solvantur.» Ridiculus sermo
‘si equum est solvere quod equum est, si iustum est solvere
quod iustum est.’ Preterea iusta alicui solvere est honorem exequiarum
defuncto prestare, ut plurimis doceri potest exemplis.
«Tu doctissimum hominem de seriis ac maximis rebus
legentem interrumpes.» ‘Legentem’ eodem modo dici posse
existimas quo disserentem de maximis rebus.
«Ausus es profiteri apud regem et apud quem regem?
regem, inquam, summe sapientie summique iudicii, te emendaturum
omnes depravationes que in operibus Livii librariorum
vitio ceciderunt.» Ubi repperisti post interrogationem subiici
‘inquam’, ut solet ‘nempe’, ‘profecto’, ‘certe’ et que sunt
id genus, ut in Elegantiis tradidi? ‘Inquam’ vero eum usum habet

cuiusmodi est apud Ciceronem: ‘Cives, cives, inquam. Tu,
tu, inquam’. Ad hec, sicut alibi ‘librum’ pro ‘libris’, ita
hic ‘opera’ pro ‘opus’ appellas: unum enim Livii opus extat
idque dimidiatum atque truncatum. Etiam ‘cadere in operibus’
quam congruum sit grammatici cognoscent. ‘Vitio’quoque
pro ‘culpa’ improprium est: siquidem ‘vitium libri’, ‘vitium
hominis’ appellamus, cum liber vel homo vitiatus est; nunc
librarius mendose scribendo in culpam incidit, non in vitium,
nec se vitiavit sed librum.
«Si liceret corrigi proprio arbitratu atque iudicio, quod
abs te fieri intelligo.» Huiusquoque rei quem magistrum habes
ut pro ‘accipio’ sive ‘audio’ utaris ‘intelligo’? ut vulgo ineruditi
loquuntur: ‘intelligo regem discessurum’, ‘intelligo te cepisse
uxorem’.
«Qui id facere desinunt.» Pro ‘non audent’ sive ‘non
temptant’ ais ‘desinunt’, cum desinere sit eorum qui inceperunt:
tu vero de iis loqueris de quibus modo dixeras ‘corrigere non
audent’.
«Qua ratione textus corrigendi sint.» Ubi Cicero et ii
quos mihi censes imitandos dixere ‘textus’?
«Paucis quibusdam permutatis: permutatis ne dicam an
perversis?» ‘Permutatis’ ais pro ‘mutatis’: qui aliena sua facit,
mutat, non permutat. Lege titulum de rerum permutatione et scies
quid sit permutatio.
«Tu enim, cum arator magis quam orator sis, logicam
identidem ut vitem repastinari putasti.» Si ego arator vos oratores;

vos oratores ego arator interrogo nunquid oratoris sit an
aratoris pro ‘itidem’, quod significat similiter, sive pro ‘ita’,
ponere ‘identidem’, cuius significatio est ‘frequenter eodem
modo.’
«Cum sint qui intelligant quam minimum litterarum
teneas.» ‘Quam’ pro ‘quantum’ nunquam applicatur superlativo,
nisi cum uno verbo ‘possum’ sive ‘queo’ sive ‘valeo’, ut in
Elegantiis: tu nunc pro ‘quantum’ accipis.
«Ita fit ut inter grecos latinus sis, inter latinos grecos,
inter utrosque neuter.» ‘Neutrum’, non ‘neuter’ dicendum
fuit, quod videlicet illud ad numerum rerum, hoc ad numerum
hominum refertur. Plautus in Amphitrione,
Servus es an liber? Utrum animo quod libitum est meo,
non dixit ‘uter’. Cui simile est illud Petronii Arbitri: ‘Ebrii
estis an fugitivi an utrunque?’ Plinius ad Hadrianum: ‘Stabat
modo consularis, modo septemvir epulonum, iam neutrum.’
Pulex Vicentinus in argutissimo carmen quod solum ipsius
inveni:
Cum mea me genitrix gravida gestaret in alvo
quid pareret fertur consuluisse deos.
Mas est, Phebus ait, Mars femina Iunoque neutrum:
cumque forem natus hermaphroditus eram.
Querenti fatum, luno hic, ait, occidet armis,
Mars cruce, Phebus aquis; sors sua queque tulit.

Arbor obumbrat aquas, conscendo, decidit ensis
quem tuleram, casu, labor et ipse super;
pes hesit ramis, caput incidit amne tulique
femina, mas, neutrum flumina, tela, crucem.
De vero autem hermaphrodito inquit Ovidius:
Nec duo sunt sed forma duplex, nec femina dici
nec puer ut possit, neutrumque et utrunque videtur.
Sunt aliaquoque infinita exempla. Cur tamen, inquies,
Cicero ait: ‘Sed tamen nostra legens non multum a peripateticis
dissidentia, quoniam utrique socratici et platonici esse volumus,
de rebus ipsis utere tuo iudicio.’? Cur, inquam, non ait ‘volumus
esse utrunque socratici et platonici’, sed ‘utrique’? Quia
‘utrique’ preponitur verbo, non apponitur referturque non ad
unum Ciceronem, sed ad stoicos peripateticosque sic: ‘quoniam
utrique, hoc est et nos stoici, quorum precepta nunc trado, et
peripatetici, cuius secte preceptorem Cratippum tu fili audis,
volumus esse socratici et platonici, idest ab eodem fonte volumus
videri profecti, quia que Socrates loquendo (nam litteram

nullam scripsit) hec Plato scribendo sub illius tamen persona
tradidit’. Siqua autem sit inter eos qui Socraticos et eos qui
platonicos se appellant differentia supersedeo exequi. Et hoc
adversus elegantiam peccatum, quod sequitur adversus
grammaticam.
«Peream nisi malim penitus ignorare litteras grecas quam
illarum tam parvam quam te scientiam attigisse.» Pro nominativo
posuisti accusativum, quod ita esse inspicienda constructione
probabitur sic: ‘peream nisi malim penitus ignorare litteras
grecas quam attigisse tam parvam illarum scientiam quam te.’
Vides ut dicendum erat ‘quam tu’, idest ‘attigisti’? Nunc iste
accusativus unde regatur non habet.
«Si ab iis quos vituperas, at tibi turpe est eos contemnere
a quibus didiceris.» ‘At’ ociosum est atque ineleganter positum.
«Que summo usui sunt non solum mediocribus, sed
etiam doctis hominibus.» ‘Mediocres’ pro ‘mediocriter doctos’
accipis, quod inauditum est, sed esto; quomodo autem hos,
tanquam docti non sint, infra doctos statuis?
«Nomen mehercle operi conveniens.» Cave ne te scytham
suspicemur, qui per Herculem deieras, et hinc esse cur
me vocabulis christiane religionis utentem asperneris.
«Ut grecorum veterum more, de quacunque materia et
scientia te in publico disputare velle alias proposueris.» ‘Alias’
pro ‘quodam die’ quam sit elegans tu videris, et quam compositum
ubi nuncupaveris ‘materiam’ ‘scientiam’ subdidisse, quasi
latior sit scientia quam materia et non omnis scientia sub materia
contenta.
«Inter Grecos latinissas.» Greca nomina recipiunt hanc
terminationem, ut a ‘patre’, τοῦ πατέρος, ‘patrisso’, πατριάζω.
Plautus:
Atque adeo hoc argumentum grecissat, tamen
Non atticissat, verum sicilissat

et alibi:
Cyathisso apud vos, quando poto.
«In ede sacra libellum grece scriptum legis spectante
populo, ut vulgo grece doctus esse videaris.» Non dicitur ‘in
ede sacra’, quia omnis edes sacra est, sed ‘in ede certi dei’, ut
‘in ede Iovis Statoris’; igitur ‘in edibus sacris’, quia non omnes
edes sacre, ut in Elegantiis. Preterea nec proprie ‘doctus grece’,
et si proprie ‘liber scriptus grece’.
«De quibus tradidit scivisse dicitur.» ‘Quas tradidit’
melius dixisses et ‘scisse’ quam ‘scivisse’, Quintiliano tradente.
«Nisi... Antonius ... eius intercursu ex illorum manibus
eripuisset. Augustinum ... carpis, nec verbis modo sed
etiam scriptis erratum a se dictitans.» Illic debueras dicere ‘suo
intercursu’, non ‘eius’, et hic ‘ab eo’, non ‘a se’.
«Cum te ut de ... male sentiente existimant.» ‘Te existimo
ut de malo viro’ nunquam audivi.
«Cuius consuetudinem vides omnes viri boni aspernantur
atque ut vesanum effugiunt.» Melius erat ‘fugiunt’, nam
‘effugere’ est ab eo vel homine vel loco fugere elabique ubi
eramus inviti.
«Hec ego ... scribere statui.» Si accipis ‘statui’ pro ‘constitui’
et ‘animo proposui’, nondum scripsisti, quod falsum est;
si pro ‘iudicavi’, ‘scribenda statui’ dicendum fuit, ut ‘putavi
veniendum’ idest ‘veni’, de quo in Elegantiis.
«Ut siquam mihi detrahendo voluptatem ebibisti, hanc
totam, male de te legendo, evomas.» Quam facile bene
dicta non bene docti depravant, cum imitantur! Salustius in
Ciceronem, ut tu nunc in me maligne atque invide invectus,

inquit: ‘Ut siquam maledicendo voluptatem cepisti, eam male
audiendo amittas.’ Est enim ‘maledicere’ mala de altero dicere,
‘male, vero, audire’ mala de se audire, ut in Elegantiis; at ‘male
legere’ non est mala vel de altero vel de se legere, sed indocte
legere.
Hec sunt que velut instrumenta ac testimonia in iudicio
recitata probant utra pars inquinate loquatur ac minus latine.
Nunc ad confutationem rerum in quibus arguor peccasse
transeamus.

3.1.

I.

«Europam tertiam partem orbis terrarum esse fere traditum
est;

et reliqua que scribere longum est.» Quid ceteris in locis
facere putandus es, qui ipsum statim operis mei principium
depravas gratiamque corrumpis compositionis? Nam sic scripseram:

‘Europam tertiam orbis terrarum esse partem fere traditum
est’,

secutus Quintiliani preceptum qui hoc docet, Ciceronis
exemplo dicentis: ‘Animadverti, iudices, omnem accusatoris
orationem in duas divisam esse partes’, quia ‘in duas partes divisam
esse’ durum erat. Cesarquoque et ipse sic incipit: ‘Gallia
omnis in tris divisa est partes.’
«Descriptio ista orbis terrarum ex aliqua parte superflua
et vitiosa est, maxime ubi probare niteris Hispaniam orbis
terrarum caput et eam trium partium in quas mundus dividitur
esse maximam.» O brutum, Hispaniam ne ego dixi tertiam
orbis terrarum esse partem eamque maximam?
«Satis enim fuerat, cum de Hispania solum mentio futura
esset, hispaniarum situm gentesque describere.» O nunquam
quid loquaris animadvertens! Quanto longius erat situm
Hispanie gentesque describere quam tres orbis partes et quinque
Hispanie regna per transitum et, ut dicitur, perfunctorie
attingere? Atque, ut exemplo tecum agam, cur Thucydides,
in historia nulli secundus, statim in principio, ut maximum
omnium bellum se conscripturum monstret, decuplo pluribus
quam ego versibus in superiora longe tempora evagatur, argumentis
etiam colligens illos exercitus fuisse quam sui temporis
minores? Sed omittamus greca. Cur Iustinus, scriptor compendiarius
et alieni operis abbreviator, de origine Scytharum Egyptiorumque
altius repetit et de antiquitate utriusque disputat
gentis ac deinceps passim similia facit?

«Dicis historiam incipere et cosmographiam ingrederis,
que res ab historici officio separata est.» Fatue ac furiose,
quam partem orbis preter Hispaniam attigi? Quia paucis versibus
istam rem percucurri, hoccine ‘cosmographia’ appellanda?
Quod si fecissem, ratione tamen probabili ductus, tuerer factum
meum causa, non exemplo, cum unusquisque ut poetarum sic
historicorum suum sit institutum secutus. Cur Salustius,
preter historicorum morem, in Catilinario Iugurtinoque nihil
ad historiam pertinentibus principiis est orsus? Cur Xenophon
in Vita Cyri superiorum vestigia deseruit? Quis denique, ne
omnes percenseam, alteri fere similis est? At ego similis alicuius
sum et exemplo nitor, non dico Pauli Orosii, qui a descriptione
mundi incipit, aliorumque nonnullorum, sed Cesaris, sicut
ostendi.
«Nisi quantum attinet ad eas regiones de quibus scripturus
sit, ut ante dixi.» Hoc ipse et quam brevissime fieri potuit
feci et brevius multo quam ceteri, nec fere pluribus quam Salustius
in Iugurtino partes Africe, nec minus necessario. Esse
autem meam descriptionem ociosam nemo nisi inimicus et invidus
statuet.
«Est enim contra precepta narrationis de brevitate, quod
est, et si non ab ultimo initio repetamus.» Nec ego paucioribus
absolvere potui, qui rem ingentem tanto compendio complector,
et tu cum artis rhetorice peritum te ostentare vis plus quam
imperitissimus agnosceris: de iudicialis enim orationis Cicero
narratione loquitur, que nihil ad historiam attinet. De quo in
sequentibusquoque, nam sepius hoc inculcas, disserendum sit.

«Verum sicut ad celum Hispania, quia vergit in occasum,
in dextra esse censenda est, ita ad ipsum orbem terrarum, quia
certissimum est caput, Europe caput nominari potest.

Vehementer
erras, cosmographe, si putas Hispaniam, quia in occasum vergit,

in dextra parte celi censendam esse: qui enim mundi partes
dimetiuntur non ad antarcticum polum aut ad orientem, sed
ad arcticum se convertunt; atque ita eorum dextra ad orientem,
sinistra vero ad occidentem vergit. Atque in hunc modum
omnes celiter reque dimensiones a sanis hominibus fieri videas.»
Quis nisi dormitans temulentusque confutare conetur id
quod non profert in medium? Rationes meas que iudicibus
ignote sunt suptices; preterea sic disputas quasi ego ad antarcticum
dixerim respiciendum et non ad arcticum, aisque qui mundum
dimetiuntur se convertere ad arcticum, qui nullum nec veterum
nec novorum astrologorum geometrarumque legisti, non
denique ipsum Priscianum qui de situ orbis, et si greci auctoris
interpres, versibus scripsit quid facit mundi dimensio ad dextrum
sinistrumque distinguendum. Non agam tecum suptilioribus
argumentis, non abditis rationibus, sed tuis ipsius et
si rudibus verbis. Qui se ad arcton convertit seu, quo apertius
intelligas, qui se convertit ad lunam media nocte medioque celo
meantem, nonne eas stellas vocabit dextras que ad dextram
quidem illius micant, ad sinistram vero ipsius respondent, item
sinistras que ad sinistram eiusdem site opponuntur dextre
ipsius? Utque ipse stelle inter se alia dextra, alia sinistra, ita hic
oculos, manus, pedes suos dextrum quidem in levam, levum
vero in dextram spectare confitebitur. Sed quid tibi cum
luna, arcto, stellisque reliquis, homini luteo et argillaceo, nisi
quando lunaticus et stolidus es ac ritu ursi (qui ‘arctos’ grece
vocatur) furis? Duo illa signa marmorea dimidiata que supra
valvas porte regie spectantur intrantibus, alterum imberbe,
barbatum alterum, illud vestro, hoc aliorum iudicio pulchrius,
nonne dextrum est nobis quod alteri sinistrum itemque sinistrum

nobis quod alteri dextrum? prout licet videre in speculo,
in quo Panormita mirari solebat cur sibi levus oculus identidem
pro dextro ad aurem cum eadem nare traheretur. Qualia
multa disputant cum alii philosophi, tum vero qui de perspectiva
precipiunt, cum a sinistra oculi parte dextrum ex adverso
signum describunt itemque e contrario. Itaque ut ii quibuscum
loquimur contraria nobis gerunt latera, ita cetera que conspectui
nostro e regione consistunt, qualis septentrionum orientis occidentisque,
facies (facies enim illa celi, non terga sunt).
Quid afferam huius rei ex plurimis auctoribus exempla,
tum latine, tum grece lingue, tum punice in nostram traducte?
Satis sit unus Plinius, cum sua, tum superiorum auctoritate
quos sequitur dignissimus cui credamus: celum rotari ex levo
in dextrum, hoc est ex oriente in occidentem, quod tu captus
oculis negas, nisi captus es mente. Sic enim in primo Naturalis
historie ait: ‘Leva prospera existimantur quoniam leva parte
mundi ortus est’ et in eodem: ‘Omnium autem errantium siderum
meatus itemque solis et lune contrarium mundo agere
cursum, idest levum, illo semper in dextra precipiti’ et de
ventis loquens: ‘A levo latere in dextrum, ut sol, ambiunt.’
Sed ne te exempla perturbent, sic habeto: sol suapte natura
contrarium mundo agit cursum, idest in levum, sed ipsius
mundi raptu rotatur in dextrum et quidem multo ocius. Ubi
sunt igitur isti sani homines quos a me dissidere ais? «Nec
vero minus infirma est altera ratio tua qua probare niteris Hispaniam
esse Europe caput, quoniam nullis montibus nulloque
flumine terminetur, ut dicis. Tu qui logice repastinatorem te
facis (nomen profecto rei conveniens), hoccine consequens affirmabis?
Hispania nullis montibus nulloque flumine, sed aperto
vastoque mari terminatur: igitur Hispania Europe est caput.

Si hoc affirmas ad dialecticam redi.» Quid blateras, vesane?
Eandem rem pro ratione repetis, nam bis idem dicis, ne intelligenter
quidem, ne dicam parum sincere verbis meis expositis,
que hec sunt:

‘Ipsa autem Europa nusquam aptius convenientiusque
initium sumere dicenda est, quam ubi primum se ab Africa
dirimit, non flumine aut monte, ut alibi fit, sed freto Oceani ac
Mediterranei maris, hoc est in Hispania’;

secutus enim sum
preter rationem, cum multos alios auctores, tum vero eundem
Plinium, qui ait: ‘Terrarum orbis universus in tres dividitur
partes, Europam, Asiam, Africam, que origo ab occasu solis et
Gaditano freto, qua irrumpens Oceanus Atlanticus in maria
interiora diffunditur.’ Pauloque post: ‘In eo prima terrarum
Hispania est.’ Ideoque ille ab hac descriptionem terrarum,
ut a capite, orditur; tu vero cum nihil habeas quod opponas,
inquis: ‘Si hoc affirmas’, quasi dubium sit an affirmem. Quare,
quoniam disputare ac dialecticam cum rhetorica grammaticaque
nescis, me auctore, ad sutrinam et verriculum redi.

«Alter fratrum sperat se relicturum Mariam suam Castelle
reginam, cum alter fratrum, qui non sperabat, suam Mariam relicturus
esset. Ille putat se hos coniuges regni sui facturum heredes,
et hic qui non putabat sui facturus erat.

Huiuscemodi exornatio
aliena est ab rerum gestarum expositione, que debet esse pura
et minime fucata, convenit autem proprie confirmationi vel
confutationi in oratione. Taceo vero compositionem, que qualis
sit vides.» 0 minutorum minutissime, qui totus pedagogium
oles, precepta mihi orationis inculcas in historia! que
quantum differant postea commodius aperiam, tam et si Quintilianus
vult omni gratia et Venere ornandam et variandam esse
narrationem. Quis te magistellus edocuit que cui parti
orationis exornatio aut figura conveniat, quasi non omnis ubique

habeat locum? Intelligo te Alani cuiusdam, longe ab eloquentia
abhorrentis, et si quis nostris temporibus illius est similis,
potius quam Ciceronis ac Quintiliani precepta sectari:
horum alterius nullum opus, alterius iuvenilia duntaxat artis
opera legisti. Ceterum, ut pro me respondeam, possem, si
liberet exquirere, complura huiuscemodi reperire exempla.
Unum tantum apud commentarios Cesaris impresentiarum occurrit:
‘Hic subitam commutationem fortune videre licuit: qui
modo sibi timuerant, hos tutissimus portus recipiebat, qui nostris
navibus periculum intulerant, de suo timere cogebantur.
Itaque tempore commutato tempestas et nostros texit et naves
rhodias afflixit.’ Quid hoc a nostro genere dicendi differt,
tum rationibus, tum ipsa propositione? Sic enim apud nos
scribitur:

‘Sed profecto raro respondent eventa propositis nostris
ut intelligere possimus consilia humana utique divina ratione superari.
Alter fratrum etc.’

Nam quod ais de compositione
Ciceronem mihi videris non legisse, qui in tertio De oratore
itemque in Oratore, ut Quintilianusquoque, aliter ac tu compositionem
accipit. Huc accedit quod stultum est dicere ei

quem reprehendis, non probato illius errore, ‘quantopere erres
tu vides’.

«Preclareque cum exercitu ac populo agitur, si dum maiori
parti bene consultum sit, minori male consulitur.

Inepta certe et
impropria sententia. Nescio unde istam preclaram philosophiam
didiceris que doceat minori parti male consulendum esse: neque
enim minus consulendum est paucis quam multis, si fieri possit;
quod siquo fato aut casu fieri non possit, plurium saluti
prospiciendum erit, sed tamen paucioribus non male consulendum
(illud enim inhumanum est), sed quoad poterit adiuvandi
erunt. Sanius igitur si particula ista suptracta sic dixisses:
‘Preclareque cum exercitu ac populo agitur si plurium
saluti consultum sit’.» Quandoquidem non meam tantum
sententiam carpis, verum etiam illorum de quibus locutus sum,
factum prius pro illis, postea pro me dicam. Quis adeo a lectione
librorum veterum abhorrens atque peregrinus, immo quis
adeo rerum imperitus est qui non legerit et memorie nostre non
audierit duces plerunque paucos milites in apertum coniecisse
discrimen occidique ab hoste voluisse, quo ipsum hostem circumvenirem
ac perderent? Et hoc quidem sponte; quid,
ubi necessitas cogit, id quod nunc fuit cum fame laboraretur?
Unde Livius: ‘Hanibal id damnum haud egerrime pati,
quin potius credere velut inescatam temeritatem ferocioris consulis.’
Tu nunc Hanibalem ad philosophos citas accusasque
cur non omnium saluti consuluerit. Nonne vicissim ille si hec
audiat tibi respondeat? «Quid ais, deliro Phormione delirior?
Nisi ita egissem non ipsum consulem et prope rem romanam
stravissem atque profligassem. Aut omnino non gerenda aut
sic gerenda bella. Neque enim fas est, neque postulandum ut
in re militari consulatur omnium saluti nullaque non victoria
ad quam omnes tendimus constitit sanguine ac morte nostrorum.

Ita nihil aliud bellum est nisi male consulere paucis dum
pluribus bene consulatur. Nec secus ipsi philosophi ut Xenophon,
ut Epaminondas, ut Dion, ut alii plurimi cum ipso parente
philosophie Socrate bella administrarunt. Ausim confirmare
ne in pace quidem aliter vivi posse nisi ut aliquibus male
consulatur, dum pluribus bene consultum sit.» Hec adversus
te Hanibal. Ego illud. Quem philosophum habes auctorem
non minus paucis, utputa duobus tribus ve, quam multis, utputa
toti exercitui aut toti humano generi, consulendum? et
non potius, si virtus omnium par sit, pluribus magis, totidem
eque, paucioribus minus prospici debere? Quanquam sicut es
fatuus, idem ais et negas. Cum enim inquis: ‘Siquo casu et siquo
(ut stulte additum est) fato id fieri non possit, prospiciendum
dum est saluti plurium’, hoc sentis deserendam salutem pauciorum,
nempe paucioribus male consulendum, quod negabas.
Denique, siquo ingenio ac prudentia esses, cum dicitur
‘preclare cum exercitu ac populo agitur si minori parti male
consulitur’, palam est de eo populo atque exercitu dici qui, nisi
cum impedimenti clade decideret, amissione pauciorum, sit
totus ipse periturus; aliter non preclare cum eo ageretur, sed
male: quantulacunque enim corporis sui iactura cuique mala
est. Hactenus pro defensione facti illorum. Nunc pro me
aliquid dicam ac verius contra stultitiam tuam. Nam quid stultius
quam sententiam utilitatis retorquere ad honestatis? Preclare
cum exercitu ac populo agitur, idest utile fructuosumque,
si dum maiori parti bene consulatur, idest utiliter fiat, minori
male consulitur, idest inutiliter fit. An si in alto naute, propter
vim tempestatis, ad levandam navim necesse ducentes aliquot
vectores Neptuno tradere, te et Antonium in mare deiicerent,
non preclare mecum esset actum, qui in eadem navi veherer,
vobiscum incommode, quod illi mee vite bene consultum voluissent,
vestre vero male? At non debuerunt. Esto sane.
Non ideo tamen minus hoc verum sit. Non fuit honestum.
Nescio. Mihi certe est utile. Non bene fecerunt. Istuc ego non

laboro: mihi benefecisse negare non possum. Non fuit ita consulendum.
Quid mea? Dum mihi bene consuluerint. Et tamen
consulere nunc ad actionem, non ad rationem refertur, sicut
bene ad utilitatem, non ad honestatem, et male ad damnum,
non ad vitium mentis.
«Dura videbatur omni ex parte ratio». Cur verba mea passim
depravas? Et si ego dissimulo, ne verbis libros extendam,
‘dura inibatur’ ego scripseram.

«Inquireret sontes, quos magnos viros esse suspicabatur: at
ne Adelittum quidem potuerat ulcisci; reficeret turrim: at magnum
dispendium et ut in fame magis ac magis invalescente in dies militum
contumacia proponebatur; rediret infecta re: at non aliorum
culpa, sed ducis argueretur.

Neque hecquoque exornatio huic
loco convenit, que non narrationi sed confirmationi vel magis
proprie confutationi accommodata est in oratione.» Abi hinc
in malam rem cum isto Alani et Alani similium absurdissimo
precepto. Quanquam quid ais? In oratione nunc ego iudiciali
versor aut in narratione? Nisi vis totam historiam esse narrationem.
O te scitum artificem, nunquid narrabat aut confutabat
adversarium aut ad iudices orabat Alexander apud Curtium
inquiens: ‘Bibere perseverem, ut, si datum venenum fuerit, ne
immerito quidem quicquid acciderit evenisse videatur? Damnem
medici fidem? In tabernaculo me opprimi patiar? At satius
est alieno me mori scelere quam metu meo.’ Deliberabat secum
tacitus Alexander ut nunc Ferdinandus: quare, cur non hunc
deceat quod illum decuit?

3.2.

II.

«Vexillis precedentibus, quorum primum habebat imaginem
Domini Nostri Iesu Christi in cruce pendentis, alterum matris
eius cum angelo Gabriele conceptum Spiritus Sancti annuntiante,
tertium sancti Iacobi.

Plebeia sane et vere Laurentio digna elocutio
et supervacua in primis rerum narratio, brevitati contraria.

Hec enim summatim, non particulatim narranda sunt: quid
enim opus erat de vexillis hoc loco mentionem facere? An vidisti
uspiam Livium, cum de consulibus romanis in expeditionem
euntibus scribit, de signis que ferebant mentionem facere? Et
tamen sine signis eos non isse ad bellum gerendum scimus. Secus
autem facit cum hostium signa capta erant, quoniam eam
rem dignitati populo romano sciebat esse.» Reprehendis
orationem meam quod plebeia, quod brevitati contraria, quod
a veterum usu dissonat; et quod plebeia quidem sit agnosco
causam, quod videlicet Iesum, non Iovem, Mariam, non Minervam,
immo Venerem, Iacobum, non Bacchum, Gabrielem,
non Briareum aut Priapum nomino. Plebeia enim apud vos
atque ignobilia sunt nomina, nec litterato excultoque viro digna
et que orationem, ut soles predicare, maure Panormita, applaudente
Fatuo scytha (honor sit ceterorum auribus), permingant
atque conspurcent Iesus, Maria, Iacobus, Gabriel similiaque,
sicut e contrario illa velut gemme ornant Iuppiter, Apollo, Minerva,
Venus, Bacchus, Hercules, Priapus et ceteri. Facessite,
impiissimi homines, piaculi tanti propediem luituri supplicium.
Verum summatim, non particulatim fuit narrandum.
Scilicet nunc causam iudicialem, non historiam scribo et rem
de qua pronuntiandum est narro, non vitam et gesta Ferdinandi.
Minutissime pedagogorum, qui precepta orationis iudicialis
inculcas, ostendam tamen quantum inter hanc et illam narrationem
intersit quo superius destinavi loco. At vexilla Livius
non recenset. Ranuncule odiose, coaxans non loquens, qui
ignoras apud consules, iis duntaxat temporibus quorum libri
liviani qui extant meminerunt, non fuisse depicta vexilla, sicut
nec serica. Et ais illum non facere mentionem de signis nisi
quando essent capta de hostibus, quoniam ista res cederet ornamento
populi romani. Vere Fatuo digna ratio, quasi non
idem referat quot ipsi Romani signa in prelio amittebant; nam
si id solum narraret quod ad ornamentum populi romani pertineret,
non iam historicus, sed tibi similis foret. Et nihilominus

quoniam me ad huius legem auctoris accusas, audi quid
ipse narret: ‘Confestim ad aliud sacrificium eidem dive a decemviris
edicta dies, cuius ordo talis fuit. Ab ede Apollinis boves
femine albe due porta Carmentali in urbem ducte; postea duo
signa cupressea Iunoni regine portabantur; tum septem et duodecim
virgines longam indute vestem carmen in Iunonem reginam
canentes ibant, illa tempestate forsan laudabile rudibus
ingeniis, nunc abhorrens et ineruditum si referatur; virginum
ordinem sequebantur tredecim coronati laurea pretextatique.
A porta tergemina Iugario vico in forum venere; in foro pompa
consistens, per manus reste data virgines sonum vocis pulsu
pedum modulantes incesserunt. Inde vico Tusco Velabroque
per boarium forum in vicum publicum atque edem Iunonis
regine.’ Utra queso magis supervacanea narratio? utra longior?
Certe siquid in me videretur ociosum, apud equa iudicia
poteram putari Livium imitatus, a quo tu recedentem facis,
qui haud dubie de aureis sericisque vexillis mentionem fecisset,
cum de signis cupresseis, ut alie sileantur ineptie, tam curiose
narret. At qua in materia? Nempe secundi belli punici, quod,
ut ipse testatur, fuit omnium maximum. Audi preterea quid
Curtius scribat et si tibi postea videbitur superflua me et insueta
narrantem reprehendito. ‘Utrunque regis latus ex auro argentoque
expressa decorabant, distinguebant internitentes gemme
iugum ex quo eminebant aurea simulacra cubitalia, quorum
alterum Nini, alterum Beli; inter hec aquilam auream pennas
extendenti similem sacraverant. Cultus regis inter omnia luxuria
notabatur: purpuree tunice medium album intertextum erat,
pallam auro distinctam aurei accipitres, velut rostris inter se
concurrerent, adornabant et zona aurea muliebriter cinctus acinacem
suspenderat, cui ex gemma vagina erat. Cidarim Perse
vocabant regium capitis insigne: hoc cerulea fascia auro distincta
circuibat.’ Talis in expeditionem Darius isse narratur, qualem

a me Ferdinandum narrari, rana, quomodo tulisses, qui vel
tria memorari vexilla non pateris?

«Quasi vero non sint non solum alii principes interdum maiores
regibus ideoque regaliores, ut olim romani imperatores, sed certe
qui obsidet alterius regnum ipso rege obsesso non inferior censendus
est.

Hec porro sententia tuo illi summo suptilique iudicio maxime
consentanea est. Tu enim cum loquaris de dignitate persone,
opibus ac potentia, illam ad postremum diffinis. Dixisti prius regi
africano ex dignitate non videri in bellum prodire in quo non
sit rex alter cum eo certaturus; postea subdis multos principes,
quoniam potentia superent, regibus multis maiores esse. Non
vides in quem errorem incidas?» ln quem incido errorem
ne tu quidem aperire scis, tam aperto ore ranunculus. An quod
dissidentia loquor? O ranunculinum ingenium! non sentis hanc
me illius sententiam fecisse, non meam? cum dixi:

‘Addidit etiam
facto superbiam barbarus: noluit ipse huic expeditioni preesse,
quia diceret ab re esse regem nisi adversus regem exire in bellum.
Quasi vero etc.’

Hanc ego barbari opinionem improbo, non
mihi contradico. An tibi dolet quod facio alios principes regibus
pares? Video quid captes: blandiri vis regi nostro invidia mei.
O caput cucurbita sarctum, de barbaro rege loquor, non de
christiano. Etenim quid apud illos inter regem et principem
differt? An non in ipsa Hispania sexcentesimo aut circiter iam
anno prope tot erant reges quot urbes, ut apud gentes illas
quas Iosue domuit, ut apud Grecos bello Troiano (quippe quinquaginta
reges ad Troiam ex Grecia navigarunt), ut multis adhuc
in nationibus durat? quorum nulla alia dignitas est nisi quod
iustum imperium in populos optinent et aliquando iniustum,
nulla inter regnum tyrannidemque differentia. Nam in Syria
et Egypto fere aliquis e regiis servis regnum invadit Soldanque
efficitur, quod lingua illorum ‘regem’ significat, quasi ille peculiariter
rex sit; atque ita ut quisque potentissimus est ditione,

ita fere plurimum optinet dignitatis. At quam rationem reddis?
«Potestate et viribus esse aliquos principes qui fortasse
vincant hunc aut illum regem tibi concedetur, si voles; sed quod
ii principes a quibus vincuntur opibus aut obsidentur dignitate
superent nunquam tibi plane concedam.» Quis istuc dicit,
amenissime, qui regem obsidet eum ipso rege superiorem esse
dignitate? Ego tantum dixi non inferiorem, puta auctoritate,
fama, favore hominum et sua etiam per se parta dignitate.
Sed fac me id dixisse. Nonne opposui romanos imperatores?
An siquis Hispanie regulorum non existimare se diceret
fore ex sua dignitate ut ipse prodiret in bellum adversus Scipionem
Pompeium ve aut Cesarem quem tot reges comitarentur,
non superbe tibi facere videretur? aut maiorem in illo dignitatem
quam in romano imperatore inesse censeres? cum presertim
ab hoc obsidetur, ab hoc, inquam, in quo maiestas populi
romani agnoscitur; et cum dico romanos imperatores, de Cesaribus
loquor, quos iam peculiari nomine receptum est appellari
imperatores, ut apparet, cum ex aliis locis plurimis, tum ex iure
civili. Num igitur quinquaginta aut plures, si plures fuerunt,
Hispanie regulos comparandos reris dignitate cum uno quolibet
Cesarum, qui reges non extiterunt?
«Quare ista sententiola tua tanquam falsa et perridicula
tota reiicienda est.» Utrius magis oratio ridicula, mea que
qualis sit iam probavi, an tua qui ais concessurum te mihi aliquos
principes vincere opibus, viribus, potestate aliquem regem,
quasi hoc dubium sit ac probandum, nisi ab adversario
concedatur? Adiicisque ‘si voles’, quasi non concessurus nisi
me volente. Preterea ais ‘nunquam plane concedam’, quasi sic
tenuiter concedas, non tamen plane. Et idem nunc vis omnino
reiiciendum quod paulo ante parum afuit quin concederes.
Sed cur reiiciendum sit reddis rationem.
«Precipue cum ad dedecus regie maiestatis attineat, que
m terris amplissima est.» Dixi cur ridicula, nunc cur falsa
sit dicam. An regi nostro fit iniuria si regno barbaro dignitatem

detraham, si veritatem fatear, si patrem ipsius regi quantumlibet
illustri comparem atque preponam? Et ne me censeas illi
more tuo assentari, libere dico non esse hunc parem romano
imperatori, penes quem amplissima in terris maiestas est, non
penes alium principem, ut tu stulte fatueque mentitus es.

«Ex qua tertiam partem sibi tubicinibusque ac sociis quos
revocaverat distribuendam adiudicavit.

Tubicinum, ut video,
amator es, quos secundo loco numerandos in prede divisione
iudicasti: res est profecto digna historie gravitate! Sic Livius,
Salustius et Cesar, a quibus credo id sumpseris.» Quam
decent fatuum insulsumque ioci ac sales! Non exequar quam
parva et his similia Herodotus, Thucydides, Xenophon, Plutarcus,
Iosephus aliique greci historie intermisceant, aut necessitatis,
ut ego feci, aut iocunditatis gratia. Itemque historici
latini. Sed uno tantum ex Livio ipso sum contentus exemplo,
cuius etiam Cicero Valeriusque cum aliis plerisque meminerunt,
de tibicinibus, quoniam tu tubicines meos derides, a quibus tanta
res in bello confecta est. Ait igitur Livius: ‘Tibicines, quia
prohibiti a proximis censoribus erant in ede Iovis vesci, quod
traditum antiquitus erat, egre passi Tibur uno agmine abierunt
adeo ut nemo esset in urbe qui sacrificiis precineret. Eius rei
religio tenuit senatum, legatos Tibur miserunt ut darent operam
ut iidem homines Romanis restituerentur. Tiburtini benigne
polliciti, primum accitos eos in curiam hortati sunt ut reverterentur
Romam; postquam propelli nequibant, consilio haud
abhorrente ab ingeniis hominum aggrediuntur. Die festo alii
alios per speciem celebrandarum cantu epularum causa invitant,
et vino, cuius ferme avidum genus est, oneratos sopiunt
atque ita in plaustra vinctos coniiciunt ac Romam deportant;
nec prius sensere quam plaustris in foro relictis plenos crapule
lux oppressit. Tum populi romani concursus factus impetratoque
ut manerent, datum ut triduum quotannis ornati cum cantu
atque hac que nunc solemnis est licentia per urbem vagarentur,

restitutumque in ede vescendi ius iis qui sacris premerent.’
Amator erat tibicinum Livius et, quod amabilius est, vinosorum,
qui talia et quidem tot verbis enarrat? Quo tu me
insectarere convicio, narrantem hanc tibicinum fabulam, quod
eos omnes Tiburtini sopiuerint, in plaustra non imposuerint,
sed coniecerint, de monte in plana deinde plus quindecim milibus
passuum portaverint, non nisi luce diei postea experrectos?
quem ita carpendum putasti quod tubicines nominavi, improbissime
accusator. Simile est quod sequitur.

3.3.

III.

«Ut renovemus in nobis que de Orlando ac Rainaldo in hac
regione gesta memorantur, qualia fuisse Hectoris, Enee, Achillis
aliorumque principum frequenter audivi.

Hic plane apertissime
indicas admirabilem prudentiam tuam qui vulgaria inducens
exempla Orlandum nescio quem at Rainaldum, de quibus vel
apud Gallos unde orti sunt vix ulla extat memoria litterarum
monumentis prodita, Hectori, Enee atque Achilli, quos summi
poete et historici summis in celum laudibus extulerunt, comparas.»
O perversissime mentis, primum ais non extare de
his memoriam litterarum. Quid ad me? qui extare non dico.
Deinde quia nescis an extet, affirmas vix ullam esse memoriam:
quid sibi vult istud ‘vix’? Nisi quod ais pariter et negas, mira
ubique incostantia. In quo ne erres, non modo apud Gallos,
sed apud nosquoque monumenta sunt latine scripta de gestis
illorum a nonnullis historicis. Deinde quod poetas historicosque
coniungis tanquam aut multa de heroibus historici, aut
eadem utrique commemorent, cum inter se vehementissime

dissentiant, ne plura referam, Virgilius ab Enea, quem deo
cuidam similem facit, Mezentium Etruscorum regem canit occisum;
Livius Mezentium, eo prelio, victorem, Eneam extindum
narrat. Postremo mentiris hos cum illis a me comparari
tam et si vel ob hoc comparari possent quod de utrisque
fabulosa multa et incredibilia referuntur, neque in persona
mea talia dixi, sed in hominis militaris. Cuius persona ex hocquoque
commendat exempli gratiam, quod, cum prius fuisset agarene
superstitionis, nunc esset christianus, et apud illos et apud
nostros audisse verisimile est que christiani cum agarenis bella
gessissent; commendant persone audientium, qui huic similes
ac pares erant; commendat ipse locus, ubi principes illi pro
nostra religione fortissime dimicasse memorantur; commendat
insuper conditio discriminis eventusque antiquitati similis,
et alia multa, ut a me rite sit servitum persone in attribuenda illi
tali oratione, si modo attribui et non re vera ipsius fuit, quorum
tu utrunque perversissime negas. Huius tu, sequenti loco,
totam orationem ad litteram subiicis, que quo magis diiudicari
queat, aliquanto altius necessario repetam verba historie:

‘Altera
pugna non ab oppidanis, sed a castrensibus viris incepta est.
Erat in castris eques quidam nomine Ioannes Mars, Sceretensis,
agarene quondam superstitionis, impiger iuvenis, viribus animo
respondentibus. Hic hortatus sodales suos ut in agrum Malacanum
incurrentes agerent predas, ad centum homines, quos paupertas
faciebat audaces, coegit. Profecti, cum iam octo milibus passuum
ab urbe abessent, sub lucem trecentos, ut colligi poterat, equites ex
adverso se ferentes conspiciunt, moxque conspiciuntur invicem,
parva iam utrosque dirimente intercapedine. Ceteros, quia se deprehensos
arbitrarentur fugere volentes, Ioannes oratione retinuit
et ut hostemquoque invaderent induxit.
«– Socii, ut ipse vestri adventus et, ut sors tulit, vestri periculi
auctor sum, sic meum est vestri reditus ac vestre salutis curam

habere, non solum mee. Si locus hic ubi sumus satis apertus ad fugam
esset, si satis etiam distantie ab hostibus, nimirum non tam ferox
temerariusque sum ut pugnam moram ve suaderem. Nunc cum
et locum ceperimus angustum, quo veniremus occultius, et hostis
non absit longius quadringentis passibus, ut opinor, recentioribus
quam nos equis, quam spem salutis tantam ponimus in una celeritate
equorum? At fessis plus quinque et viginti milibus passuum remetiendum,
quos isti incompositos ac dissipatos insecuti, ut quenque
primum assequerentur trucidabunt et, ut certum habeo, usque ad
unum. Non enim firmiores nostri equi, aut, ut dixi, recentiores
sunt ad perferendum cursum. Modo tres quatuor ve illorum, qui
plures nobis sunt, si pernicibus equis insideant, instabunt fugientibus,
terga cedent et aut morari compellent, aut ritu ovium caprarumque
mattabunt singuli plurimos: ut renovemus in nobis ea que de Orlando
et Rainaldo in hac regione gesta memorantur, qualia fuisse
Hectoris, Enee, Achillis aliorumque priscorum frequenter audivi.
Ex quo non mortem defugerimus, sed honestam mortem refugerimus;
est autem honesta mors in pugna, non in fuga, ad quam mortem
fortiter hortari vos ausim, si nihil aliud sit reliqui. Nunc etiam spes
salutis ostenditur ac victorie si fortunam belli temptemus: sepe
enim pauciores vel consilio vel virtute vel, quod maximum est, necessitate
ac desperatione vicerunt. Magna res est proponere
animo aut vincendum, aut mortem, dedecus atque omnia extrema
patienda. Sepe infirmiores fere que in aperto singulas robustiores
fugissent, cum se inclusas viderunt, contracta rabie, adversus plures
insurgunt et nonnunquam eiulare ac fugere compellunt. Ego
vidi vulpem unam, vulneratis plerisque canibus, evasisse. Nos ergo
tot vulpes, cum rem nostram in angusto videamus positam, paulo
plures canes extimescemus invadere? Quid? quod nostrum adiuvat
fortuna consilium. Si invadimus, speciem prebebimus nos partem

insidiatorum esse, non totam manum, neque enim compertum habent
numerum nostrum. Videtis ut lente cuntanterque veniunt, ut
duos longius premiserunt explorandi causa et ipsos hesitantes ac
circumspicientes? Audendum igitur antequam certum explorent et
tanquam fiducia sociorum qui lateant feroces simus, ferociter irruamus.
Victoria imperatoris nostri omnia facit eis formidolosa,
nobis audenda: unde aut victores cum preda et gloria redibimus,
aut certe honestissimam mortem oppetemus. Quam nefas est
appellare mortem, fruitur os apud vite parentem vita eterna; speroque
in Christo Iesu, qui me de pristina mortalitate ad spem eternitatis
revocavit, eum hanc meam spem non frustraturum. Atque eius
invocato nomine feror in suos hostes. – Hec dicens, adacto
equo, in duos antecursores (et iam proximi erant) infesta hasta dirigit
cursum. Illi propere terga dant, ceteri christiani insequuntur.
At barbari, qui ad responsum exploratorum suspensi erant, visa
eorum subita fuga hostiumque incursu turbantur et inter pugne
fugeque consilium commiscentur et, aliis terga dantibus, alii perterrentur.»

Libuit exequi longius historie verba ut sciretur, immo
ut voluptati foret legentibus felix eventus istius orationis.
«Oratio ista perpetua, arator sapientissime, hoc loco
vitiosissima est, presertim cum ii de quibus loqueris neque
in castris neque pro castris essent, neque munitionibus ullis,
neque loci situ defenderentur abessentque a suis, ut scribis,
viginti milibus passuum, ab hostibus vero non plus quadringentos
passus, adversus se citatis equis adventantibus, ut
orandi per ocium facultas non daretur.» Quid? Alibi quam
in istiusmodi locis non haberetur oratio, et si in istis non semper
orationi est locus, hostibus ingruentibus? Quotiens deprehensus
circumventusque in medio itinere dux, coniectis
unum in locum sarcinis, milites suos est adhortatus? Quomodo
aliter in mari fieri potest, ubi neque castra, neque munitiones,
neque situs tutatur? Ceterum, unde colligis illos citatis
adventare equis? quod ego non aio, sed lente atque cuntanter.

Ideoque satis spatii fuit, si minus per ocium, ut tu cavillaris,
at festinato ad exhortandos socios, cum etiam Graccho, repente
in eum ex occulto hostibus irruentibus, non defuerit tempus
comites cohortandi, ut Livius refert.
«Preterea hostes trecenti erant, ipsi vero non plures
centum et recentiores equos habebant, ut scribis. Malaca enim
unde exierant vicina erat ut retardari impetus hostium, presertim
conspecta paucitate, non debuerit: prius enim opprimi et
in vincula coniici potuerint omnes a Malacanis quam orandi
finis factus esset; uno enim et continenti equorum cursu quadringenti
passus ab hoste confici poterant.» A quibus Malacanis
coniici in vincula poterant? Ab equitibus trecentis? Quid
ergo ad rem urbem fuisse vicinam? Ab iis qui in oppido erant?
Quid ad rem equites habuisse recentiores equos si non istis,
sed oppidanis illis preda futuri erant? Preterea, unde aut vincula
equitibus aut, si vincula pro carcere accipis, ubi tam propinquus
carcer? aut iis, qui intra urbem manebant, non equi,
sed pegasi erant? quibus conscensis, tam repente ab urbe, que
octo milibus passuum abesset, accurrerent atque advolarent,
presertim vincula afferentes que citius dicto paravissent? Ad
hec, immemor es proximis diebus fuisse eos prelio victos ac
plus quam triginta milia suorum amisisse, a nostris vel interempta
vel capta: qua clade ita abiecerant animos ut ne Granatenses
quidem, que regia gentis illius civitas est, ausi sint
prodire ex muris adversus predatoriam manum, quod castrenem
arbitrarentur. Et tu Malacanos protinus invasuros
fuisse vis hostem victorem, non admonitus saltem ad secus
sentiendum illis verbis:

‘Victoria imperatoris nostri omnia facit
eis formidolosa, nobis audenda’.

«Nec illud obstat huic rationi quod ais hostes insidias
fortasse verituros et ab incursu temperaturos, quoniam et ipsi
centum de quibus agitur de maiori hostium numero timere

non minus poterant, quod illi propinquiores oppido quam ii
castris erant.» O plumbeum pugionem, o rationem hebetem
atque inscitam! Num quia mihi causa est cur te metuam,
tibi continuo nulla erit ut vicissim ipse me timeas? Metuebant
nostri ne sibi insidias tetendisset hostis, ne huic oppidani suppetias
ferrent. Esto. Quid, non et ille ab istis similia timere
poterat, vel eo magis quod victores, quod in agro alieno grassantes,
quod in loco insidiis idoneo erant? Quid, quod nec metuere
debebant nostri aut insidias trecentorum, qui per loca
aperta, qui specie iter facientium veniebant, qui de adventu
istorum tam repentino nihil suspicari poterant, aut oppidanorum
eruptionem tam longe positorum, a quibus cerni nequibant
ipso meridie, nedum luce adhuc dubia? Quid, quod non
modo hosti maior numerus nostrorum timendus fuit, nostris
minime, verum etiam nostris pugnandi necessitas, nisi perire
mallent, hosti nulla, sed in fuga spes facillimi receptus?
«Oratio, ut scias, debet esse loco et tempori accommodata
et ex eo iudicatur prudentia: non enim omni tempori ac loco
convenit perpetua et ex omnibus partibus perfecta oratio. Satis
enim fuerat, cum utrique in conspectu essent neque plus quadringentos
passus distarent, oratione cesa uti et paucis verbis
ostendere pugnandi necessitatem, nisi turpiter cedere quam
honeste mori mallent; salutem, siqua erat, non in fuga, sed in
una virtute ponendam esse; forti atque intrepido animo congrediendum
antequam eorum paucitas perspecta hostibus contemptum
sui faceret; fortibus viris sepenumero fortunam affuisse.»
Non secus te loqui de prudentia decet, qui tam probe
accommodasti personis orationes in dialogo tuo, quam de re militari
loqui decuit homericum illum Thersitem. Quid imprudentius
ista tua emendatione atque ineptius? sive quod cum necessitatem
pugnandi vis ostendere, de honestate argumentaris, sive

quod pauculis ac frigidis verbis putas vel ducem debuisse uti
ad suam sociorumque salutem, victoriam, predam, vel illos
induci potuisse ad tam rarum facinus. Insuper ais non
perpetua, sed cesa debuisse me uti oratione. O virum doctum!
Quid enim est cesa oratio? Nonne dialectica, que minutis interrogatiunculis
(aut que vicem optinent interrogationum) quod
proposuit efficit, sicut rhetorico perpetua donatur oratio, hoc
est continens et non concisa? ‘Obliqua’ fortassis oratione dicere
volebas: sed obliqua in scribente, non in vere contionante
desideratur, qua Livius, Salustius, Cornelius parcissime usi
sunt.
«Itaque tota illa argumentatio qua demonstras quid crudelitatis
hostes in illos fugientes edituri sint, et exempla illa
fabulosa de Orlando et Rainaldo inepte atque aniliter introducta,
et illa de mortis genere accurata disputatio, et comparationes
de vulpe et cane, vacui capitis, non hominis sani: omnia vitiosa
et preter artem et historie dignitatem; quoniam, ut dixi, nec
locus nec tempus ferebat hanc verborum inanem magnitudinem,
cum hostes ad unum equi cursum proximi, citatis equis,
in se ferrentur et ipsi nullo munimento loci tuti essent.» An
hec oratio sit accommodata persone an secus, aliorum sit iudiciicum
sciant apud Xenophontem induci Ciassarum regem, dum
Cyrum alloquitur, simili exemplo utentem, scropham cum porcellis
suis fugientem, ubi se arctius premi sentit, converti et,
addito animo, insequentes irruere. De locoquoque et tempore
satis, ut spero, probavi nequid tua ratio valeat quam
unam ad probanda omnia que proposueras reddidisti. Ceteras
autem tuas absurditates transeo, male disponendi et sepius
in eadem recidendi, et inconcinne positorum verborum,
quale est ‘edere crudelitatem in fugientes’ et ‘introducta argomentatio
introductaque exempla’ et ‘accurata disputatio de genere
mortis’, cum non disputatetur, et ‘comparationes de vulpe

et cane’, cum sit una comparatio, et ‘vacui capitis non sani hominis’,
cum redundet ‘hominis’, et ‘ad unum equi cursum citatis
equis’, quia ‘equum’ et ‘equos’ implicas, et ‘in se ferrentur’
pro ‘in eos ferrentur’, sicut superius ‘adversus se adventantibus’
pro ‘ex adverso venientibus’, et ‘neque in castris neque
pro castris essent’, quasi extra castra sint qui pro castris sunt,
et ‘verituros’ pro ‘veritos’. Proxime fecisti me imprudentem
et ego te talem ostendi, nunc fecisti vacui capitis et non
sani: volo probasse id existimeris, cum nihil minus feceris, nisi
te talem cum hic aliquantulum probavi, tum mox multo magis
probabo. Ais enim: «Preterea notatione digna est illa contradictio
quam facis in initio orationis huius. Verba enim tua
hec sunt:

‘Profecti, cum iam octo milibus passuum ab urbe abessent,
sub lucem trecentos, ut colligi poterat, equites ex adverso se
ferentes conspiciunt moxque conspiciuntur invicem, parva iam
utrosque dirimente eos intercapedine.’

Ac paulo post ais:

‘At fessis
plus quinque et viginti milibus passuum remetiendum est.’

Qui
enim? octo milibus passuum a castris progressis, quinque et
viginti milia passuum remetienda erant?» Taceo non esse
verba hec in initio orationis, sed ante orationem. Nonne ipse
testaris superius scribere me, ut verum est, ‘cum illi iam abessent
a suis, hoc est a castris, viginti milibus passuum’? Quid
ergo nunc ais eosdem octo modo milibus passuum progressos
esse a castris, quod ego nec dico, nec sentio, sed ab urbe abesse
octo milibus passuum? Quo nam modo te cepit oblivio eorum
que paulo ante dixisti? Ne possis negare non me, sed te
contraria dicere planeque vacui esse capitis ac debere plautinos
versus in Bacchidibus quasi testes ingenii tui decantare:
Quicunque ubi sunt, qui fuerunt quique futuri sunt posthac
stulti, stolidi, fatui, fungi, bardi, blenni, buccones,
solus ego omnes longe eo ante stultitia.

3.4.

IV.

«Querebant nonnulli, vel ioco vel serio, an socios cum equis
amisissent. Respondit quidam: – Immo interrogate equos ipsos et
ornamenta ac vestes quosnam socios amiserunt. – Ioannes etiam
facetius, ut sumus in victoria faceti ac dicaces, – Nos vero in nemore
sumus venati et quot animalia manus nostras effugerunt non
perdidimus, perdidimus quot non effugerunt. –

Tu hoc appellas
facete dictum, ego vero et infacetum et prorsus insulsum. Est
enim pueriliter et ieiune atque inepte prolatum ac preterea preter
historie dignitatem, in qua huiuscemodi frivolarum quarunque
rerum et maxime problemate enuntiata, quod ne Edypus quidem
interpretari sciat, supervacua est: cuius generis oratio a
rerum scriptore diligenter vitanda est.» Non facetum tibi
videtur, sed insulsum? Quid si Thersitis oratio videatur tibi
faceta, num faceta erit, an potius insulsa, ut tu? Nam quod tibi
scythe displicet, id Grecis placet: etenim hec fuit questio Homero
proposita, ut notum studiosis est, quam cum solvere nequisset
dolore creditur absumptus, eoque a Grecis, quos quidam
Latinorum imitati sunt, etiam mandata est versibus:
ἄνδρες ἀπ' Ἀρκαδίης ἁλιήτορες ἦ ῥ' ἕχομέν τι
et reliqua. Non attinet plura generis huius afferre ex historiis
exempla, precipue apud Xenophontem quem musam atticam
vocaverunt. Quid severius, quid fere brevius historiis
Cesaris, quas propter compendiarium genus dicendi commentarios
vocat? Is, ut simili utar exemplo, ita ait: ‘Omnibus equis
gallis equitibus detractis, in eos legionarios milites legionis

decime, cui quam maxime confidebat, imposuit ut presidium
quam amicissimum, siquid facto opus esset, haberet.’ Quod
cum fieret, non irridicule quidam ex militibus decime legionis
dixit plus quam pollicitus esset Cesarem facere, pollicitum esse
in cohortis pretorie loco decimam cohortem habiturum et nunc
ad equum rescriberet. Vides, invide, Cesarem magis affectasse
iocos quam me? Enimvero, ut te tua laude non fraudem,
ne tu quidem irridicule locutus es, vel magis quam aut meus
aut cesarianus miles. Nam quis grammaticis imbutus non rideat
istam tuam orationem, ut incongruam, quod ‘enuntiata’ quidem
caret substantivo, ‘problemate’ autem prepositione? ut obscuram,
quod divinare, non interpretari nos illam oportet, ut Edypus
hic nihil acturus sit? ut barbaram, quod, preter illa que
superiore libro reprehendi vitia verborum, ‘problema’ pro ‘enigma’
accipis (siquidem, ut greca discas, ‘enigma’ est allegoria
obscurior, ‘problema’ autem propositio in interrogatione posita,
ut Aristoteles ait in Topicis et alibi, licet inter πρόβλημα et
propositionem, quam πρότασιν vocat, differentiam statuit; que
interrogatio hic non est, ergo enigma: ut Plinius in quadam epistula
ad amicum scribit his verbis: ‘Eadem epistula et scribere
te et non scribere significat. Enigmate loquor? Ita plane.’)?
ut denique imprudentem, quod diligenter enigmata vis esse
vitanda, quasi vero diligentia sit opus ad hec vitanda, que vix
cum diligentia queunt inveniri? Cetera non sunt digna quibus
respondeam.

«Quod, si hoc conceditur, illud multo magis concessum iri necesse
est eos quos vulgo caballerios vocant Greciquoque, eos vocare
equerios.

Hoc tibi nunquam concedet Parmeno, ut in narratione
rerum gestarum disputationem inducas longiorem de verborum
significatione: est enim vitiosa digressio, brevitati contraria.»

Nunquam ne respicies, infelix, quod de arte repetis, id ad
orationem, non ad historiam pertinere? Nam ut in illa quoad
fieri poterit vitanda digressio, ita huic, more poetarum, est
maxime amica; neque hec disputatio est neque longa, sed perbrevis
narratio, neque tam de novo verbo quam de nova re,
sicut Thucydides de vocabulo ‘Grecie’, idest Ἑλλάδος, fecit.
«Videris enim non historiam velle scribere, sed grammaticorum
precepta tradere; itaque totam istam de militis et equitis
vocabulo disputationem, ut superfluam atque ineptam, vitiosissimam
puto.» In uno ne versiculo prelongus sum et grammatice
precepta trado? et si de re magis quam de nomine ago, si recte
vis et non interprete invidia iudicare, et hoc tam breviter quam
erudite.
«Nec minus hoc loco elegantiam tuam damnandam atque
irridendam censeo cum velis nova et absurdissima formare nomina,
quibus propriis, usitatis atque honestis uti licet. ‘Equerios’
enim appellari vis quos eruditi homines ‘equites’ et ‘equestris
ordinis’ vocant, quod nomen usus pridem admisit et comprobat:
hic enim ordo medius inter patres et plebem Rome
fuit, in quo et Cicero extitit.» Sedulo me cohibeo ne totiens
te feriam quotiens licet et multa in verbis sententiisque tuis
absurda pretermitto, quale est ‘pridem’, magis verbum Prisciani
exponentis quam Ciceronis utentis, nisi precedente alio adverbio,
ut in Elegantiis, et ‘admisit deinde comprobat’, cum prius
comprobemus quid quam admittamus, et ‘in quo ordine extitit’
pro ‘ex quo ordine extitit’, preterea quod eadem repetuntur et
inculcantur. Hoc tantum dico: quid absurdius stultiusque
quam id genus hominum quo de nunc agimus velle illius esse
ordinis cuius veteres, ut Cicero, fuerunt? Quid enim ad hanc
novitatem facit antiquitas? Verum adhuc, quod nescis, ille
extat ordo: ex quo qui et olim fuerunt et nunc sunt nunquid